Hôm nay,  

Nhóm thanh thiếu niên Montana và chiến thắng lịch sử trong vụ kiện về biến đổi khí hậu, lập tiền lệ mới

18/08/202300:00:00(Xem: 3078)

Montana
Lần đầu tiên một phiên tòa được mở để xét xử vụ kiện liên quan tới biến đổi khí hậu ở Hoa Kỳ, sau khi 16 thanh thiếu niên ở Montana đệ đơn kiện chính quyền tiểu bang đã vi phạm quyền hiến pháp của họ đối với một “môi trường trong sạch và lành mạnh.” (Nguồn: Chụp lại từ YouTube)
 
Mười sáu thanh thiếu niên ở Montana, trong độ tuổi từ 5 đến 22, đã đệ đơn kiện chính quyền tiểu bang về vấn đề biến đổi khí hậu và đã giành chiến thắng vào ngày 14 tháng 8 năm 2023. Đây cũng là lần đầu tiên một phiên tòa được mở ra để xét xử vụ kiện liên quan tới biến đổi khí hậu ở Hoa Kỳ.
 
Vụ kiện Held v. State of Montana cáo buộc rằng các chính sách năng lượng của tiểu bang vi phạm quyền hiến định của các nguyên đơn đối với “một môi trường trong sạch và lành mạnh” – quyền này đã được ghi trong Hiến pháp Montana từ những năm 1970. Các nguyên đơn cho rằng các luật của tiểu bang đã vi phạm quyền môi trường theo hiến pháp của họ, bởi vì chúng khuyến khích khai thác nhiên liệu hóa thạch và cấm chính quyền địa phương xem xét các tác động khí hậu khi quyết định có nên cấp giấy phép cho các công ty nhiên liệu hóa thạch hay không.
 
Thẩm phán Kathy Seeley đã đưa ra phán quyết có lợi cho nhóm người trẻ, đồng thời tạo tiền lệ mạnh mẽ cho vai trò của “những tu chính xanh” (green amendments, những dự luật, sửa đổi hiến pháp vì môi trường) trong kiện tụng liên quan đến khí hậu.
 
Vụ kiện được xét xử tại tòa Montana District Court. Đây cũng là vụ kiện đầu tiên ở Hoa Kỳ dựa vào quyền hiến định của một tiểu bang đối với môi trường để thách thức các chính sách của chính quyền tiểu bang gây ra biến đổi khí hậu. Và với thắng lợi dành cho nhóm Held, chắc chắn sẽ có thêm nhiều vụ kiện tương tự trong tương lai.
 
Green Amendment là gì?
 
Hiến pháp Hoa Kỳ không có tu chính xanh, nhưng một số hiến pháp tiểu bang thì có.
 
Pennsylvania, Montana, Hawaii, Massachusetts và Illinois đều đã sửa đổi hiến pháp của tiểu bang trong những năm 1970, khi phong trào vì môi trường bùng lên mạnh mẽ. Các tu chính xanh công nhận quyền của người dân đối với một môi trường sạch sẽ và lành mạnh. Và vì là các quy định hiến pháp, các tu chính xanh giới hạn những gì chính phủ có thể làm.
 
Các vụ kiện ban đầu thử nghiệm các quyền hiến pháp mới được công nhận ở Pennsylvania và Illinois đã không mấy thành công. Vào những năm 1990, Tối Cao Pháp Viện Illinois đã bác bỏ tu chính xanh của Illinois, kết luận rằng quyền về môi trường không phải là cơ sở để công dân khởi kiện.
 
Tuy nhiên, vào năm 1999, khi tu chính xanh gần như bị lãng quên, một vụ kiện ở Montana đã lặng lẽ chứng minh quyền hiến pháp của người dân Montana đối với một môi trường sạch sẽ và lành mạnh.
 
Vụ kiện được đệ đơn bởi các nhóm môi trường địa phương bởi những lo ngại về chất lượng nước tại khu vực được đề nghị làm một mỏ khai thác vàng. Thời điểm đó, các luật về môi trường của Montana cho phép tiểu bang cấp giấy phép cho các dự án xả chất thải vào ao hồ, sông ngòi ở Montana mà không cần tiến hành bất kỳ xem xét, đánh giá nào về môi trường. Tối Cao Pháp Viện Montana phán quyết rằng luật này là vi hiến vì đã vi phạm quyền cơ bản của người dân Montana đối với một môi trường sạch sẽ và lành mạnh.
 
Thành công tiếp theo của tu chính xanh là ở Pennsylvania và mất tới 14 năm. Vào đầu những năm 2010, Pennsylvania đã ban hành luật tiểu bang cho phép ngành dầu khí có quyền bắt đầu quá trình cắt phá thủy lực (hydraulic fracturing), hay còn gọi là kỹ thuật fracking, ở bất kỳ nơi đâu trong tiểu bang. Theo luật này, chính quyền địa phương không được phép đưa ra các quyết định về sử dụng đất để cấm hoặc hạn chế fracking trong khu vực họ kiểm soát. Tối Cao Pháp Viện Pennsylvania đã bác bỏ luật này vì nó vi phạm quyền hiến định của người dân Pennsylvania đối với một môi trường sạch sẽ và lành mạnh.
 
Quyết định đó đã khơi dậy sự quan tâm đến các quyền theo tu chính xanh.
 
Ở Hawaii, các nhóm vì lợi ích công cộng bắt đầu thách thức sự chuẩn thuận của tiểu bang đối với việc sản xuất điện tạo ra nhiều khí thải, với lý do nó vi phạm quyền của người dân Hawaii đối với một môi trường trong sạch và lành mạnh. Hiện nay, Hawaii dựa vào tu chính xanh của mình để từ chối các nguồn điện mới tạo ra nhiều khí thải để cấp điện cho tiểu bang.
 
Năm 2022, New York trở thành tiểu bang đầu tiên kể từ những năm 1970 áp dụng tu chính xanh. Hiện nay, Arizona, Connecticut, Iowa, Kentucky, Maine, Nevada, New Jersey, New Mexico, Tennessee, Texas, Vermont, Washington và West Virginia đều đang cân nhắc áp dụng các tu chính xanh.
 
Thành công ở Montana
 
Dựa trên bằng chứng khoa học sâu rộng được trình bày tại phiên xử vào tháng 6, Thẩm phán Seeley nhận thấy thanh thiếu niên Montana đang chịu tổn hại do biến đổi khí hậu xảy ra ở Montana, và những tác động của biến đổi khí hậu đó có thể là do các luật của tiểu bang theo cáo buộc của các nguyên đơn.
 
Seeley cũng thấy rằng luật tiểu bang cấm xem xét các tác động của khí hậu trong quá trình đánh giá môi trường là vi hiến, và nếu bác bỏ nó sẽ giúp giới trẻ đỡ phải chịu thêm nhiều tác hại hơn. Vì vậy, bà đã bác bỏ luật của bang với lý do vi hiến.
 
Kết quả này mở ra một tiền lệ đột phá cho những kiện tụng liên quan đến khí hậu, và chứng minh một cách thức mới để dựa vào các tu chính xanh đưa ra những thay đổi vì môi trường. Nó gợi ý rằng ở những tiểu bang có tu chính xanh, chính quyền tiểu bang sẽ không thể ra luật cấm xem xét vấn đề phát thải khí nhà kính và các tác động khí hậu trong quá trình đánh giá môi trường.
 
Tuy nhiên, Seeley đã nói rõ từ rất lâu trước phiên xử rằng bà không có quyền ra lệnh cho tiểu bang lập một kế hoạch khắc phục hậu quả để giải quyết các vấn đề biến đổi khí hậu.
 
Hơn nữa, chỉ hai tháng trước khi phiên xử bắt đầu, cơ quan lập pháp Montana đã bãi bỏ các chính sách của tiểu bang thúc đẩy khai thác nhiên liệu hóa thạch, nên nói chung, một thẩm phán không thể ra phán quyết về tính hợp hiến của một luật đã bị bãi bỏ. Vậy nên, liệu các chính sách tiểu bang khuyến khích khai thác nhiên liệu hóa thạch có vi phạm quyền hiến định của người dân đối với một môi trường trong sạch và lành mạnh hay không? Đây không phải là câu hỏi phải trả lời trong vụ kiện này, vào ngày hôm nay.
 
Phát ngôn nhân của Bộ trưởng tư pháp Montana cho biết tiểu bang có kế hoạch kháng cáo phán quyết của Seeley.

Tác động đối với những vụ kiện tụng về khí hậu ở cấp liên bang
 
Không rõ chiến thắng của nhóm thanh thiếu niên Montana sẽ ảnh hưởng như thế nào đến các vụ kiện về khí hậu cấp liên bang. Vụ kiện Juliana v. United States đã được khơi lại gần đây, dựa trên các Tu chính số 5 và số 9 đối với Hiến pháp Hoa Kỳ, cũng như thông luật (common law) học thuyết về tín nhiệm của công chúng (the public trust doctrine). Cả Tu chính số 5 và Tu chính số 9 đều không được coi là các quyền về môi trường giống như một tu chính xanh. Tuy nhiên, học thuyết về tín nhiệm của công chúng có liên quan trong luật học về tu chính xanh của một số tiểu bang.
 
Ở các tiểu bang có tu chính xanh, những người ủng hộ khí hậu chắc chắn sẽ dựa vào vụ kiện của nhóm thanh thiếu niên Montana khi đệ đơn thách thức những luật của tiểu bang thúc đẩy biến đổi khí hậu.
 
Trong những năm gần đây, chúng ta đã chứng kiến sự xói mòn của các luật bảo vệ môi trường trong cả chính trị và tòa án. Điều đó đã thúc đẩy các khiếu nại, yêu cầu pháp lý mới về quyền môi trường ở Hoa Kỳ, Canada và các quốc gia khác. Và trong tương lai, chúng ta sẽ tiếp tục thấy các vụ kiện tương tự như vụ Held v. State of Montana.
 
Việt Báo phỏng dịch theo bài viết “Montana kids win historic climate lawsuit – here’s why it could set a powerful precedent” của Amber Polk, được đăng trên trang TheConversation.
 

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
)
Hiểu rõ về bảo hiểm, quyền lợi và cách sử dụng dịch vụ y tế là điều cần thiết để mỗi người có thể chủ động hơn trong hành trình chăm sóc sức khỏe cho bản thân và gia đình.
Vừa được hay tin nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã ra đi trong sự tĩnh lặng của một tâm hồn lớn. Tâm hồn tồn trữ sự bình an của thiền thực dụng qua sự sinh hoạt hằng ngày như là “vô công dụng hạnh.”
Trong buổi điều trần tại Thượng Viện vào ngày 9 tháng 9 năm 2025 về vấn nạn tham nhũng trong khoa học (corruption of science), một nhóm nhân chứng đã trình bày một nghiên cứu chưa được công bố và đưa ra một lời tuyên bố hùng hồn. Họ cho rằng đây chính là bằng chứng quan trọng cho thấy vắc-xin làm tăng cơ nguy mắc các bệnh mãn tính ở trẻ em. Nghiên cứu này thậm chí còn sắp xuất hiện trong một bộ phim được quảng bá rầm rộ mang tên “An Inconvenient Study” (dự kiến phát hành vào đầu tháng 10 năm 2025).
Tại Detroit, thành phố từng là biểu tượng của ngành công nghiệp xe hơi Mỹ, một cuộc khủng hoảng thầm lặng đang diễn ra trong các trường học: hàng ngàn học sinh, từ những đứa trẻ mẫu giáo đến học sinh khối K12, thường xuyên nghỉ học. “Nghỉ học thường xuyên” (chronic absenteeism) tức là nghỉ học ít nhất 10% số ngày học trong năm (tương đương 18 ngày đối với năm học 180 ngày). Hiện tượng này đã gia tăng mạnh mẽ trong thời kỳ đại dịch COVID-19 và vẫn đang là một vấn đề nhức nhối.
Có một câu hỏi thường trực trong tâm trí người tiêu dùng là: “Nên chọn rau củ quả tươi hay đông lạnh?” Trái với quan niệm phổ biến cho rằng đồ đông lạnh chưa ít chất dinh dưỡng hơn đồ tươi, các nghiên cứu khoa học và nhiều chuyên gia lại cho thấy một bức tranh khác, phức tạp và thú vị hơn nhiều. Một nghiên cứu đã so sánh giá trị dinh dưỡng của nhiều loại thực phẩm như bắp, cà rốt, bông cải xanh (broccoli), rau cải bó xôi (spinach), các loại đậu, đậu xanh, dâu tây (strawberries) và dâu xanh (blueberries) ở hai dạng đồ tươi và đồ đông lạnh. Kết quả cho thấy lượng vitamin trong rau củ quả đông lạnh “tương đương hoặc thậm chí cao hơn” so với rau củ quả tươi. Các nghiên cứu khác cũng xác nhận rằng sự khác biệt lớn về hàm lượng dinh dưỡng giữa hai loại thực phẩm này chỉ xảy ra khi rau củ quả tươi bị mất dưỡng chất sau vài ngày để trong tủ lạnh.
Đi bộ là một trong những hình thức vận động đơn giản và phổ biến nhất để giữ sức khỏe. Thế nhưng, chỉ cần thử bước lùi vài bước, lợi ích thậm chí còn nhiều hơn. Đi bộ kiểu ngược về phía sau, đi lùi, hay còn gọi là “retro walking,” đang ngày càng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và thể thao. Không chỉ giúp cải thiện thăng bằng, phương pháp này còn kích thích những nhóm bắp thịt ít được sử dụng và thậm chí còn có tác dụng tích cực đến não bộ.
Sự sống trên Trái Đất tuy phức tạp nhưng lại được hình thành từ một số ít thành phần cơ bản. Chẳng hạn, DNA và RNA của chúng ta chỉ được cấu tạo thành từ năm nucleobase, trong khi khoảng 90.000 loại protein khác nhau trong cơ thể đều được tạo nên từ 20 loại axit amin. Mẫu vật mà tàu vũ trụ OSIRIS-REx đem về trái đất từ tiểu hành tinh Bennu cho thấy sự hiện diện của cả 5 loại nucleobase – adenine, guanine, cytosine, thymine và uracil, cùng với các chất khoáng chưa từng thấy trước đây trong đá ngoài vũ trụ. Kết quả nghiên cứu, được công bố trên tạp chí Nature Astronomy, còn cho thấy Bennu chứa nhiều loại muối khác nhau, vốn được cho là có vai trò quan trọng trong giai đoạn sơ khai của sự sống.
Dopamine, thường được mệnh danh là “hormone hạnh phúc,” từ lâu đã được xem như nguồn cơn của những cảm xúc vui vẻ, phấn khởi sau những lần mua sắm thỏa thích hay thưởng thức một tô phở ngon lành. Sự quan tâm đối với dopamine được thể hiện rõ ràng qua hàng ngàn clip trên TikTok, mọi người chia sẻ cách điều chỉnh dopamine, từ việc tìm cách tăng cường hoặc hạn chế dopamine hàng ngày, cho đến các khái niệm như “cao trào dopamine” (dopamine rushes), “thiếu hụt dopamine” (dopamine withdrawals), “cai dopamine” (dopamine fasts), hay “tái thiết lập dopamine” (dopamine resets).
Trong cuộc sống tất bật hàng ngày để mưu sinh, có người luôn thấy mình không có đủ thời gian để nghỉ ngơi và giải trí. Thậm chí có người làm ‘đầu tắt mặt tối’ cả đời mà vẫn không thấy đủ. Họ muốn có thêm thì giờ để làm những việc mình thích. Nhưng khổ nỗi, mỗi ngày chỉ có 24 giờ, mỗi năm chỉ có 12 tháng, và những người sống hơn 100 tuổi thì chẳng có mấy ai? Tuy nhiên, làm việc nhiều quá sẽ dễ đưa tới căng thẳng về thể chất và tinh thần để rồi kéo theo nhiều hệ quả tiêu cực, mà trong đó có việc sút giảm năng suất lao động và bệnh hoạn. Những nghiên cứu của y học ngày nay đã cho chúng ta thấy điều đó và khuyên con người nên có thì giờ cho sự nghỉ ngơi và giải trí.
Với lượng thông tin khổng lồ trong tầm tay, ngày nay chúng ta thường có xu hướng đọc lướt để tiếp nhận nội dung nhanh chóng. Nhưng các chuyên gia nghĩ gì về thói quen đọc này—và liệu bạn có nên thay đổi cách đọc của mình?


Kính chào quý vị,

Tôi là Derek Trần, dân biểu đại diện Địa Hạt 45, và thật là một vinh dự lớn lao khi được đứng nơi đây hôm nay, giữa những tiếng nói, những câu chuyện, và những tâm hồn đã góp phần tạo nên diện mạo văn học của cộng đồng người Mỹ gốc Việt trong suốt một phần tư thế kỷ qua.
Hai mươi lăm năm! Một cột mốc bạc! Một cột mốc không chỉ đánh dấu thời gian trôi qua, mà còn ghi nhận sức bền bỉ của một giấc mơ. Hôm nay, chúng ta kỷ niệm 25 năm Giải Viết Về Nước Mỹ của nhật báo Việt Báo.

Khi những người sáng lập giải thưởng này lần đầu tiên ngồi lại bàn thảo, họ đã hiểu một điều rất căn bản rằng: Kinh nghiệm tỵ nạn, hành trình nhập cư, những phức tạp, gian nan, và sự thành công mỹ mãn trong hành trình trở thành người Mỹ gốc Việt – tất cả cần được ghi lại. Một hành trình ý nghĩa không những cần nhân chứng, mà cần cả những người viết để ghi nhận và bảo tồn. Họ không chỉ tạo ra một cuộc thi; họ đã và đang xây dựng một kho lưu trữ. Họ thắp lên một ngọn hải đăng cho thế hệ sau để chuyển hóa tổn thương thành chứng tích, sự im lặng thành lời ca, và cuộc sống lưu vong thành sự hội nhập.

Trong những ngày đầu ấy, văn học Hoa Kỳ thường chưa phản ánh đầy đủ sự phong phú và đa dạng về kinh nghiệm của chúng ta. Giải thưởng Viết Về Nước Mỹ thực sự đã lấp đầy khoảng trống đó bằng sự ghi nhận và khích lệ vô số tác giả, những người đã cầm bút và cùng viết nên một thông điệp mạnh mẽ: “Chúng ta đang hiện diện nơi đây. Trải nghiệm của chúng ta là quan trọng. Và nước Mỹ của chúng ta là thế đó.”


Suốt 25 năm qua, giải thưởng này không chỉ vinh danh tài năng mà dựng nên một cộng đồng và tạo thành một truyền thống.
Những cây bút được tôn vinh hôm nay không chỉ mô tả nước Mỹ; họ định nghĩa nó. Họ mở rộng giới hạn của nước Mỹ, làm phong phú văn hóa của nước Mỹ, và khắc sâu tâm hồn của nước Mỹ. Qua đôi mắt họ, chúng ta nhìn thấy một nước Mỹ tinh tế hơn, nhân ái hơn, và sau cùng, chân thật hơn.

Xin được nhắn gửi đến các tác giả góp mặt từ bao thế hệ để chia sẻ tấm chân tình trên các bài viết, chúng tôi trân trọng cảm ơn sự can đảm của quý vị. Can đảm không chỉ là vượt qua biến cố của lịch sử; can đảm còn là việc ngồi trước trang giấy trắng, đối diện với chính mình, lục lọi ký ức đau thương sâu đậm, và gửi tặng trải nghiệm đó đến tha nhân. Quý vị là những người gìn giữ ký ức tập thể và là những người dẫn đường cho tương lai văn hóa Việt tại Hoa Kỳ.

Với Việt Báo: Xin trân trọng cảm ơn tầm nhìn, tâm huyết, và sự duy trì bền bỉ giải thưởng này suốt một phần tư thế kỷ.
Khi hướng đến 25 năm tới, chúng ta hãy tiếp tục khích lệ thế hệ kế tiếp—những blogger, thi sĩ, tiểu thuyết gia, nhà phê bình, nhà văn trẻ—để họ tìm thấy tiếng nói của chính mình và kể lại sự thật của họ, dù đó là thử thách hay niềm vui. Bởi văn chương không phải là một thứ xa xỉ; đó là sự cần thiết. Đó là cách chúng ta chữa lành, cách chúng ta ghi nhớ, và là cách chúng ta tìm thấy nơi chốn của mình một cách trọn vẹn.

Xin cảm ơn quý vị.

NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.