Một tấm bưu thiếp tuyên truyền từ những năm 1930 Wikimedia Commons theo CC BY-SA 4.0
Năm 1868, nhà khảo cổ người Đức Heinrich Schliemann đến Ithaca, Hy Lạp với mong muốn tìm ra thành Troy, dựa trên những mô tả trong thi tập hùng sử ca Iliad của thi hào Homer. Nhiều nhà sử học thời đó cho rằng Iliad chỉ là câu chuyện huyền thoại, nhưng Schliemann tin rằng bản trường ca có thể dẫn dắt ông đến với những thành phố cổ đại đã biến mất trong lịch sử.
Trong suốt nhiều năm, Schliemann đã lang thang khắp Địa Trung Hải, mang theo niềm tin đối với từng câu chữ trong thi tập hùng sử ca Iliad, từ những tập tục địa phương cho đến các phương pháp điều trị bệnh tật. Ông hy vọng rằng các mô tả của Homer sẽ giúp mình tìm ra những địa điểm có thực. Học giả về văn học cổ điển D.F. Easton từng viết trên tạp chí The Classical World vào năm 1998 rằng: “Schliemann có niềm đam mê mạnh mẽ với lịch sử và muốn xác thực sự tồn tại của thế giới mà Homer mô tả và cuộc chiến thành Troy.”
Đến những năm 1870, Schliemann đã hiện thực hóa giấc mơ của mình khi khám phá ra thành Troy. Phát hiện này không chỉ mang lại danh tiếng cho ông mà còn khiến cả thế giới quan tâm. Tuy nhiên, bên cạnh thành cổ nổi tiếng, ông còn phát hiện ra một biểu tượng khác: chữ Vạn (swastika) – biểu tượng về sau bị lợi dụng để định hình lịch sử thế giới.
Một tấm bưu thiếp năm 1907 xác định chữ vạn là "biểu tượng của sự may mắn" - Brycesteiner via Wikimedia Commons under CC BY-SA 4.0
Schliemann tìm thấy chữ Vạn trong quá trình khai quật ở bờ biển Aegean, Thổ Nhĩ Kỳ, tại Hisarlik. Phương pháp khai quật của ông tuy thô bạo, nhưng lại mang lại kết quả đáng kinh ngạc. Schliemann đã khám phá ra nhiều lớp di tích từ các nền văn minh khác nhau tồn tại qua hàng ngàn năm. Bên cạnh thành Troy, Schliemann còn tìm thấy hơn 1,800 biến thể của chữ Vạn trên các mảnh gốm và hiện vật khác.
Chữ Vạn không chỉ xuất hiện ở thành Troy mà còn ở nhiều nơi khác trên thế giới, từ Tây Tạng, Paraguay cho đến Phi Châu. Thời kỳ đó, swastika được coi là biểu tượng của may mắn và xuất hiện rộng rãi trên các sản phẩm của Coca-Cola, tài liệu của Hướng Đạo Sinh, và thậm chí trên quân phục Hoa Kỳ. Trong hầu hết các trường hợp, chữ Vạn vẫn được xem như biểu tượng của sự may mắn, đúng với ý nghĩa tích cực ban đầu của mình trong hàng ngàn năm qua. Tuy nhiên, sau Thế Chiến I, chữ Vạn đã bị gắn liền với một phong trào nguy hiểm: làn sóng chủ nghĩa dân tộc lan rộng khắp nước Đức, được thúc đẩy bởi niềm tin vào sự ưu việt của “chủng tộc Aryan.”
Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Aryan
Ban đầu, “Aryan” được sử dụng để mô tả nhóm ngôn ngữ Ấn-Âu, không có liên quan gì đến phân biệt chủng tộc. Nhưng vào cuối thế kỷ 19, với sự phát triển của thuyết tinh hoa nòi giống (eugenics) và “thanh lọc chủng tộc” (racial hygiene), thuật ngữ này bị biến thành một khái niệm để mô tả một “chủng tộc thượng tôn” cổ đại, có liên quan trực tiếp với nước Đức đương thời và người Đức được cho là hậu duệ. Trong những năm 1800, nhà quý tộc người Pháp Arthur de Gobineau đã phát triển quan điểm này trong tác phẩm “Luận về sự bất bình đẳng giữa các chủng tộc,” khẳng định rằng người Đức là hậu duệ ưu việt của người Aryan cổ đại, được định sẵn là mang mệnh lãnh đạo, dẫn dắt thế giới tiến bộ hơn, bằng việc chinh phục và mở rộng ảnh hưởng lên các dân tộc khác.
Đối với những người theo chủ nghĩa dân tộc Đức, các phát hiện của Schliemann mang ý nghĩa mới cho một hệ tư tưởng. Họ coi chữ Vạn là biểu tượng “thuần chủng Aryan,” thể hiện sự vượt trội của họ. Các nhóm như Reichshammerbund (một phong trào bài Do Thái thành lập năm 1912) và Freikorps xứ Bavaria (lực lượng bán quân sự chống lại Cộng hòa Weimar) đã sử dụng swastika để khẳng định bản sắc chủng tộc của mình. Mặc cho nguồn gốc chữ Vạn xuất phát từ nhiều nền văn hóa khác nhau như Hy Lạp cổ đại, Ấn Độ giáo, Phật giáo, họ chỉ tập trung vào ý nghĩa mà họ muốn gán cho swastika: biểu tượng của sự thống trị của người Aryan.
Nhà nhân chủng học Gwendolyn Leick từng viết trên tạp chí Folklore vào năm 1997 rằng: “Khi Schliemann phát hiện ra các họa tiết giống chữ Vạn trên những mảnh gốm ở các tầng khảo cổ tại thành Troy, những người theo chủ nghĩa dân tộc Đức đã xem đó là bằng chứng cho sự liên tục chủng tộc, chứng minh rằng cư dân cổ đại của Troy là người Aryan. Mối liên quan giữa chữ Vạn và nguồn gốc Ấn-Âu, một khi đã được hình thành, là đã không thể xóa bỏ. Sự liên kết này cho phép cảm xúc và tư tưởng dân tộc gắn liền với một biểu tượng chung, từ đó vẽ ra ranh giới phân định giữa người Đức (Aryan) và những người không phải người Đức (không Aryan).”
Chữ Vạn và Đức Quốc xã
Kể từ sau Thế Chiến I, chữ Vạn đã bị gắn liền với một chế độ tàn bạo, trở thành biểu tượng của sự áp bức và bạo lực. (Nguồn: pixabay.com)
Khi chữ Vạn ngày càng gắn liền với chủ nghĩa dân tộc Đức, cũng đang là lúc ảnh hưởng của Adolf Hitler ngày càng lớn. Năm 1920, Hitler đã chọn chữ Vạn, hay còn gọi là “chữ thập móc” (hooked cross) làm biểu tượng chính thức cho Đảng Quốc xã. Theo Steven Heller, tác giả cuốn “The Swastika: Symbol Beyond Redemption?” Hitler bị thu hút bởi swastika vì biểu tượng này đã được sử dụng trong nhiều nhóm dân tộc chủ nghĩa và phân biệt chủng tộc khác, và vì Đảng Quốc xã cần một biểu tượng thật mạnh mẽ để khẳng định sức mạnh và bản sắc riêng của mình.
Để củng cố vị thế của chữ Vạn như một biểu tượng của quyền lực Quốc xã, ngày 19 tháng 5 năm 1933, Joseph Goebbels, Bộ trưởng Tuyên truyền của Hitler, đã ban hành lệnh cấm việc sử dụng swastika trong thương mại, mậu dịch mà không có sự cho phép. Biểu tượng swastika cũng xuất hiện nổi bật trong bộ phim tuyên truyền nổi tiếng Triumph of the Will năm 1936 của đạo diễn Leni Riefenstahl. Nhà sử học Malcolm Quinn viết trong The Swastika: Constructing the Symbol rằng: “Trong bộ phim, khi Hitler vắng mặt, chữ Vạn đã thay thế hắn, trở thành biểu tượng cho bản sắc cá nhân và quốc gia, đại biểu cho thứ quyền lực tối thượng của Quốc trưởng.”
Chữ Vạn đã xuất hiện trên đồng phục, cờ và trong các cuộc diễu hành của Đức Quốc xã, gắn liền với chế độ tàn bạo và trở thành biểu tượng của sự áp bức và bạo lực.
Ngày nay chữ Vạn có ý nghĩa gì?
Sau Thế Chiến II, Đức đã ban hành lệnh cấm sử dụng công khai chữ Vạn và kiểu chào của Đức Quốc xã. Dù có một số ngoại lệ, chẳng hạn như trong trường, lớp để giảng dạy về lịch sử hoặc văn hóa, việc trưng bày biểu tượng này ở những nơi bị cấm có thể sẽ bị phạt nặng.
Tuy nhiên, một số nhà sử học nghĩ rằng những nỗ lực cấm đoán đó chỉ càng làm cho ‘quyền lực’ của chữ Vạn lớn hơn. Hiện nay, biểu tượng swastika thường được các nhóm thượng tôn da trắng sử dụng trên toàn thế giới. Những kẻ phá hoại bài Do Thái thường lén sơn vẽ biểu tượng này lên các giáo đường Do Thái, trung tâm cộng đồng người Do Thái, sân chơi trẻ em, và thậm chí là các đài tưởng niệm Holocaust.
Heller cho biết: “Muốn xóa bỏ ý nghĩa tiêu cực của chữ Vạn là điều không thể. Muốn như vậy ta sẽ cần phải ‘tẩy não’ rất nhiều người. Còn nếu cứ để swastika tiếp tục tồn tại, thì chính biểu tượng này lại đi ‘tẩy não’ rất nhiều người khác. Chừng nào mà chữ Vạn còn khơi gợi cho mọi người rằng đó là biểu tượng của cái ác và thu hút sự tò mò, thì chúng ta đừng nghĩ tới chuyện có thể ‘thanh tẩy’.”
Cung Đô biên dịch
Nguồn: “How the Swastika, an Ancient Symbol of Good Fortune Used Around the World, Became the Nazi Logo” được đăng trên trang Smithsonianmag.com.
Gửi ý kiến của bạn
