Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Một bài thơ Tân Hình thức của nhà thơ Dana Gioia: Đời sống những nhà viết nhạc đại tài

13/03/202000:00:00(Xem: 1182)

Cụ Bruckner thường thơ thẩn bước vào thánh đường

nhập bọn những người đưa đám.

Thân nhân Berlioz thất kinh.

“Hoà âm như vậy,” Shakespeare viết, “chỉ có nơi

những linh hồn bất tử . . . Chúng ta nghe không ra.” Nhưng

tiếng nhạc từ máy thu thanh, và bên ngoài

hạt mưa quất lên hè phố. Thi thoảng

làn sóng điện tắt ngúm. Những đêm như vậy Schumann

nhìn ánh chớp vạch lên kính cửa sổ.

Bên ngoài mưa rơi trên hè phố.

Mảnh giấy vụn tao tác cuối đường.

Những tối trời mưa Schumann ghi vội

giai điệu lên kính cửa sổ, “Hoà âm như vậy!

Chúng ta nghe không ra.” Máy thu thanh lúc nghe lúc không.

Tại buổi dợt nhạc Gustav Holst kêu lên,

“Tôi ớn nhạc quá rồi, nhất là nhạc của chính tôi!”

Thân nhân Berlioz thất kinh.

Vợ Haydn lấy nhạc lót chảo bánh.

Những đêm mưa bóng ma Mendelssohn

đem giai điệu đến cho Schumann làm nhạc.

“Hoà âm như vậy chỉ có nơi những linh hồn bất tử . . .

Chúng ta nghe không ra.” Chắc

Cụ Bruckner phải mỉm cười. Tại Tergensee

dân làng đứng nghe Paganini trẻ tuổi kéo đàn,

nhưng có tia chớp, và sấm sét rung chuyển.

Máy thu thanh lúc nghe lúc không. Mưa

rơi lên hè phố như tiếng vỗ tay.

Mảnh giấy vụn tao tác cuối đường.

Những đêm mưa Schumann nhìn ra ngoài

và viết nguệch ngoạc lên cửa sổ gian phòng kín.

“Hoà âm như vậy!” Xe bắn nước tung toé trong mưa.

Thân nhân Berlioz thất kinh

khi thấy bầy ngựa bứt khỏi đoàn người

và tế chạy kéo theo quan tài ông xuống huyệt mộ.

Liszt khóc khi nghe Paganini trẻ tuổi chơi đàn.

Vợ Haydn lấy nhạc lót chảo bánh.

*

Tác giả bài thơ này là nhà thơ Mỹ Dana Gioia trích trong cuốn Rebel Angels: 25 Poets of The New Formalism, nhà xuất bản Story Line Press, 1996. Tôi đặc biệt yêu thích bài thơ. Trào lộng nhưng không kém phần trữ tình. Ngay từ câu thơ đầu Gioia đã mở ra không khí đùa cợt, bông phèng và gọi Bruckner là Herr. Ở đây tôi dịch là “Cụ” với chủ đích thể hiện tinh thần trào lộng đó, thay vì thông thường phải dịch là “Ông.” Bruckner là tác giả những khúc Giao hưởng vĩ đại, ông đẩy Lãng mạn chủ nghĩa đến bến bờ sâu thẳm nhất; và thật thú vị khi Gioia vẽ hình ảnh ông già lơ đễnh lững thững đi vào thánh đường trong lúc người ta đang cử hành đám tang một người lạ, thản nhiên ngồi xuống với những người đưa đám không quen biết. Những thi ảnh về các thiên tài âm nhạc khác đều tương tự, những biếm họa buồn cười, vui vui. Ngoại trừ Schumann. Như chúng ta biết Schumann bị thác loạn thần kinh khi về già mặc dù thời tuổi trẻ ông có mối tình thật đẹp với nàng Clara. Hình ảnh ông đứng trước cửa sổ gian phòng kín mắt nhìn trừng trừng ra khoảng không gian sấm chớp bão bùng bên ngoài, lấy ngón tay vẽ nguệch ngoạc một giai điệu nào đó lên mặt kính cửa sổ đột nhiên khiến chúng ta thấy dấy lên nỗi bi thiết chứ không còn nét trào lộng khôi hài nào nữa! Schumann được nhắc đến hai lần trong bài thơ. Ở đoạn sau, từ cell trong bản tiếng Anh gây xúc động mạnh; nó gợi hình ảnh giam cầm, tù ngục. Giả như Gioia dùng chữ room thì chưa chắc chúng ta đã thấy chua xót như vậy. Rất tiếc ở đây tôi chỉ có thể dịch là “gian phòng kín.”

    Xen lẫn những thi ảnh ngộ nghĩnh đó là tiếng nhạc phát ra từ cái máy thu thanh. Gioia tiếp tục đùa giỡn. Nhạc của những nhà soạn nhạc đại tài, đỉnh cao văn hóa Tây phương, phát ra từ cái máy thu thanh rẻ tiền, tiếng được tiếng mất trong một đêm mưa!

    Bài thơ không ít những thi ảnh trữ tình. Hạt mưa quất lên hè phố. Mảnh giấy vụn bị gió cuốn bay bay về cuối đường. Bạn có thể bĩu môi, chê bai những thi ảnh này là sáo mòn; nhưng theo tôi, Gioia dụng ý đưa chúng vào bài thơ để tạo tương phản – đối điểm thì đúng hơn – giữa hai thi ảnh trào lộng và trữ tình. Gioia tận dụng thủ pháp đối điểm trong bài thơ như J.S. Bach tận dụng thủ pháp này trong âm nhạc. Ngoài ra, xin để ý từ quoth (câu thứ tư) trong bài thơ. Quoth là một từ cổ, và giữa bài thơ Tân Hình thức rất mới, từ này nằm lẻ loi như giữa bức tranh trừu tượng rối mù người họa sĩ thình lình ném lên một điểm nhấn hiền lành, chân phương. Đó là lý do vì sao khi dịch từ này, tôi dùng chữ “viết” như trong “Khổng tử viết.” Dù vậy nó chẳng thể nào có tác dụng độc đáo như trong bản tiếng Anh.

    Thi ảnh “mảnh giấy vụn” xuất hiện hai lần trong bài thơ. Hiển nhiên nó hàm chứa trọng lực nào đó. Sự hoang lạnh. Niềm cô độc. Vâng, chẳng có gì ghê gớm lắm đâu, tôi nghĩ thế. Và tôi chọn từ “tao tác” để dịch từ tumble không ngoài chủ đích diễn tả cảm xúc đó. Với tôi, chọn chữ trong thơ như vậy vẫn là hình thái tu từ gây nhiều thú vị cho người đọc thơ. Tôi vẫn lưu luyến trò chơi chữ nghĩa, vẫn thấy cái thú của đọc thơ khi bất chợt bắt gặp cái tài tình của những con chữ tri kỷ quấn quýt bên nhau trong bài thơ hay. Nó làm bật lên cái tài hoa của thao tác nghệ thuật độc đáo của người làm thơ.

*

 

Đôi điều về Dana Gioia: Sinh năm 1950, tác giả hai tập thơ và nhiều tiểu luận về thơ. Thường xuyên viết cho The New Yorker, The Hudson Review và các quý san văn chương khác. Nghề nghiệp chính là Tổng giám đốc Thương vụ, viết lách chỉ là nghiệp dư. Hiện sinh sống cùng gia đình ở California.

 

Trịnh Y Thư dịch & giới thiệu

 

 *****

 

Nguyên tác bản tiếng Anh:

 

Lives of The Great Composers

Herr Bruckner often wandered into church

to join the mourners at a funeral.

The relatives of Berlioz were horrified.

“Such harmony,” quoth Shakespeare, “is in

immortal souls. . . We cannot hear it.” But

the radio is playing, and outside

rain splashes to the pavement. Now and then

the broadcast fails. On nights like these Schumann

would watch the lightning streak his windowpanes.

Outside the rain is falling on the pavement.

A scrap of paper tumbles down the street.

On rainy evenings Schumann jotted down

his melodies on windowpanes, “Such harmony!

We cannot hear it.” The radio goes off and on.

At the rehearsal Gustav Holst exclaimed,

“I'm sick of music, especially my own!”

The relatives of Berlioz were horrified.

Haydn's wife used music to line pastry pans.

On rainy nights the ghost of Mendelssohn

brought melodies for Schumann to compose.

“Such harmony is in immortal souls. . .

We cannot hear it.” One could suppose

Herr Bruckner would have smiled. At Tergensee

the peasants stood to hear young Paganini play,

but here there's lightning, and the thunder rolls.

The radio goes off and on. The rain

falls to the pavement like applause.

A scrap of paper tumbles down the street.

On rainy evenings Schumann would look out

and scribble on the windows of his cell.

“Such harmony.” Cars splash out in the rain.

The relatives of Berlioz were horrified

to see the horse break from the cortege

and gallop with his casket to the grave.

Liszt wept to hear young Paganini play.

Haydn's wife used music to line pastry pans.

 

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Ô, các anh chị em, / thuở xa xưa, đã có lần, / phải chăng các người / đã từng giống tôi, / trước khi được làm nhân loại? / Phải chăng các người / đã tự nguyện / hiến thân ít nhất một lần, / rồi không bao giờ / dâng hiến lần nữa?
chiều nay / nơi chốn này anh gặp lại em / đóa hoa tulips em / rực rỡ trong màu áo vàng thanh khiết mảnh mai như hạt mưa bụi chiều đông / và dường như nụ cười trên môi em / có chút gì hao gầy, se sắt.
uy nghiêm chuông mõ ngân vang / dõng mãnh lời kinh dát đá vàng / người đến mím môi cười oan nghiệt / kẻ đi nghiên mực diễn ngàn trang.
Có thể chúng ta ghiền cà phê, không ghiền quê hương. Cả hai đều đắng. Một bên có thể pha đường. Một bên cần pha máu. Đứt tay đã đau. Huống gì bứt ruột xé gan.
--- từ biệt nhà thơ Nguyễn Lương Vỵ (1952-2021) Đêm lặng lẽ, chờ năm uẩn tan theo nghiệp, bạn về đâu kêu giữa trời nghiêng cánh nhạn nguyện qua bờ dứt thảm sầu. Mở trang kinh, đọc lời Phật vô lượng khổ ngàn kiếp xưa chờ nến tàn theo lửa tắt nguyện chúng sinh khắp qua bờ
̶ ̶ ̶ ấu trùng sâu trong cuộc hóa thân làm bướm / một sáng cây liễu rủ trước sân tươm từng giọt / từng giọt sương mai lả chả trên tóc trên trán / hai má man mác ửng hồng buổi hừng đông / nhẹ nhàng nàng chấp cánh bay về phía mặt trời / lãng đãng ngút ngàn trên nền mây ám khói / rồi mất hút trong cuộc thử nghiệm xã hội thô bạo
Mồng Hai ngửa bàn tay ra hứng / Tuyết trắng như đường giữa kẽ tay / Nếm vị thời gian nghe chút mặn / Mặn ngọt chia chung nỗi vơi đầy.
Có phải em về theo nắng / bay vào khuya giấc chiêm bao / thức dậy chờ đêm tóc rũ / mấy thuở thức với trăng sao / Có phải anh từ trăm kiếp / về tìm em bạc mái đầu / dặm ngàn mưa khuya còn thức / chim buồn nghiêng cánh về đâu / Có phải tình nhân về gọi / ẩn lời cổ ngữ ngàn năm / chép vào dòng thơ nước mắt / hát theo lạc khúc cổ cầm
Ồ bé ngoan, anh biết dù bé có làu bàu vài tiếng với mẹ khi bị phá giấc ngủ nhưng rồi bé cũng mau mắn rửa mặt, đeo đèn lên đầu, tay xách bị, tay xách cây dùi sắt được ba trang bị rất tốt, và chạy ù về hướng ấy/ Đây, vườn hoa em: núi rác khổng lồ ở ngoại ô tập trung tất cả cặn bã của thành phố đông dân nhất nước/ Người phố thị dạo chơi vườn hoa xuân trăm sắc thì nơi đây em có rác rến muôn nghìn màu
ngước mặt nhìn trời, mùa xuân vuốt tóc/ từ chốn thinh không, rụng xuống dòng thơ / ẩn hiện đâu đây vài chữ hững hờ / buồn đọng lại bờ sông con nước đục / nghe trong gió vang tiếng cười xanh lục / đôi mắt liêu trai tù ngục cuồng si / một vẫy tay, một lời nói thầm thì / góc tối nhỏ, cạn ly, đời trăm mối
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.