Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Ông Đồ: Cảm Thức Về Thời Gian Và Nỗi Niềm Dâu Bể

13/01/200100:00:00(Xem: 7266)
Ông đồ

Mỗi năm hoà đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bầy mực tàu giấy đỏ
Bên phố đông người qua.

Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài:
"Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay".

Nhưng mỗi năm, mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu"
Giấy đỏ buồn không thắm;
Mực đọng trong nghiên sầu...

Ông đồ vẫn ngồi đấy
Qua đường không ai hay.
Lá vàng rơi trên giấy,
Ngoài giời mưa bụi bay.

Năm nay đào lại nở,
Không thấy ông đồ xưa.
Những người muôn năm cũ...
Hồn ở đâu bây giờ"

Vũ Đình Liên

==


Cách đây hơn nửa thế kỷ, trong những dòng phê bình dành cho Vũ Đình Liên, Hoài Thanh đã gọi bài thơ Ông đồ là một kiệt tác. Ông cho rằng hai nguồn thi cảm chính của Vũ Đình Liên khi sáng tác bài thơ bất hủ này là tình thương người và lòng hoài cổ. Tác giả thương những cảnh thân tàn ma dại và có lòng nhớ nhung dành cho những cảnh cũ người xưa. Có lần hai nguồn thi cảm ấy đã gặp nhau và để lại cho chúng ta một bài thơ kiệt tác: "Ông đồ".

Ý kiến của Hoài Thanh đã như một khuyên son điểm vào thi nghiệp nhà thơ Vũ Đình Liên. Và thời gian ngày càng chứng tỏ nhà phê bình của chúng ta rất tinh tường nhạy cảm. Nhưng vì sao hôm nay chúng ta laị vẫn loay hoay trở lại cái công việc mà Hoài Thanh đã làm, nhẹ nhàng lật một di vật xưa, soi ngắm dò tìm" Tại sao Ông đồ của Vũ Đình Liên mà không là một bài thơ nào khác" Tôi tự hỏi và cảm giác thấy đây không hề là sự lựa chọn ngẫu nhiên. "Đập cổ kính ra tìm lấy bóng"... Phải chăng, anh, chị, tôi, chúng ta đang đi tìm bóng dáng mình ở mảnh kính Ông đồ"

Hình dung bài thơ như một bộ phim quay chậm. Bốn khổ thơ đầu là những cận cảnh: không gian không thay đổi mà chỉ có những biến thái nhỏ, thời gian xoay chuyển từng năm. Khổ cuối, một nửa là cận cảnh:

Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa

Nhân vật chính đã biến mất, cuối cùng phim dừng lại rất lâu ở một nền lồng lộng đầy mây trắng:

Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ"

Vũ Đình Liên đã tiết kiệm lời thơ đến mức tối đa để sự vật tự lên tiếng - và đó là một đặc trưng của ngôn ngữ điện ảnh: vì thế những ấn tượng đập vào mắt người đọc rất nhanh, cộng với chiều sâu của vấn đề, bài thơ đã để lại một ngân vang sâu thẳm. Thể ngũ ngôn không mới trong lịch sử thi ca Việt Nam, mà ngược lại. Trong giai đoạn văn học 1932-1945, nhiều nhà thơ đã dùng thể này và thật lạ, hầu hết đó là những bài thơ hay. Vũ Đình Liên không chuyên về thơ ngũ ngôn, nhưng với Ông đồ ông đã chọn một thể loại tối ưu. Những câu thơ tả chân ngắn, khách quan vô tình, như những giọt mưa rơi đều đặn, gieo vào lòng ta một nỗi buồn âm thầm, thấm thía.

Vũ Đình Liên tâm sự với Hoài Thanh về bài thơ Ông đồ: "Ông chính là cái di tích tiều tụy đáng thương của một thời tàn", ông đã cắt nghĩa tác phẩm của mình nghiêng về cảm quan xã hội. Ở khía cạnh này, Ông đồ cũng đã đánh động trong chúng ta nhiều tâm trạng: nỗi buồn hoài cổ, sự tiếc nuối quá khứ vàng son, lòng thương xót về số phận hẩm hiu của những nhà nho... và cũng đã gợi ra cho chúng ta nhiều vấn đề: bi kịch của sự gặp gỡ Đông Tây, sự suy vong và cáo chung của giai đoạn lịch sử, sự khép lại vĩnh viễn của một thời đại, sự biến mất của một lớp người...

Viết đến đây tôi lại nhớ tới bài Tự khắc, hình ảnh của Tản Đà với những dòng thơ rao trên báo đầy xót xa:

Nguyễn Khắc Hiếu - Tản Đà!
Nay mai sắp ở Hà
Nay mai sắp ở Hà
Đàn ông và đàn bà
Nhiều ít tùy ở khách
Hậu bạc kể chi mà.

Tôi cũng lại liên tưởng đến dòng tiểu luận đầy cảm thán của Đinh Gia Trinh trên Thanh Nghị ngày nào: "Cách đây ít năm, ở nhiều xóm thôn quê có những kẻ gánh bồ đi mua sách Nho cũ. Tiếng rao của họ như tiếng than của một nền học thuật đang hấp hối, và kẻ tư lự dõi theo bóng họ trên đường đất, đã có cái cảm giác như thấy họ đem một chút tinh hoa của đất nước đến một nghĩa địa nào xa xôi".

Ông đồ là hình ảnh của những nhà Nho đã đầu hàng thời thế, chấp nhận nhập cuộc vào nền kinh tế thị trường, "bán chữ thánh hiền". Nhưng tiếc thay, sự nhập cuộc này đã quá muộn màng. Chữ Hán, phương tiện cao quý chuyên chở đạo thánh hiền, từng thiêng liêng một thời, đã chịu nhận làm một thứ hàng hoá không hơn không kém, thế mà vẫn không thể tồn tại lâu dài. Trước cơn lốc của thời đại, họ như những hạt bụi nhỏ bị thổi giạt vào quá khứ.

Điểm chính của cảm quan xã hội trong bài thơ Ông đồ là cảm xúc về sự bể dâu: "Thương hải biến vi tang điền". Chính ở đây Vũ Đình Liên đã gặp gỡ Tú Xương trong bài thơ Sông lấp:

Sông kia rày đã nên đồng
Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai
Đêm nghe tiếng ếch bên tai
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò

Và cũng từ đây, Vũ Đình Liên đã có điểm tựa để bước sang cảm thức về thời gian: một cảm quan triết lý. Với Ông đồ, Vũ Đình Liên không xuất phát từ ý niệm hay biểu tượng. Ông khởi đi từ cảnh đời có thực. Ông đã tải những gì mà giác quan ông ghi nhận được, hoàn toàn chân xác, không hề tô vẽ. Chúng ta thấy mỗi chữ mỗi câu, mỗi đoạn đều cụ thể và giản dị, nhưng lạ thay, khi kết thành nguyên khối lại tạo nên sức vang, lại thành biểu tượng của vũ trụ và sự biến dịch đời người.

Qua bài thơ Ông Đồ, người đọc nhận thức được giòng thời gian vũ trụ cứ luân chuyển một cách vô tình:

Mỗi năm hoa đào nở
...
Năm nay đào lại nở

Hoa đào nở là biểu tượng của một thời khắc mới, mỗi năm là sự lặp đi lặp lại và đã đi theo một chu kỳ khép kín bất biến. Trái lại, giòng thời gian của đời người lại không khép kín, mà là "nhất khứ bất phục phản" (một đi không trở lại). Vì thế, tác giả khi "không thấy ông đồ xưa", đã phải tự hỏi:

Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ"

Đặt cái vĩnh hằng của thiên nhiên bên cạnh cái nhất thời của kiếp người, đặt cái thời gian khách quan bất tận của vũ trụ, của tự nhiên, bên cạnh cái thời gian đời người hữu hạn, Vũ Đình Liên đã làm nổi lên cái bi kịch lớn nhất của kiếp người: sự ngắn ngủi của đời người trong niềm tuyệt vọng tìm đến sự vĩnh cữu.

Phải chăng nhờ ở ý nghĩa triết lý này, Ông đồ của Vũ đình Liên đã có thể được tiếp nhận một cách vô biên, không hề bị ràng buộc bởi một hoàn cảnh xã hội, hay một sắc thái tư duy chính trị nào. Vì vậy, bài thơ Ông Đồ có thể đến với tất cả mọi người, mọi sự sống trên hành tinh chúng ta...

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Ai quyết tâm đi tìm chân lý và hướng thượng cuộc đời trong tinh thần – Tu là cõi phúc – đều hưởng được sự bình an trong tâm hồn, tức là hưởng được hạnh phúc, Thiên đàng, Niết bàn, Cõi phúc ở trần gian
nữ tài tử Julia Roberts và cựu đệ nhất phu nhân Michelle Obama sẽ có chuyến đi đặc biệt thăm Việt Nam trước khi sang Malaysia dự chương trình "Leaders: Asia-Pacific"
ông có tập Thơ Lửa, cùng làm với Đoàn Văn Cừ, gồm những bài thơ đề cao cuộc kháng chiến chống Pháp, do Cơ quan Kháng chiến Liên khu III xuất bản, được in ở Thái Nguyên năm 1948
James Nguyen Fernandes, 43 tuổi, bị buộc tội 6 vụ tấn công, gồm 2 tội tấn công cố ý sát hại, và 6 tội phạm tội liên quan súng, theo hồ sơ tòa án cho biết.
Cục Cảnh sát Hình sự của Bộ Công an mới đây thừa nhận Việt Nam là một “điểm nóng” của nạn buôn người và di cư bất hợp pháp, với lợi nhuận hàng năm lên đến hàng chục tỉ đôla.
Khi chưa thấy ánh mặt trời, Tôi đã cảm nhận được muôn ngàn đau khổ, Của mẹ cha, Của bà con và của muôn triệu người dân gần xa trong nước, Lúc mẹ ôm bụng bầu chạy từ chỗ nầy sang chỗ khác,
Theo bản tin từ đài KUSI, Dân biểu Cộng Hòa Duncan D. Hunter cho biết ông sẽ nhận một tội sử dụng sai trái quỹ vận động khi ra tòa vào hôm Thứ Ba ngày 3 tháng 12/2019 trước Chánh án Thomas J. Whelan.
Mùa cháy rừng hiện nay nêu bật việc cần phải nhanh chóng đạt được các mục tiêu loại bỏ carbon đầy tham vọng của California, và bản báo cáo ‘Lộ Trình 2045’ đặt ra sơ đồ định hướng để đạt được mục tiêu đó
Tổng Thống Hoa Kỳ Donald Trump hôm Thứ Hai, 2 tháng 12, lên án các nhà Dân Chủ tại Hạ Viện về việc tổ chức điều trần luận tội trong khi ông đang dự hội nghị thượng đỉnh NATO tại London
Viện Kiểm Soát Nhân Dân Tối Cao tại Việt Nam đã đề nghị ngưng thi hành án lệnh hành quyết với tử từ Hồ Duy Hải để điều tra lại vụ án này, theo bản tin của Đài Á Châu Tự Do cho biết hôm 2 tháng 12.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Một đám cháy đã bùng phát tại Viện Huyết thanh ở bang Maharashtra, Ấn Độ, nơi đang sản xuất hàng triệu liều vaccine Covid-19.
Tiến sĩ Anthony Fauci, cố vấn y tế của Tổng thống Mỹ Joe Biden, đã lên tiếng cảm ơn WHO vì dẫn dắt nỗ lực ứng phó Covid-19, trái ngược với chỉ trích thời ông Trump.
Loạt sắc lệnh được ký nhanh chóng ngay trong ngày làm việc đầu tiên của tân Tổng thống Mỹ Joe Biden tại Nhà Trắng nhằm thực hiện những lời hứa tranh cử của ông.
Ông Joe Biden chính thức trở thành tổng thống thứ 46 của Hoa Kỳ và cũng là tổng thống lớn tuổi nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.
Giá dầu thế giới tăng cùng với thị trường chứng khoán Mỹ trong phiên giao dịch hôm thứ Ba (19/01/2021), một ngày trước lễ nhậm chức của Tổng thống đắc cử Joe Biden,