Tại Sao Bộ Não Của Chúng Ta Tin Vào Những Lời Dối Trá?

23/12/202200:00:00(Xem: 1390)
bo nao

Gần đây, một trong những người theo thuyết âm mưu nổi tiếng nhất của Mỹ đã phải đối mặt với hậu quả trước tòa vì đã tung truyền lời nói dối. Người dẫn chương trình phát thanh cánh hữu Alex Jones và công ty của ông, Infowars, đã bị bồi thẩm đoàn ở Connecticut và Texas yêu cầu bồi thường thiệt hại gần 1,5 tỷ đô la cho người thân của các nạn nhân thiệt mạng trong vụ xả súng hàng loạt tại Trường tiểu học Sandy Hook một thập kỷ trước. Jones đã loan tin rằng vụ nổ súng là một trò lừa bịp.

Tuy nhiên, rất khó để đính chính những lời dối trá và thông tin sai lệch, bởi vì biết được sự thật cũng chẳng thể xóa chúng ra khỏi trí nhớ của chúng ta. (Nguồn: pixabay)

 
Đã có một kỳ bầu cử đầy rẫy những thông tin sai lệch và thuyết âm mưu. Vậy tại sao lại có nhiều người tin vào những lời dối trá đến thế?
 
Lỗi là tại bộ não.
 
Nhiều quyết định chúng ta đưa ra, với tư cách cá nhân và xã hội, phụ thuộc vào các thông tin chính xác; nhưng chúng ta lại dễ bị lừa dối bởi những thành kiến và khuynh hướng tâm lý.
 
Do đó, các thông tin sai lệch dễ được tin tưởng, ghi nhớ và hồi tưởng lại – ngay cả sau khi chúng ta biết rằng những thông tin đó không đúng sự thật.
 
“Ở mọi cấp độ, tôi nghĩ rằng thông tin sai lệch có ưu thế hơn,” Nathan Walter, giáo sư nghiên cứu truyền thông tại Trường Northwestern, chuyên nghiên cứu về việc đính chính thông tin sai lệch, cho biết.
 
Tại sao chúng ta vấp phải những thông tin sai lệch?
 
Không ai hoàn toàn miễn nhiễm với các thông tin sai, một phần là do cách nhận thức của chúng ta được xây dựng và cách thông tin sai lệch khai thác nó.
 
Chúng ta sử dụng các lối tắt về tinh thần, hay kinh nghiệm từng trải qua trong quá khứ, để đưa ra nhiều phán đoán có lợi cho mình. Nhưng các khuynh hướng nhận thức có thể khiến chúng ta dễ dàng chấp nhận thông tin sai lệch nếu không cẩn thận.
 
Stephan Lewandowsky, nhà tâm lý học nhận thức tại Trường Bristol, người chuyên tìm hiểu cách mọi người phản ứng với việc đính chính thông tin sai lệch, cho biết: “Theo mặc định, người ta sẽ tin vào bất cứ điều gì họ nhìn thấy hoặc nghe thấy.” Trong cuộc sống hàng ngày, “điều đó hợp lý bởi vì hầu hết những thứ mà chúng ta tiếp xúc đều là sự thật.”
 
Đồng thời, càng thấy điều gì đó lặp đi lặp lại, thì chúng ta càng tin điều đó là sự thật. “Hiệu ứng chân lý ảo tưởng” này phát sinh do chúng ta sử dụng sự quen thuộc và dễ hiểu như một lối tắt để định nghĩa sự thật; điều gì đó càng được lặp lại nhiều lần thì càng khiến người ta cảm thấy quen thuộc và dễ cảm, cho dù đó là thông tin sai lệch hay sự thật.
 
Nadia Brashier, giáo sư tâm lý học tại Trường Purdue, nghiên cứu lý do tại sao mọi người lại tin vào tin giả và thông tin sai lệch, cho biết: “Thông thường sự thật chỉ có một, nhưng lại có vô số cách để làm sai lệch nó. Vì vậy, nếu quý vị nghe đi nghe lại một điều gì đó, rất có thể đó sẽ là sự thật.”
 
Tuy nhiên, những ‘lối tắt’ này không hiệu quả lắm trong môi trường chính trị và phương tiện truyền thông xã hội của chúng ta hiện nay. Những điều sai trái có thể được khuếch đại và lặp đi lặp lại. Một nghiên cứu cho thấy có khi chỉ một lần đọc tiêu đề tin giả thôi cũng làm cho nó có vẻ ‘thật’ hơn. Brashier cho biết các chính trị gia thường lặp đi lặp lại những lời nói dối và có vẻ như họ hiểu rõ sức mạnh của hiệu ứng chân lý ảo tưởng này.
 
Chúng ta cũng dễ bị ảnh hưởng bởi những thông tin sai lệch phù hợp với thế giới quan hoặc bản sắc xã hội của mình. Và chúng ta có thể vấp phải định kiến sẵn có, khuynh hướng tìm kiếm và ủng hộ thông tin phù hợp với những gì chúng ta đã tin tưởng.
 
Những câu chuyện sai sự thật và những thí dụ giàu cảm xúc thường dễ hiểu và hấp dẫn hơn so với các số liệu thống kê khô khan. Walter nói: “Chúng ta đang lèo lái tân thế giới của các con số, xác suất và các yếu tố rủi ro. Mà con tàu chúng ta sử dụng, bộ não của chúng ta, đã rất cũ kỹ.”
 
Tại sao thông tin sai lệch có thể kháng cự lại sự kiểm chứng?
 
Một khi chúng ta đã nghe về thông tin sai lệch, thật khó để ‘bứng rễ’ chúng ngay cả khi chúng ta muốn biết chân tướng sự thật. Nhiều nghiên cứu đã phát hiện ra rằng thông tin sai lệch vẫn có thể ảnh hưởng đến suy nghĩ của chúng ta, ngay cả khi đã được đính chính và chúng ta tin rằng đính chính đó là đúng. Hiện tượng này được gọi là “hiệu ứng ảnh hưởng tiếp diễn”.
 
Qua một phân tích tổng hợp kết quả từ 32 nghiên cứu trên 6,500 người, Walter nhận thấy rằng việc đính chính thông tin sai chỉ làm giảm chứ không loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của thông tin sai lệch.
 
Một trong những rào cản lớn nhất để đính chính thông tin sai lệch là việc biết được sự thật không xóa được tin sai ra khỏi trí nhớ của chúng ta.
 
Thay vào đó, tin sai lệch và tin đính chính cùng tồn tại và cạnh tranh để được bộ não ghi nhớ. Các nghiên cứu về hình ảnh não do Lewandowsky và các đồng nghiệp của ông thực hiện đã tìm thấy bằng chứng cho thấy bộ não của chúng ta lưu trữ cả phần thông tin sai lệch ban đầu cũng như phần đính chính của nó.
 
Lewandowsky nói: “Về mặt nhận thức, gần như là không thể nghe, hiểu và đồng thời không tin tưởng vào điều gì đó.”
 
Loại bỏ thông tin sai lệch đòi hỏi cả một bước nhận thức bổ sung để gắn thẻ thông tin đó là sai trong bộ nhớ của chúng ta. Lewandowsky nói thêm: “Nhưng cho đến lúc đó, theo một nghĩa nào đó, là đã quá muộn màng, vì nó đã nằm trong ký ức của ta.”
 
Theo thời gian, trí nhớ của chúng ta về việc xác minh tính xác thực có thể dần mờ nhạt, chỉ còn sót lại những thông tin sai lệch.
 
Theo Brashier, có bằng chứng cho thấy “chúng ta đang đối mặt với những hạn chế cơ bản của trí nhớ con người khi cung cấp cho người khác thông tin chính xác.”
 
Cuối cùng, việc đính chính thông tin sai lệch thậm chí còn khó khăn hơn nếu nó ăn sâu vào bản sắc hoặc hệ thống niềm tin của chúng ta. Lewandowsky giải thích, người ta xây dựng các mô hình về thế giới trong tâm trí để hiểu các tình huống đang diễn ra, và “rất khó để tách một tấm ván của tòa nhà này ra mà không làm sụp đổ toàn bộ. Nếu đó là một thành phần quan trọng của mô hình trong tâm trí, thì về mặt nhận thức, rất khó để lôi nó ra và nói rằng nó sai.”
 
Làm thế nào để giúp bộ não ‘phòng ngừa’ thông tin sai lệch
 
Có quá nhiều thông tin sai lệch ngoài kia nên ta sẽ không thể phản ứng với mỗi một thông tin sai lệch mới phát sinh. Walter giải thích: “Nó giống như chơi một trò chơi đập chuột. Quý vị có thể rất giỏi, nhưng cuối cùng, chuột chũi luôn chiến thắng.”
 
Chỉ vạch trần thôi là chưa đủ để chống lại thông tin sai lệch – chúng ta cũng cần phải chủ động bằng cách “phòng trước,” về cơ bản có nghĩa là chuẩn bị cho bộ não của chúng ta nhận ra thông tin sai lệch trước khi gặp nó. Giống như cách vắc xin chuẩn bị cho hệ thống miễn dịch của cơ thể chống lại các mầm bệnh, phòng ngừa trước có thể tiêm chủng và củng cố cho hệ thống miễn dịch tâm lý trước loại vi rút thông tin sai lệch.
 
Trong một nghiên cứu, Lewandowsky và các đồng nghiệp đã trình chiếu cho gần 30,000 người trong bảy thí nghiệm xem năm đoạn phim video ngắn về các kỹ thuật thao túng phổ biến – sự không đồng nhất), sự phân tách sai lầm, con dê tế thần, tấn công cá nhân và sử dụng ngôn ngữ thao túng/dẫn độ cảm xúc. Mỗi clip đưa ra một cảnh báo về kỹ thuật thao túng và tấn công bằng thông tin sai lệch sắp xảy ra trước khi cung cấp một “liều nhỏ” về thông tin sai lệch.
 
Theo nghiên cứu, việc được xem trước những đoạn phim hướng dẫn này có thể khiến chúng ta dễ hoài nghi hơn đối với những thông tin sai sự thật trong tương lai.
 
Một cách khác để tự bảo vệ mình là chỉ cần chú ý xem những gì quý vị đang thấy có chính xác hay không. Khi mọi người lướt trên các trang mạng xã hội của mình, không phải lúc nào họ cũng nghĩ về mức độ chính xác. Một nghiên cứu gần đây cho thấy rằng việc khéo léo thúc đẩy mọi người cân nhắc xem liệu những gì họ nhìn thấy có chính xác hay không sẽ khiến họ bớt chia sẻ thông tin sai lệch hơn.
 
Brashier nói: “Tất cả chúng ta đều có thể vấp phải thông tin sai lệch. Bản thân tôi cũng từng gặp phải những câu chuyện sai sự thật dù tôi nghiên cứu về nó.”
 
Việt Báo phỏng dịch theo bài viết “Why do our brains believe lies?” của Richard Sima, được đăng trên trang WashingtonPost.
 

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Năm Quý Mão đã đến! Để đảm bảo trái cây họ cam quýt mà quý vị tặng người thân trong dịp Tết Nguyên đán này là hiện thân của phúc lộc, may mắn và thịnh vượng, Chương Trình Phòng Chống Sâu Bệnh & Dịch Bệnh Gây Hại Giống Cây Cam Quýt (CPDPP) đề xuất các biện pháp thực hành tốt nhất sau đây để bảo vệ giống cây cam quýt quý hóa của California trong nhiều năm tới.
Blue Shield of California Promise Health Plan (Chương Trình Bảo Hiểm Y Tế Hứa Hẹn của Blue Shield of California) đang giới thiệu Wellvolution, là chương trình bảo hiểm y tế và sức khỏe tâm thần kỹ thuật số theo lối sống có thể được lập riêng để giải quyết các nhu cầu và ưu tiên sức khỏe cá nhân.
Sau 13 năm, cuối cùng thì Bác sĩ David Sinclair và các đồng nghiệp đã tìm được câu trả lời cho câu hỏi: Điều gì thúc đẩy quá trình lão hóa? Trong một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Cell vào ngày 12 tháng 1 năm 2023, Sinclair, giáo sư di truyền học và đồng giám đốc của Paul F. Glenn Center for Biology of Aging Research tại Trường Y Harvard (Harvard Medical School), đã phác họa ra một chiếc đồng hồ lão hóa, khi ta vặn chiều kim là có thể đẩy nhanh hoặc đảo ngược quá trình lão hóa của các tế bào.
Gần đây, một số bạn bè gởi cho tôi qua e-mail một bài viết bằng tiếng Việt không rõ xuất xứ cảnh báo về một loại biến chủng của virus COVID mới rất nguy hiểm, rất lây lan mà lại không có triệu chứng thông thường báo trước, không phát hiện được bằng các test hiện có và không có thuốc chữa. Những “tin tức” này có vẻ không có cơ sở thực tế và có thể gây hoảng hốt không cần thiết. Hôm nay tôi xin phỏng dịch và chú thích thêm cho dễ hiểu một bài báo của CNN (1) trả lời một số câu hỏi về biến thể phụ mới nhất đang lan tràn ở Mỹ và đã có mặt tại Việt Nam.
Chúng ta đã cảm thấy hân hoan khi đón chào năm mới Quý Mão 2023 sắp đến. Mọi người chắc hẳn sẽ cùng bên nhau ăn uống. Hút thuốc và uống rượu là những điều thường được làm khi đoàn tụ với người thân và bằng hữu để đón Tết. Thế nhưng việc hút thuốc cùng nhau hay mời nhau điếu thuốc có thật sự cần thiết để đón mừng năm mới không? Tiến sĩ Shu-Hong Zhu, Giáo sư Y Học Gia Đình và Sức Khoẻ Cộng Đồng tại Đại học California, San Diego (UCSD) cho biết: “Khói thuốc lá có hơn 7.000 loại hóa chất và khoảng 70 chất trong số đó được biết là gây ung thư. Hít phải khói thuốc lá do người khác hút có thể tác hại như là tự hút và cũng có thể gây hại cho thú cưng. Cách tốt nhất để ăn mừng là tránh những nơi hút thuốc, không mời mọc thuốc lá và bỏ hút thuốc."
Người dân California gần đây đã phản đối ngành công nghiệp thuốc lá và bầu chấm dứt việc bán hầu hết các sản phẩm thuốc lá có hương vị, bao gồm thuốc lá bạc hà và thuốc lá điện tử. Các cử tri đã ủng hộ Dự luật Thượng viện (SB) 793 bằng cách bỏ phiếu “Có” cho Dự luật (Prop) 31, điều này ngăn cản những tiệm lẻ bán các sản phẩm này và khiến Big Tobacco (Nhóm Thuốc Lá Lớn) khó săn mồi và kiếm lợi từ trẻ em và nhắm vô nhiều cộng đồng khác.
Năm mèo, theo thông lệ chúng ta hãy bàn về con mèo trong y khoa. Một phần ba gia đình ở Mỹ có nuôi mèo. Trước hết là hai bệnh có thể tránh được mà mèo có thể truyền qua người, bệnh “mèo quào” do vi khuẩn và bệnh do ký sinh mà qua phân mèo có thể truyền qua người, nhất là người có thai và gây những triệu chứng nguy hiểm ở trẻ sơ sinh; và sau cùng là một bệnh di truyền làm đứa trẻ sơ sinh có tiếng khóc giống tiếng mèo kêu với nhiều dị tật quan trọng.
Hầu hết phụ nữ trải qua thời kỳ mãn kinh đều đã quá quen thuộc với các cơn bốc hỏa mặt (hay những cơn nóng bừng khó chịu – hot flashes). Những cơn nóng bừng khó chịu đột ngột kéo đến và nhiệt độ tăng nhanh, thường kèm theo đổ mồ hôi, tim đập nhanh, chóng mặt, mệt mỏi và/hoặc lo lắng. Chúng khiến cho các bà, các mẹ bị mệt mỏi, suy nhược hơn nhiều chứ không ‘chớp nhoáng’ như tên gọi của chúng (flashes).
Tôi là bác sĩ Niall Campbell, một bác sĩ tâm lý có hơn 40 năm kinh nghiệm. Tôi từng làm việc với tư cách là cố vấn cho Sở Y Tế Quốc Gia Anh (National Health Service) cho đến năm 2002. Sau đó, tôi là trưởng ban cố vấn về chứng nghiện ngập và là bác sĩ tâm thần tại The Priory Roehampton, một bệnh viện tâm thần tư nhân ở phía tây nam London trong hai thập niên qua. Bệnh nhân của tôi phần lớn là những người trên 18 tuổi và thường thuộc nhóm khá giả; khoảng một nửa trong số họ có mua bảo hiểm y tế tư nhân, một số khác thì tự thanh toán bằng tiền túi. Về vấn đề nghiện ngập, khoảng 85% công việc tôi làm có liên quan đến rượu, bia. Nhiều bệnh nhân bị trầm cảm của tôi thường có vấn đề về bia rượu, ban đầu họ không tiết lộ, nhưng dần dà sẽ lộ ra.
Đêm dài ngày ngắn và nhiệt độ lạnh giá trong mùa đông có thể khiến nhiều người cảm thấy mệt mỏi, uể oải, không muốn hoạt động chỉ muốn ngủ vùi. Nhưng tại sao mùa màng lại ảnh hưởng đến mức năng lượng của chúng ta? Guy Meadows, một nhà nghiên cứu về giấc ngủ và đồng sáng lập của The Sleep School cho biết: "Mùa đông đến kéo theo một số thách thức tiềm ẩn cho giấc ngủ, bao gồm việc giảm tiếp xúc với ánh sáng mặt trời, nhiệt độ mát hơn, thay đổi đồng hồ và khả năng miễn dịch giảm", theo một trang mạng trực tuyến cung cấp các thông tin hỗ trợ dựa trên cơ sở khoa học về giấc ngủ. "Tất cả những [yếu tố] này làm rối loạn giấc ngủ, khiến bạn khó thức dậy hơn vào buổi sáng."
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.