2025, Văn Chương Còn Quan Trọng Không?

 

 

Dĩ nhiên là không.

Cuối năm nhìn người ta hàng hàng lớp lớp, mua sắm bao bị mừng Giáng Sinh, hoan hỉ đón năm mới, hàng tỷ món quà, có bao nhiều quà tặng tinh thần? Có bao nhiêu cuốn sách được gói giấy xanh đỏ? Có mấy tác phẩm văn chương ở trong đó? Câu trả lời bỗng dưng rụt rè.

Ở trong một thời đại việc “làm tiền” là trọng đại nhất, “Làm tình” đứng thứ nhì và thứ ba, “tự hào đã làm hai việc trước.” Nếu bạn thuộc vào hàng ngũ trí tuệ tôn vinh vật chất, thì tất nhiên, văn chương đứng hàng gần chót hoặc không hiện diện. Lần cuối cùng, bạn đọc một văn bản văn chương là lúc nào? Và văn bản văn chương là gì?

Ô, đừng giật mình, đừng e ngại, đừng khó chịu, việc bạn đang làm là hữu lý và hợp thời.

Nhưng nếu bạn không thuộc vào hàng ngũ này, bạn đã cảm thấy hoặc đã hiểu văn chương quan trọng ở mức độ nào.

Giáo sư đại học Notre Dame khoa ngôn ngữ và văn chương, kiêm giáo sư triết học, Mark W. Roche nói: “Trong khi xã hội ngay lập tức nhận ra giá trị của khoa học và công nghệ, thì giá trị của văn học và khoa học nhân văn lại ít rõ ràng hơn đối với nhiều người. Ngay cả trong khoa học nhân văn, bản thân văn học cũng bị bỏ qua. Có một xu hướng, ít nhất là ở Châu Âu và Hoa Kỳ, là hạ thấp việc đọc và diễn giải bản thân văn học và thay vào đó là nâng cao lý thuyết.”

Tất cả những sát thủ, giết người hàng loạt, đều không có trình độ văn chương, văn hoá (theo tiểu sử.) Tại sao?

Tại sao hầu hết các bậc chân tu đều có văn chương văn hóa cao?

Tại sao một số học giả nổi danh, những nhà văn lãnh giải Nobel, được tôn kính ngang hàng hoặc cao hơn những tỷ phú?

Hầu hết tù nhân tội phạm trên thế giới đều thiếu trình độ văn chương và kém văn hóa. Tại sao?

Vì trình độ văn chương, văn học cao sẽ dẫn đến sự thẩm thấu văn hóa, tạo ra trí tuệ và tâm tình mở rộng, sâu sắc và sáng sủa. Những người này sống tiếp cận sự bình an. Họ hài lòng với hoàn cảnh, bất kể như thế nào và thường xuyên giúp đỡ người khác.

Văn chương, nghệ thuật, là phương tiện thu nhận thẩm mỹ theo nghĩa rộng hơn cái đẹp. Ông Roche giải thích, có ba loại thẩm mỹ: thẩm mỹ sản xuất, thẩm mỹ văn chương-nghệ thuật, và thẩm mỹ thu nhận.

Thẩm mỹ văn chương giúp cho sự sống gia tăng khả năng phân tích, phán đoán, đánh giá những giá trị hướng về cao đẹp, thay vì hướng về giá trị của quảng cáo và sức hấp dẫn của đời sống vật chất hoặc tinh thần “cái tôi.” Triết gia Hegel đã nhận thấy trước và cho biết, thời đại sắp đến, dường như con lắc sẽ dao động quá xa theo hướng ngược lại.

Văn chương cung cấp cho người đọc cửa sổ nhìn vào chân lý.

Nhà văn, nhà thơ không có nhiệm vụ nỗ lực giải quyết chân lý như những triết gia, họ chỉ điềm chỉ, hướng dẫn, thôi thúc. Họ không có nghĩa vụ nói sự thật, họ chỉ làm cách nào qua ngôn ngữ để ảnh hưởng người đọc tự tìm ra sự thật, tiếp cận sự thật theo cách riêng của mỗi người. Hegel lập luận: “nghệ thuật không chỉ bắt chước những gì đang có, mà còn phản ánh một thực tế cao hơn cái gọi là thực tế…”

Nghệ thuật có thể được coi cao hơn thực tế hàng ngày vì nó gần với việc thể hiện chân lý. Những gì chúng ta gọi là thực tế hàng ngày chứa đựng nhiều lừa dối, vị lợi, gây hại. Ngũ quan thường mang đến những nhận thức tức thì tạo ra ấn tượng hời hợt, sai lầm. 

Do đó, Hegel lập luận một cách thuyết phục rằng một bức chân dung trừu tượng hóa khỏi sự ngẫu nhiên và tiết lộ bản chất, cá tính của một người có thể "giống cá nhân hơn là chính cá nhân thực sự." Theo quan điểm của cái đẹp, cái hữu hạn trở nên sống động hơn trong chính nó và gợi lên sự siêu việt hơn.

‘Siêu việt’ trong văn chương cần hiểu rõ bản chất hơn là ý nghĩa trong từ điển. Không chỉ “Vượt lên trên các cái thông thường,” mà siêu việt còn mang những khốn khổ, xấu xa của cái thông thường để làm tốt đẹp hơn.

Cái đẹp chứa đựng một khoảnh khắc chân lý, nhưng đặc điểm phân biệt của cái đẹp so với chân lý triết học là tính gợi cảm của nó. Roche cùng với Schiller và Hölderlin, cho rằng chính khoảnh khắc gợi cảm này mang lại cho nghệ thuật một lợi thế so với lĩnh vực triết học thuần túy mang tính lý trí. Chân lý nghệ thuật, trong tính đặc thù và cụ thể, dễ thấy, dễ nhận ra và dễ tiếp cận hơn chân lý triết học. Như nghe một bản nhạc hay, lòng phê vừa vui vừa buồn. Như xem một bức tranh đẹp, trí miên man tìm hiểu đường nét và sắc màu.

Văn chương mở ra cho chúng ta giá trị sự đa dạng, sự phong phú của những câu chuyện khác nhau, nhiều truyền thống, và một số nguyên tắc thẩm mỹ chung. Sự đa dạng của văn chương điểm chỉ cách giải quyết hoặc cách thâm nhập các định hướng, các khó khăn của độc giả.

Những khoảnh khắc văn chương mang con người chạm vào thẩm mỹ, đạo đức, đạo lý trở nên sâu sắc mà không cần phải lý luận hay nghe giảng dạy.

Roche cho rằng, “Văn chương mang đến cho chúng ta một cường độ thường thiếu trong trải nghiệm những khái niệm đơn thuần. Văn học là một cây cầu hơn là triết học, đặc biệt là khi nó truyền tải những chân lý cụ thể thu hút trí tưởng tượng, những hình ảnh cụ thể nói lên nhiều điều hơn, đánh thức sự đồng cảm hơn bất kỳ lập luận hay trích dẫn số liệu thống kê nào.”

Công nghệ, kỹ thuật phát triển trên thế giới là đặc điểm xác định thế kỷ 20 và 21, theo nghĩa chặt chẽ là khai thác và chuyển đổi thiên nhiên, sáng tạo và ứng dụng các công cụ, máy móc và thông tin, cũng như theo nghĩa rộng là nâng cao tính hợp lý phương tiện-mục đích. Nghĩa là có sự lựa chọn: 1- dùng bất kỳ phương tiện nào để đạt mục đích. 2- trôi nổi với phương tiện, mặc nó đưa đến bất kỳ mục đích nào.   

Cuộc sống hàng ngày giả định sự sinh hoạt qua lại với các sản phẩm công nghệ, tạo cho chúng ta có mối quan hệ ổn định với các sản phẩm này như chúng ta đã từng có với thiên nhiên hoặc với những người khác. Trong thời đại mà việc sử dụng công nghệ giúp chúng ta kiểm soát người khác, thay vì chia sẻ và tạo cho con người không thể thiếu tiện nghi phí phạm và dư thừa vô ích.

Khi chủ quan bị tách khỏi phạm vi của lý tính giá trị hoặc khi chủ quan không nhận ra bất cứ giá trị nào vượt ra ngoài chính nó hoặc không có giá trị nào vượt ra ngoài những gì chính nó đặt ra.

Dưới chủ nghĩa “cái tôi” công cụ chủ quan chỉ phục vụ cho chủ nó.  Cái tôi, không bao giờ sai; cái tôi, biết hết mọi thứ; cái tôi, bằng mọi cách áp đảo mọi người; cái tôi, trù phú hoá tham lam và dâm dục; những cái tôi này cần phải tái luyện bằng văn chương. Dạy vợ, dạy con, dạy chồng, dạy thứ gì? Dạy văn hóa. Văn chương sâu tạo văn hóa cao.

Một ẩn dụ kinh điển cho văn học là tấm gương. Qua văn học, chúng ta nhìn thấy bản thân theo những cách mà trước đây chúng ta không nhận ra. Hình ảnh nghệ thuật truyền thống này như một tấm gương phản chiếu mang theo một ý tưởng hai chiều: thứ nhất, chúng ta nhìn thấy bản thân rõ ràng hơn thông qua văn chương, khi chúng ta đồng cảm với những người trong tác phẩm; và thứ hai, chúng ta dựa vào sự tiếp nhận này một cách sống và trải nghiệm về sự tự hiểu biết, vượt qua những điểm yếu trong chính bản thân.

Max Weber và Vico, cả hai nhà tư tưởng đều nhận ra, trong một thời đại đề cao hành động sáng tạo, chúng ta có xu hướng bỏ qua giá trị của sự chiêm nghiệm và sự nhàn nhã giúp điều đó trở nên khả thi, điều mà người xưa gọi là otium (Otium là một từ tiếng Latin có nghĩa là thời gian rảnh rỗi cho các hoạt động tự hoàn thiện.) Những phát minh kỹ thuật và cuối cùng là các kỹ thuật xã hội làm tăng nhịp độ cuộc sống; với công nghệ, thế giới chuyển động nhanh hơn, khiến cho con người không đủ thời giờ nghiền ngẫm và thấu đáo ý nghĩa. Từ bốn thế kỷ trước, Pascal đã lưu ý đến phạm vi các trò tiêu khiển và sự do dự khi dành thời gian yên tĩnh cho những suy nghĩ của riêng mình.

Trong thời hiện đại, chúng ta nhận ra xu hướng hạ thấp giá trị quá khứ như một đối tác trong cuộc trò chuyện và bỏ qua hậu quả hành động đối với tương lai. Trong các vấn đề kinh tế, các doanh nghiệp có xu hướng không đầu tư dài hạn mà thay vào đó tập trung vào các báo cáo lỗ lãi hàng quý. Một động lực kinh tế cũng tồn tại để tạo ra các sản phẩm có vòng đời ngắn, để các sản phẩm mới chỉ được mua sau vài năm. Nhà ở tiện lợi và các sản phẩm giá rẻ không bền: chúng hoặc hỏng hoặc trở nên xấu xí. Tương tự như vậy, bất cứ khi nào thời trang thúc đẩy một lĩnh vực kinh tế, hàng hóa vật chất cần được thay thế. Sự thiển cận cũng không kém phần rõ ràng trong việc khai thác mỏ lộ thiên, khai thác đất đai và khiến nó trở nên cằn cỗi và xuống cấp cho thế hệ tiếp theo. Điểm nhấn, con người càng lúc càng mong muốn những gì tạm thời, quên dần những lợi ích lâu dài.

Trong hiện tình liên lục địa và đa văn hóa, những gặp gỡ giữa chúng ta với văn chương của các thời đại khác, dân tộc khác, giúp chúng ta hiểu biết sâu rộng, tạo ra tầm nhìn bao quát và thâm thú. Sự quen thuộc với một nền văn hóa khác tạo ra khoảng cách quan trọng đối với nền văn hóa của chính mình và giải thoát chúng ta khỏi sự chuyên chế của thời đại. Những lợi hại này chỉ có mỗi người phải tự nhận ra.

Kinh nghiệm bản thân cho biết, khi chúng ta cảm thấy đời sống đầy đủ mà thiếu thốn; thân xác dư thừa mà tâm hồn trống trải; Tâm trí không có người đồng điệu; đó là lúc chúng ta cần những người bạn thông thái, đồng cảm, có tấm lòng chia sẻ. Ai vậy?

- Văn chương.

Ngu Yên