Hôm nay,  
Việt Báo Online

Ông Đồ: Cảm Thức Về Thời Gian Và Nỗi Niềm Dâu Bể

13/01/200100:00:00(Xem: 7058)
Ông Đồ: Cảm Thức Về Thời Gian Và Nỗi Niềm Dâu Bể
Ông đồ

Mỗi năm hoà đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bầy mực tàu giấy đỏ
Bên phố đông người qua.

Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài:
"Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay".

Nhưng mỗi năm, mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu"
Giấy đỏ buồn không thắm;
Mực đọng trong nghiên sầu...

Ông đồ vẫn ngồi đấy
Qua đường không ai hay.
Lá vàng rơi trên giấy,
Ngoài giời mưa bụi bay.

Năm nay đào lại nở,
Không thấy ông đồ xưa.
Những người muôn năm cũ...
Hồn ở đâu bây giờ"

Vũ Đình Liên

==


Cách đây hơn nửa thế kỷ, trong những dòng phê bình dành cho Vũ Đình Liên, Hoài Thanh đã gọi bài thơ Ông đồ là một kiệt tác. Ông cho rằng hai nguồn thi cảm chính của Vũ Đình Liên khi sáng tác bài thơ bất hủ này là tình thương người và lòng hoài cổ. Tác giả thương những cảnh thân tàn ma dại và có lòng nhớ nhung dành cho những cảnh cũ người xưa. Có lần hai nguồn thi cảm ấy đã gặp nhau và để lại cho chúng ta một bài thơ kiệt tác: "Ông đồ".

Ý kiến của Hoài Thanh đã như một khuyên son điểm vào thi nghiệp nhà thơ Vũ Đình Liên. Và thời gian ngày càng chứng tỏ nhà phê bình của chúng ta rất tinh tường nhạy cảm. Nhưng vì sao hôm nay chúng ta laị vẫn loay hoay trở lại cái công việc mà Hoài Thanh đã làm, nhẹ nhàng lật một di vật xưa, soi ngắm dò tìm" Tại sao Ông đồ của Vũ Đình Liên mà không là một bài thơ nào khác" Tôi tự hỏi và cảm giác thấy đây không hề là sự lựa chọn ngẫu nhiên. "Đập cổ kính ra tìm lấy bóng"... Phải chăng, anh, chị, tôi, chúng ta đang đi tìm bóng dáng mình ở mảnh kính Ông đồ"

Hình dung bài thơ như một bộ phim quay chậm. Bốn khổ thơ đầu là những cận cảnh: không gian không thay đổi mà chỉ có những biến thái nhỏ, thời gian xoay chuyển từng năm. Khổ cuối, một nửa là cận cảnh:

Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa

Nhân vật chính đã biến mất, cuối cùng phim dừng lại rất lâu ở một nền lồng lộng đầy mây trắng:

Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ"

Vũ Đình Liên đã tiết kiệm lời thơ đến mức tối đa để sự vật tự lên tiếng - và đó là một đặc trưng của ngôn ngữ điện ảnh: vì thế những ấn tượng đập vào mắt người đọc rất nhanh, cộng với chiều sâu của vấn đề, bài thơ đã để lại một ngân vang sâu thẳm. Thể ngũ ngôn không mới trong lịch sử thi ca Việt Nam, mà ngược lại. Trong giai đoạn văn học 1932-1945, nhiều nhà thơ đã dùng thể này và thật lạ, hầu hết đó là những bài thơ hay. Vũ Đình Liên không chuyên về thơ ngũ ngôn, nhưng với Ông đồ ông đã chọn một thể loại tối ưu. Những câu thơ tả chân ngắn, khách quan vô tình, như những giọt mưa rơi đều đặn, gieo vào lòng ta một nỗi buồn âm thầm, thấm thía.

Vũ Đình Liên tâm sự với Hoài Thanh về bài thơ Ông đồ: "Ông chính là cái di tích tiều tụy đáng thương của một thời tàn", ông đã cắt nghĩa tác phẩm của mình nghiêng về cảm quan xã hội. Ở khía cạnh này, Ông đồ cũng đã đánh động trong chúng ta nhiều tâm trạng: nỗi buồn hoài cổ, sự tiếc nuối quá khứ vàng son, lòng thương xót về số phận hẩm hiu của những nhà nho... và cũng đã gợi ra cho chúng ta nhiều vấn đề: bi kịch của sự gặp gỡ Đông Tây, sự suy vong và cáo chung của giai đoạn lịch sử, sự khép lại vĩnh viễn của một thời đại, sự biến mất của một lớp người...

Viết đến đây tôi lại nhớ tới bài Tự khắc, hình ảnh của Tản Đà với những dòng thơ rao trên báo đầy xót xa:

Nguyễn Khắc Hiếu - Tản Đà!
Nay mai sắp ở Hà
Nay mai sắp ở Hà
Đàn ông và đàn bà
Nhiều ít tùy ở khách
Hậu bạc kể chi mà.

Tôi cũng lại liên tưởng đến dòng tiểu luận đầy cảm thán của Đinh Gia Trinh trên Thanh Nghị ngày nào: "Cách đây ít năm, ở nhiều xóm thôn quê có những kẻ gánh bồ đi mua sách Nho cũ. Tiếng rao của họ như tiếng than của một nền học thuật đang hấp hối, và kẻ tư lự dõi theo bóng họ trên đường đất, đã có cái cảm giác như thấy họ đem một chút tinh hoa của đất nước đến một nghĩa địa nào xa xôi".

Ông đồ là hình ảnh của những nhà Nho đã đầu hàng thời thế, chấp nhận nhập cuộc vào nền kinh tế thị trường, "bán chữ thánh hiền". Nhưng tiếc thay, sự nhập cuộc này đã quá muộn màng. Chữ Hán, phương tiện cao quý chuyên chở đạo thánh hiền, từng thiêng liêng một thời, đã chịu nhận làm một thứ hàng hoá không hơn không kém, thế mà vẫn không thể tồn tại lâu dài. Trước cơn lốc của thời đại, họ như những hạt bụi nhỏ bị thổi giạt vào quá khứ.

Điểm chính của cảm quan xã hội trong bài thơ Ông đồ là cảm xúc về sự bể dâu: "Thương hải biến vi tang điền". Chính ở đây Vũ Đình Liên đã gặp gỡ Tú Xương trong bài thơ Sông lấp:

Sông kia rày đã nên đồng
Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai
Đêm nghe tiếng ếch bên tai
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò

Và cũng từ đây, Vũ Đình Liên đã có điểm tựa để bước sang cảm thức về thời gian: một cảm quan triết lý. Với Ông đồ, Vũ Đình Liên không xuất phát từ ý niệm hay biểu tượng. Ông khởi đi từ cảnh đời có thực. Ông đã tải những gì mà giác quan ông ghi nhận được, hoàn toàn chân xác, không hề tô vẽ. Chúng ta thấy mỗi chữ mỗi câu, mỗi đoạn đều cụ thể và giản dị, nhưng lạ thay, khi kết thành nguyên khối lại tạo nên sức vang, lại thành biểu tượng của vũ trụ và sự biến dịch đời người.

Qua bài thơ Ông Đồ, người đọc nhận thức được giòng thời gian vũ trụ cứ luân chuyển một cách vô tình:

Mỗi năm hoa đào nở
...
Năm nay đào lại nở

Hoa đào nở là biểu tượng của một thời khắc mới, mỗi năm là sự lặp đi lặp lại và đã đi theo một chu kỳ khép kín bất biến. Trái lại, giòng thời gian của đời người lại không khép kín, mà là "nhất khứ bất phục phản" (một đi không trở lại). Vì thế, tác giả khi "không thấy ông đồ xưa", đã phải tự hỏi:

Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ"

Đặt cái vĩnh hằng của thiên nhiên bên cạnh cái nhất thời của kiếp người, đặt cái thời gian khách quan bất tận của vũ trụ, của tự nhiên, bên cạnh cái thời gian đời người hữu hạn, Vũ Đình Liên đã làm nổi lên cái bi kịch lớn nhất của kiếp người: sự ngắn ngủi của đời người trong niềm tuyệt vọng tìm đến sự vĩnh cữu.

Phải chăng nhờ ở ý nghĩa triết lý này, Ông đồ của Vũ đình Liên đã có thể được tiếp nhận một cách vô biên, không hề bị ràng buộc bởi một hoàn cảnh xã hội, hay một sắc thái tư duy chính trị nào. Vì vậy, bài thơ Ông Đồ có thể đến với tất cả mọi người, mọi sự sống trên hành tinh chúng ta...

15/11/2019(Xem: 18)
Đối với một người đã giác ngộ, sẽ không còn thấy nữ tính và nam tính nữa. Với một số vị thường quán bạch cốt, sẽ thấy thân mình và người chỉ là một nhóm xương khô đang đi đứng nằm ngồi.
15/11/2019(Xem: 1400)
Kính thưa quý độc giả, quý thân hữu và thân chủ, Trước hết, Việt Báo xin trân trọng nói lên lòng biết ơn tới quý văn hữu đã góp bài viết, quý thân chủ quảng cáo, quý thân hữu và độc giả đã ủng hộ cho Việt Báo nhiều năm qua.
15/11/2019(Xem: 578)
Hôm 29.10.2019 Lào bắt đầu cho vận hành đập thủy điện Xayaburi và tiếp theo sẽ là con đập Don Sahong. Đây là hai đập thủy điện nằm trên dòng chính sông Mekong, đã và đang gây rất nhiều tranh cãi giữa Lào, Thái Lan, Cambodia cũng như Việt Nam ở hạ nguồn Mekong.
15/11/2019(Xem: 199)
Khoảng đầu tháng 11/2019, Trung Quốc đang giữ và điều tra giáo sư Đài Loan Shih Cheng-ping với cáo buộc tham gia vào các hoạt động "nguy hiểm với an ninh quốc gia".
15/11/2019(Xem: 129)
GENEVA - Cơ quan thông tin năng lượng IEA cho biết: tuy thế giới đề ra chỉ tiêu giảm khí thải carbonic, nhu cầu tiêu thụ nhiên liệu hóa thách còn tăng ít nhất 2 thập niên.
15/11/2019(Xem: 155)
ROME - Nhà lãnh đạo Catholic toàn cầu hô hào kỹ nghệ cao loại bỏ thông tin, hình ảnh ấu dâm trên mạng toàn cầu để ngăn trẻ em tiêp cận.
15/11/2019(Xem: 169)
ANKARA - Thổ Nhĩ Kỳ tìm cách hồi hương 1 tình nghi ISIS là công dân Mỹ. Anh ta đang mắc kẹt tại biên giới Hy Lạp/Thổ Nhĩ Kỳ từ 3 ngày.
15/11/2019(Xem: 334)
Ba người thiệt mạng và nhiều người khác bị thương trong một vụ nổ súng tại khu vực Los Angeles vào sáng Thứ Năm.
15/11/2019(Xem: 228)
Khoảng đầu tháng 11/2019, chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) Jerome Powell bác bỏ ý tưởng mà Tổng thống Donald Trump thường đưa ra đòi FED hạ lãi suất về âm.
15/11/2019(Xem: 292)
GRAND RAPIDS - Vào tháng 11 năm ngoái, cơ quan cưỡng chế luật di trú ICE đã bắt 1 cựu chiến binh sinh quán Hoa Kỳ, và giam 3 ngày.
15/11/2019(Xem: 244)
WASHINGTON - Tin ngày 13/11, Ông Deval Patrick là cựu thống đốc Massachusetts quyết định tranh cử TT vì thấy cơ hội của ý tưởng lớn, tuy biết hàng ngũ ứng viên TT cùng đảng DC là những nguời tài giỏi.
15/11/2019(Xem: 292)
WASHINGTON - Tòa phúc thẩm phản bác nỗ lực của TT Trump không đáp ứng yêu cầu cung cấp hồ sơ thuế lợi tức của Hạ Viện.
15/11/2019(Xem: 462)
WASHINGTON - Các tiết lộ kịch tính trong ngày 1 của điều trần công khai tại Hạ Viện là hình ảnh tổn thương của TT Trump, người lãnh đạo hành pháp.
15/11/2019(Xem: 249)
WASHINGTON - Các phụ tá và cố vấn Bạch Ốc nghĩ rằng 1 ngày điều trần công khai chưa đủ để thay đổi ý nghĩ của dân thường hay 1 nghị sĩ CH.
15/11/2019(Xem: 178)
Công an tòa án Nha Trang đã “ập tới “kẹp nách, bẻ tay, lôi ra” khỏi phòng xử án và sau đó ông bị “kẹp cổ, lôi lên xe” đưa về đồn công an phường Phước Tân (Tp. Nha Trang) để “câu lưu hai tiếng đồng hồ” luật sư Nguyễn Duy Bình là một trong hàng chục luật sư tình nguyện tới bào chữa cho luật sư Trần Vũ Hải
Tin công nghệ
Khoảng đầu tháng 11/2019, căn cứ tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (Intercontinental Ballistic Missile - ICBM) bỏ hoang tại Arizona được công ty bất động sản rao bán với giá 400,000 USD.
Khoảng đầu tháng 11/2019, theo báo cáo vừa được Facebook công bố, chỉ trong vòng 5 tháng, mạng xã hội đã xóa sổ 3.2 tỷ tài khoản giả mạo và hàng triệu bài viết liên quan tới lạm dụng trẻ em, tự sát. Số tài khoản giả mạo bị xóa tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm 2018.
chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) Jerome Powell bác bỏ ý tưởng mà Tổng thống Donald Trump thường đưa ra đòi FED hạ lãi suất về âm.
Trung Quốc đang giữ và điều tra giáo sư Đài Loan Shih Cheng-ping với cáo buộc tham gia vào các hoạt động "nguy hiểm với an ninh quốc gia".
CEO Elon Musk của hãng xe điện Mỹ Tesla chính thức công bố kế hoạch xây một siêu nhà máy (gigafactory) và một trung tâm kỹ thuật-thiết kế tại khu vực gần thủ đô Berlin của Đức.
Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết, thành viên gia đình các nhân viên chính phủ Mỹ ở Bolivia đã được lệnh về nước do tình trạng bất ổn.
Dean Foods, nhà sản xuất sữa lớn nhất của Mỹ, đã làm thủ tục nộp đơn xin bảo hộ phá sản lên tòa án.
nhà đồng sáng lập, cựu Tổng giám đốc (CEO) công ty ứng dụng gọi xe Uber, ông Travis Kalanick, đã bán ra lượng cổ phiếu Uber trị giá hơn 500 triệu USD. Vụ bán cổ phiếu diễn ra ngay sau khi kết thúc thời kỳ giới hạn
Con sông gần biên giới Hàn - Triều chuyển màu đỏ sau khi máu từ xác lợn nhiễm dịch tả Châu Phi chảy vào đây theo nước mưa.
Khoảng đầu tháng 11/2019, cảnh sát Đan Mạch tái lập nhiều chốt kiểm soát tại các cửa khẩu với Thụy Điển để ngăn tội phạm xuyên biên giới.
Khoảng đầu tháng 11/2019, Facebook giới thiệu dịch vụ Facebook Pay, có mặt đầu tiên tại Mỹ trên hai nền tảng Facebook và Messenger trước khi cập nhật cho Instagram và WhatsApp. Người dùng Facebook Pay sẽ thấy lịch sử thanh toán của tất cả ứng dụng tại một chỗ.
Hongjin Tan, người Trung Quốc, thừa nhận đánh cắp những bí mật thương mại của công ty dầu khí Phillips 66, bang Oklahoma, Mỹ, khi làm việc tại đây.
Khoảng đầu tháng 11/2019, một cuộc tranh cãi nổ ra bên trong Nhà Trắng về cách để đánh bại cuộc điều tra luận tội Trump do đảng Dân chủ dẫn dắt.
Yongsan là vùng đất ở trung tâm Seoul, nhưng không thuộc quyền kiểm soát của Hàn Quốc suốt gần 70 năm.
Khoảng đầu tháng 11/2019, một nghiên cứu mới được công bố đã đưa ra kết luận rằng nhạc giao hưởng có thể tạo ra các ảnh hưởng tốt đến thai nhi trong bụng mẹ.