Đài Loan – Mã Lực Ngoài Tầm Cương

Taiwan đang sống trong một giai đoạn phồn thịnh hiếm có, nhưng ẩn sau những con số đẹp đẽ ấy là một chuỗi mất cân đối khiến giới kinh tế phải giật mình. Xét theo sức mua, thu nhập bình quân đầu người của Taiwan đã vượt cả Úc, Đức và Nhật. Nhưng theo Big Mac Index của The Economist, Taiwan lại sở hữu đồng tiền bị định giá thấp nhất thế giới. Ngân Hàng Trung Ương Taiwan (CBC) đang đứng trước một thế khó: những chính sách giúp đưa nền kinh tế lên đỉnh cao nay lại trở thành gánh nặng khó bền vững.

Thoạt nhìn, mọi thứ gần như hoàn hảo. Thế giới đang mua chip máy tính của Taiwan nhanh đến mức TSMC và các hãng nội địa không kịp sản xuất. Xuất cảng chip và máy chủ đã tăng ba lần trong năm năm qua, đẩy thặng dư thương mại lên mức kỷ lục: riêng tháng 10, Taiwan đạt 22.6 tỉ Mỹ kim, tương đương 31% GDP nếu tính theo nhịp độ năm. Thặng dư tài khoản vãng lai cũng phình to, đạt 16% GDP từ đầu năm đến nay, so với mức 10% của thập niên 2010.

Thông thường, khi xuất cảng tăng mạnh, đồng tiền sẽ lên giá. Sự lên giá ấy có thể gây hại cho những ngành không hưởng lợi từ xuất cảng, nên từ nhiều thập niên qua, CBC đã cố giữ đồng Taiwan thấp bằng cách bán Taiwan dollars để mua Mỹ kim. Biện pháp này giúp hàng hóa Taiwan cạnh tranh hơn, nhưng kéo theo những hệ quả lớn: dự trữ ngoại tệ phình ra, tài khoản vãng lai lệch hẳn về một phía, giá nhà tăng chóng mặt. Các lệch lạc ấy tích tụ suốt nhiều thập niên và nay đều vượt xa những quốc gia có mô hình tương tự.

Một số nhà phân tích gọi tình trạng này là “Taiwanese disease” hay “Formosan flu”: khi việc cố giữ đồng tiền rẻ để bảo vệ xuất cảng khiến toàn bộ nền kinh tế chịu sức ép.

Giá trị đồng Taiwan là biểu hiện rõ nhất của căn bệnh. Big Mac Index cho thấy một chiếc Big Mac ở Taiwan, khi quy đổi ra Mỹ kim, rẻ hơn ở Mỹ tới 56%. Sau khi điều chỉnh theo mức giàu có tương đối, The Economist ước tính đồng Taiwan đang bị định giá thấp 55% — đứng đầu trong số 53 đồng tiền được khảo sát.

Những mô hình phức tạp hơn cũng cho kết luận tương tự. Chỉ số của William Cline thuộc Peterson Institute cho thấy từ 2008 đến nay, đồng Taiwan thấp hơn mức “cân bằng cơ bản” khoảng 24%.

Ngân Hàng Trung Ương Đài Loan CBC phủ nhận việc can thiệp để đè giá tiền tệ, nói rằng chỉ “đi ngược chiều gió” để giảm dao động. Nhưng con số dự trữ ngoại tệ đã nói khác: từ 90 tỉ Mỹ kim năm 1998, tương đương 32% GDP, lên 600 tỉ Mỹ kim hiện nay, tương đương 72% GDP.

Thặng dư tài khoản vãng lai của Taiwan cũng khổng lồ, đặt ra câu hỏi vì sao người Taiwan tiết kiệm nhiều đến vậy. Đầu tư nội địa không thấp, dân số già nhanh nhưng không khác biệt nhiều với Nam Hàn, và xuất cảng chip dù bùng nổ năm năm qua cũng không giải thích được đà tăng suốt 25 năm.

Tỷ lệ tiết kiệm của Taiwan nay đạt 39% GDP, gần bằng Trung Hoa lục địa. Ngược lại, tiêu thụ tư nhân chỉ còn 45% GDP, thấp hơn mọi nước giàu và gần với mô hình của Trung Hoa.

CBC bị chỉ trích vì đánh đổi mức sống của người dân để giữ xuất cảng. Đồng tiền yếu giúp hãng xuất cảng hưởng lợi, nhưng gây hại cho người tiêu dùng vốn phụ thuộc hoàn toàn vào thực phẩm và nhiên liệu nhập cảng. Năng suất lao động đã tăng gấp đôi từ 1998, nhưng lương không tăng tương ứng. Chi phí lao động trên mỗi đơn vị sản lượng giảm 25%. Cùng lúc đó, giá nhà tăng hơn bốn lần từ năm 1998, đẩy tỷ lệ nhà giá trên thu nhập tại Taipei lên mức 16 — cao hơn London, New York và Seoul.

Ngân hàng trung ương in thêm tiền Taiwan để mua Mỹ kim, khiến hệ thống tràn ngập tiền rẻ. Lãi vay mua nhà chỉ khoảng 2% suốt hai thập niên qua, so với 8% năm 1998. CBC cố hút bớt tiền ra khỏi hệ thống bằng các chứng chỉ tiền gửi, nhưng chỉ thành công một phần. Kết quả: giá nhà leo thang không ngừng.

Ngoài ra, hệ thống bảo hiểm nhân thọ cũng trở thành ổ rủi ro. Người Taiwan rất chuộng bảo hiểm; mỗi người có trung bình hơn hai hợp đồng. Các hãng bảo hiểm đem tiền tiết kiệm của dân đầu tư ra nước ngoài, chủ yếu vào trái phiếu Mỹ. Khoản đầu tư ngoại tệ ấy nay gấp 700 tỉ Mỹ kim, trong khi họ đã cam kết với người gửi tổng cộng 960 tỉ Mỹ kim bằng Taiwan dollars. CBC giúp họ phòng ngừa rủi ro bằng các hợp đồng hoán đổi ngoại tệ trị giá 77 tỉ Mỹ kim, nhưng không thể loại bỏ rủi ro hoàn toàn. Một cú tăng giá mạnh của đồng Taiwan có thể làm giá trị tài sản ngoại tệ sụt giảm, khiến các hãng bảo hiểm mất khả năng chi trả. Với mức rủi ro chưa phòng ngừa được lên đến 200 tỉ Mỹ kim — bằng một phần tư GDP — họ nay quá lớn để có thể để mặc phá sản.

CBC không hành xử vô cớ. Taiwan không là thành viên IMF và mang nỗi lo an ninh thường trực do sức ép từ Trung Hoa lục địa. Dự trữ ngoại tệ lớn là tấm đệm cho cả khủng hoảng tài chính lẫn chiến tranh. Taiwan từng thoát khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 một cách nhẹ nhàng; điều đó khiến CBC tin rằng chiến lược giữ đồng tiền yếu là đúng.

Song chính sách ấy tạo nên nhóm quyền lợi mạnh. Các hãng xuất cảng phản đối việc để đồng Taiwan lên giá, đặc biệt là các hãng công nghệ thấp vốn chiếm 70% việc làm trong sản xuất. Ngay cả TSMC cũng chịu thiệt: mỗi 1% đồng Taiwan lên giá làm biên lợi nhuận giảm 0.4 điểm phần trăm. Giới chính trị, vì gắn chặt với ngành xuất cảng, tỏ ra đồng cảm.

CBC còn có tiếng nói mạnh trong chính quyền: năm 2023, lợi nhuận chuyển cho ngân sách chiếm 6% thu nhập nhà nước, có năm lên đến 15%. Hai đời thống đốc nổi tiếng, Perng Fai-nan và Yang Chin-long, nắm ảnh hưởng lớn, thường trực tiếp phàn nàn với cấp trên của những người dám chỉ trích. Một số cựu lãnh đạo CBC mô tả cơ quan này như bộ máy quyền lực nối dài từ thời thiết quân luật.

CBC bác bỏ mọi chỉ trích, tin rằng thành tích kinh tế đã nói đủ. Nhưng sức ép bên ngoài có thể buộc họ phải thay đổi. Trong tháng 5, chỉ một tin đồn rằng phía Hoa Kỳ yêu cầu Taiwan để đồng tiền lên giá đã khiến đồng Taiwan tăng 9% trong hai ngày. Taiwan đến nay vẫn chưa đạt thỏa thuận thương mại với chính quyền mới của Mỹ, khác với Trung Hoa lục địa, Nhật và Nam Hàn. Giá trị đồng Taiwan chắc chắn sẽ là một điểm nghẽn trong đàm phán.

Trong khi đó, nhu cầu toàn cầu đối với chip Taiwan tiếp tục tăng, kéo thặng dư thương mại lên cao hơn nữa, tạo áp lực buộc đồng tiền phải mạnh lên. Điều này khiến rủi ro trong hệ thống bảo hiểm càng lớn, và có thể gây khó chịu cho giới thương thuyết Hoa Kỳ.

Chính sách giữ đồng Taiwan yếu từng giúp Taiwan trở nên giàu mạnh. Nhưng càng về sau, nó càng trở thành điều khó duy trì.

VB tóm lược

Nguồn: The Economist, “Taiwan’s amazing economic achievements are yielding alarming strains”, 13/11/2025.