Bọ ve không phải là hiểm họa ngẫu nhiên – chúng là tấm gương phản chiếu những biến động lịch sử và môi trường mà con người để lại. (Nguồn: pixabay.com)
Khi nhắc đến bọ ve (ticks), người ta thường nghĩ ngay tới những ký sinh trùng đáng sợ, lặng lẽ bám theo những bước chân dã ngoại cuối tuần hoặc những buổi dạo chơi công viên.
Nỗi sợ đó không phải vô lý. Từ lâu, bọ ve đã là nguyên nhân truyền bệnh phổ biến nhất tại Hoa Kỳ trong nhóm bệnh có vật thể trung gian. Chúng hút máu từ nhiều loài động vật, hấp thu mầm bệnh rồi truyền sang người qua mỗi vết cắn. Có những bệnh nguy hiểm như Lyme, babesiosis và sốt Rocky Mountain – nếu không phát hiện sớm và điều trị kịp thời, hậu quả sẽ khôn lường, thậm chí có thể tử vong.
Thế nhưng, ẩn sau mỗi vết cắn của loài sinh vật khó chịu và tham lam này là cả một kho tàng dữ liệu về lịch sử xã hội, môi trường và dịch tễ học. Và đôi khi, chính con người là tác giả đã viết nên kịch bản nguy hiểm cho loài bọ ve ngày nay.
Rừng mọc lại, mối nguy cũng hồi sinh
Lịch sử vùng đông bắc Hoa Kỳ vào thế kỷ 18 và 19 ghi dấu bằng những cuộc đại khai hoang. Người ta đã san phẳng hơn một nửa diện tích rừng để lấy gỗ, xây dựng trang trại, thị trấn và khu mỏ. Việc phá rừng ồ ạt đã khiến nhiều loài động vật hoang dã bị xóa sổ. Gấu, sói và các loài săn mồi đầu bảng khác bị đẩy đi, ngay cả các loài ăn thực vật như hươu, nai dần biến mất.
Nhưng khi nông nghiệp mở rộng về phía Tây, người ta bắt đầu nhận ra giá trị của rừng đối với hệ sinh thái và kinh tế. Từ đó, hàng triệu mẫu đất được trả lại cho thiên nhiên, và rừng bắt đầu tái sinh.
Hươu, nai trở lại, nhưng các loài săn mồi, vốn là thiên địch để kiểm soát số lượng chúng, thì không. Hậu quả: quần thể hươu bỗng tăng vọt. Cùng với chúng là bọ ve chân đen (Ixodes scapularis, hay black legged tick), loài này mang theo vi khuẩn Borrelia burgdorferi, nguyên nhân chính gây bệnh Lyme.
Mỗi lần hút máu một con vật mang bệnh, bọ ve lại tích trữ vi khuẩn để rồi chuyển sang con mồi kế tiếp. Ở con người, bệnh Lyme gây sốt, mệt mỏi và có thể gây tổn thương hệ thần kinh nếu không được chữa trị.
Kể từ những năm 1970, miền Đông Hoa Kỳ đã trở thành khu vực có tỷ lệ mắc bệnh Lyme cao nhất thế giới. Chỉ riêng năm 2023, hơn 89,000 ca bệnh được phát hiện, và có lẽ còn nhiều người khác vẫn chưa biết mình đang mang mầm bệnh trong cơ thể.
California: con người chen chân vào lãnh địa của bọ ve
Từ xưa đến nay, việc con người sinh sống ở đâu và sử dụng đất như thế nào luôn ảnh hưởng đến cách bọ ve tồn tại và bệnh tật do chúng mang theo lan rộng ra sao.
Nói ngắn gọn: chính cách sống của chúng ta đã vô tình tiếp tay cho bọ ve sinh sôi và lây lan bệnh.
Ở California, những dãy núi Northern Inner Coast và Santa Cruz bao quanh San Francisco vẫn còn rừng rậm và các loài thú săn mồi như sư tử núi hay chó sói đồng cỏ (coyotes) vẫn sinh sống trong đó. Nhưng do nhu cầu nhà ở ngày càng cao, nhiều người đã chuyển tới sống sâu hơn vào các vùng rừng rậm ở phía Bắc, Nam và Đông thành phố – kéo theo sự thay đổi lớn trong môi trường sống của bọ ve.
Bọ ve chân đen thường tập trung đông đúc ở các khu bảo tồn rừng lớn. Nhưng tỷ lệ bọ ve mang vi khuẩn gây bệnh Lyme lại cao hơn ở những mảng rừng nhỏ, biệt lập. Trong các khu vực nhỏ lẻ này, loài gặm nhấm và các vật chủ khác của bọ ve sinh sống khá thoải mái, do không bị loài săn mồi đe dọa (những loài này vốn cần không gian sống rộng lớn để săn mồi). Mà môi trường như vậy cũng khiến mầm bệnh lan nhanh hơn trong cộng đồng vật chủ.
Cư dân tại khu vực này thì lại thích xây nhà riêng biệt, rải rác trên các triền đồi, thay vì các khu dân cư tập trung, kết nối liền lạc. Sự phát triển nhà cửa theo kiểu bàn cờ ở khu vực Thung lũng Silicon phía Nam San Francisco đã chia nhỏ cảnh quan tự nhiên thành từng mảnh rời rạc, khiến công tác y tế công cộng gặp nhiều khó khăn. Nôm na là, số lượng vật chủ ít hơn nhưng co cụm trong không gian hẹp thường dẫn đến tỷ lệ vật chủ nhiễm bệnh cao hơn, khiến những con bọ ve ở đây trở nên nguy hiểm hơn.
Không có gì ngạc nhiên khi sáu quận bao quanh Vịnh San Francisco chiếm tới 44% tổng số ca bệnh do bọ ve gây ra tại California.
Bài học từ những trang trại gia súc Texas
Không chỉ môi trường tự nhiên, cả gia súc cũng cũng góp phần khiến bọ ve trở nên nguy hiểm hơn.
Năm 1892, tại một hội nghị ở Austin quy tụ các chủ trại chăn nuôi gia súc ở Texas, bác sĩ B.A. Rogers đã mạnh dạn công bố một giả thuyết: bọ ve chính là thủ phạm đứng sau những đợt dịch sốt gia súc kinh hoàng (cattle fever) gần đây ở Texas. Căn bệnh này đã xuất hiện từ thế kỷ 17, theo chân những đàn gia súc từ Tây Ấn và Mexico, và gây thiệt hại nặng nề cho đàn gia súc. Nhưng lúc bấy giờ, người ta vẫn chưa thể hiểu vì sao nó có thể lây lan giữa các đàn gia súc.
Giả thuyết của Rogers ngay lập tức bị chê bai, chế nhạo từ giới y khoa. Tạp chí Y khoa Texas thời đó thẳng thừng chê cười giả thuyết này và đăng một bài châm biếm: “Chất dịch mà con bọ ve tiết ra được cho là chất gây bệnh... Và vì bọ ve này cũng nhai thuốc lá như bao người Texas khác, nên có lẽ đó chính là tinh dầu thuốc lá.”
May mắn thay, Bộ Nông Nghiệp Hoa Kỳ (Department of Agriculture) lại không xem đó là chuyện đùa. Từ năm 1906, chương trình phòng chống bọ ve gây sốt gia súc được triển khai, quy định rõ những khu vực và thời gian gia súc được vận chuyển.
Đến năm 1938, họ lập một khu cách ly dài 580 dặm, rộng 10 dặm dọc biên giới Hoa Kỳ – Mexico ở miền Nam Texas. Nơi đây được xem là “thiên đường” của loài bọ ve gây sốt gia súc.
Sự kết hợp giữa y học, sinh thái và quy hoạch đất đai này đã giúp loại bỏ hoàn toàn căn bệnh sốt gia sút nguy hiểm khỏi 14 tiểu bang miền Nam Hoa Kỳ vào năm 1943.
Bọ ve: “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”
Bọ ve không tự nhiên mà nguy hiểm, nơi chúng sinh sống quyết định chúng nguy hiểm tới mức nào.
Lấy thí dụ từ loài bọ ve thợ săn (hunter tick, tên khoa học là Hyalomma spp.), thường xuất hiện ở vùng Địa Trung Hải và Á Châu. Khi còn nhỏ, chúng hút máu những động vật rừng nhỏ như chuột, thỏ rừng và chuột đồng. Nhưng khi trưởng thành, chúng lại ưa thích các loại gia súc hơn.
Trong nhiều thế kỷ, chúng chỉ là mối phiền toái nhỏ đối với những người chăn cừu du mục ở Trung Đông. Nhưng vào những năm 1850, Đế chế Ottoman ban lệnh buộc các bộ lạc du mục phải định cư và trồng trọt. Họ được cấp đất ven rừng, nơi lý tưởng để bọ ve thợ săn sinh sôi, phát triển. Kết quả là nông dân ở Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay phải đối mặt với sự bùng phát của các bệnh do bọ ve gây ra, bao gồm cả sốt xuất huyết Crimean-Congo, một căn bệnh có thể gây chết người.
Sẽ thật khó để kêu ai đó phải cảm thông cho bọ ve (nhất là khi đang ở giữa mùa hè nóng nực): không lẽ đi hút máu người ta còn đòi người ta thương xót?
Thế nhưng, điều đáng để chúng ta suy ngẫm là sự hiểm độc của bọ ve không hoàn toàn là lỗi của chúng. Chúng chỉ là sản phẩm của môi trường mà chúng sinh sống. Và chính con người, qua nhiều thế hệ, đã góp phần nhào nặn chúng thành những ký sinh trùng nguy hiểm luôn tìm đến chúng ta ngày nay.
Nguồn: “Ticks carry decades of history in each troublesome bite” được đăng trên trang TheConversation.com.
Gửi ý kiến của bạn
