Hôm nay,  
Việt Báo Online

Kiểm Duyệt Bằng Cách Nào

17/05/201700:00:00(Xem: 2946)
Kiểm Duyệt Bằng Cách Nào

Ai Weiwei, Bùi Văn Phú chuyển ngữ

[Ai Weiwei là một nghệ sĩ Trung Quốc. Bài viết nguyên bản tiếng Hoa, do Perry Link dịch sang Anh ngữ, đăng trên báo giấy The New York Times ngày 7/5/2017 và trên mạng của báo này một ngày trước, với tựa: “How censorship works”]

Trong năm 2014, vào một tháng với những triển lãm nghệ thuật khác nhau ở Bắc Kinh và Thượng Hải trong đó có trưng bày những tác phẩm của tôi, nhưng tên tôi đã bị bôi đi, khi thì bởi quan chức nhà nước và khi khác bởi chính những người tổ chức.

Có người cho rằng chuyện kiểm duyệt như thế là bình thường, không có gì phải bực mình. Nhưng là một nghệ sĩ sáng tạo, tôi coi việc xếp loại tác phẩm của mình như một đo lường những giá trị tôi đã làm ra, giống như những dấu đo mực nước ở bờ sông.

Những người khác có thể chỉ muốn bỏ qua, nhưng tôi không thể. Tôi không có chút ảo tưởng gì khi nghĩ rằng điều tôi không muốn bỏ qua có ảnh hưởng đến những người khác vì họ muốn thế.

Ở Trung Quốc, cuộc sống thì đầy giả dối. Người ta giả vờ không biết và hay nói những điều tối nghĩa. Mọi người ở Trung Quốc biết ở đó có chế độ kiểm duyệt, nhưng lại có rất ít thảo luận tại sao lại có kiểm duyệt.

Thoạt nhìn, sự kiểm duyệt như vô hình, nhưng sự có mặt của nó ở khắp nơi xóa đi cảm giác và nhận thức của quần chúng, tạo ra những giới hạn về thông tin mà người dân tiếp cận, chọn lựa và tin vào. Nội dung thông tin do truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa ra, sau khi qua kiểm duyệt chính trị thì không phải là thông tin tự do. Đó là những gì đã được chọn lựa, sàng lọc và đặt vào đúng chỗ, và không đi ra ngoài việc giới hạn ước muốn tự do và độc lập của độc giả hay khán giả.

Sự độc hại của hệ thống kiểm duyệt không chỉ làm nghèo đi đời sống tri thức, mà về mặt cơ bản nó cũng bóp méo sự tương quan hợp lý giữa thế giới thiên nhiên và thế giới siêu hình như đã được biết đến. Hệ thống kiểm duyệt lệ thuộc vào việc cướp đi khả năng tự nhận biết của một người về những gì cần có để được hiện hữu độc lập. Nó cô lập khả năng tiếp cận với sự độc lập và niềm vui.

blank
Tác phẩm của Ai Weiwei trưng bày trong khu du lịch đảo tù Alcatraz năm 2015 (GMA News)

Kiểm duyệt phát biểu làm mất đi tự do chọn lựa những gì tiếp thu và diễn đạt tới người nghe và điều này chắc chắn sẽ đưa đến sự chán nản trong dân. Bất cứ khi nào sự sợ hãi lên ngôi, niềm vui chân thực sẽ không còn và ước muốn cá nhân sẽ khô cạn. Những xét đoán trở nên sai lệch và sự hợp lý tự nó bắt đầu biến mất. Hành động của tập thể có thể trở nên cuồng nhiệt, khác thường và mãnh liệt.

Bất cứ khi nào nhà nước kiểm soát hay ngăn chặn thông tin, điều đó không chỉ tái xác định quyền lực tuyệt đối của chế độ, mà còn ngoi ra từ quần chúng bị trị những người tự nguyện phục tùng hệ thống và thừa nhận quyền thống trị của nó. Từ việc này đưa tới sự hậu thuẫn cho nguyên lý về việc hạ thấp nhân phẩm: là chấp nhận lệ thuộc để đổi lấy những quyền lợi thực tế.

Cách tốt nhất để thích nghi với kiểm duyệt là tham gia vào việc tự kiểm duyệt. Đó là phương thức hoàn hảo để liên kết với quyền lực và tạo nên một sân chơi cho những trao đổi lợi ích đôi bên. Hành động của việc phục tùng quyền lực để nhận được những thỏa mãn nho nhỏ có thể là điều không quan trọng, nhưng nếu thiếu nó, cuộc tấn công man rợ của hệ thống kiểm duyệt sẽ không thể xảy ra.

Đối với những ai chấp nhận vai trò thụ động đối với giới cầm quyền, “Tồn tại” trở thành một giá trị tối cao. Họ mỉm cười, cúi đầu và gật đầu. Những cử chỉ đó thường đem lại cho họ một cuộc sống êm đềm, nhàn hạ và không gặp khó khăn. Đối với họ, thái độ này về cơ bản là mang tính tự vệ. Rõ ràng trong bất cứ tranh cãi nào, nếu một bên bị cấm nói, những gì phía bên kia nói ra sẽ không bị thách thức.

Đó là những gì đang xảy ra ở Trung Quốc: Đa số tự câm lặng, những kẻ nịnh hót của một chế độ đầy quyền lực, còn sự bực bội của những người như tôi, lên tiếng phản đối, là mặt khác đầy cay đắng. Bởi họ biết rằng việc hạ thấp nhân phẩm là lựa chọn bằng chính đôi bàn tay của họ. Vì thế tự vệ cũng đã trở thành tự an vui.

Vì hệ thống kiểm duyệt cần hợp tác và thông cảm ngầm của những người bị kiểm duyệt, nên tôi không đồng ý với quan niệm thường có là những kẻ bị kiểm duyệt đơn thuần chỉ là nạn nhân. Tự nguyện tự kiểm duyệt đem lại lợi ích cho cá nhân, và hệ thống kiểm duyệt sẽ không thể vận hành nếu không có yếu tố tự nguyện trong đó.

Những ai sẵn sàng kiểm duyệt chính mình thì dễ bị những thách thức đạo đức qua nhiều hình thức. Họ chưa bao giờ, và sẽ không bao giờ là nạn nhân, cho dù thỉnh thoảng họ cũng lau nước mắt cho ra vẻ. Mỗi lần bày tỏ sự qụy lụy, họ đem lại nồng ấm trong lòng kẻ cầm quyền và làm hại cho những người phản đối.

Thái độ hèn nhát của họ, khi mà ngày càng lan rộng, cũng là lý do sâu xa hơn cho sự suy xụp đạo đức trong xã hội của chúng ta. Nếu những người này tin rằng sự chọn lựa hợp tác là con đường duy nhất để tránh trở thành nạn nhân, họ đang bước vào một hành trình bất hạnh đầy bóng tối.

Chế độ tưởng thưởng cho những người bình thường vì sự tự nguyện hợp tác của họ, vì thế không có nhu cầu khiến họ phải cạnh tranh để được tuyên dương. Những nhà quản lý của các dự án văn hoá, nghệ thuật, do đó cần làm nhiều hơn thế. Họ cần chứng tỏ một cách hồ hởi rằng họ “hiểu rồi” và sẽ phục vụ giới cầm quyền và bảo vệ hình ảnh của họ trước công chúng. Họ biết rằng bất cứ điều gì làm cho cấp trên không vui thì một dự án, hay có thể cả một tổ chức, cũng sẽ bị dẹp bỏ.

blank
Ai Weiwei là một nghệ sĩ thường lên tiếng phản đối chính quyền Trung Quốc bóp chẹt tự do sáng tạo (BrunchNews.com)

Trong một chế độ như thế, những tác phẩm nghệ thuật được thăng hoa hay bị chìm xuống không phải từ những cuộc tranh tài tự do, nhưng bằng vào những tiêu chí thiếu lương thiện, mà bất cứ một nghệ sĩ sáng tạo nào có chút sức sống thực cũng phải hành động như kẻ ngu đần và chấp nhận những thỏa thuận ngầm.

Mọi người đều biết là tôi không thể phát biểu tại bất cứ diễn đàn công cộng nào. Tên của tôi đã bị xóa trên mọi phương tiện truyền thông đại chúng. Tôi không được tự do di chuyển trong nước và bị cấm xuất hiện trên truyền thông nhà nước, nơi tôi thường bị chửi mắng. Những nhà bình luận của truyền thông nhà nước giả vờ như là họ công bình, nhưng đó là điều không thể, vì phía sau chiếc ghế họ ngồi là bức màn bảo vệ của nhà nước. Họ không đặt ra những vấn đề như quyền tự do biểu đạt, hay thảo luận về chất lượng cuộc sống cho đại đa số người dân Trung Quốc. Sở trường đặc biệt của họ là tấn công một cách thô bỉ những tiếng nói đã bị đàn áp.

Sự hiện hữu “ảo” của tôi, nếu chúng ta có thể gọi như thế, chỉ có trong lòng những người chọn để ý đến tôi và họ thuộc về hai nhóm: có những người coi hành động của tôi củng cố cho ý nghĩa cuộc sống của họ và có những người khác xem tôi là cản trở con đường đem lại lợi ích cho họ, và đó là lý do họ không thể tha thứ cho tôi.

Chỉ khi nào ở Trung Quốc có những diễn đàn bình đẳng và đúng đắn để quan điểm của dân được nói lên, khi đó chúng ta mới có những cách cho tư duy gặp nhau qua ngôn từ của chính chúng ta. Tôi ủng hộ việc thành hình những diễn đàn như thế. Đây chính là nguyên lý đầu tiên để đem lại công bằng xã hội.

Còn ở một nơi mà mọi thứ đều giả tạo, cho tới sợi tóc cuối cùng, thì bất cứ ai lên tiếng chỉ trích những điều có thật dường như là kẻ ngây ngô, như trẻ con. Cuối cùng, tôi tìm ra con đường “ngây ngô” là con đường duy nhất mở ra cho tôi. Tôi bị buộc phải mang đầu óc thiển cận, giống như những người Uighurs hay người Tibet “thiển cận” mà chúng ta đã nghe đến.

Nghệ sĩ là kẻ đề xuất sáng kiến, là người tham gia chính trị. Đặc biệt trong thời đại của biến đổi lịch sử, giá trị của cái đẹp sẽ luôn là điều có ích. Một xã hội đối xử tàn bạo với những ai kiên quyết gắn bó với những giá trị bản thân là một xã hội không văn minh và không có tương lai.

Khi giá trị của một cá thể được đem trưng bày công khai, những tiêu chí và đạo đức của người đó và của toàn xã hội có thể bị thách thức. Tự do biểu đạt của một cá nhân có thể khuấy động lên những trao đổi đặc trưng, và từ đó sẽ đưa đến những đặc thù về cách trao đổi quan điểm. Nguyên tắc này là bản chất cố hữu được thể hiện rõ trong triết lý nghệ thuật của tôi.

Sự kiểm duyệt ở Trung Quốc đặt ra giới hạn về kiến thức và nguyên tắc, và đó là chìa khóa cho nô lệ giáo điều được áp đặt lên. Tôi làm những gì mình có thể để chỉ ra những sự tàn bạo, những sự tế nhị và không kém tế nhị. Như những gì có ở đây hôm nay, phản kháng hợp lý có thể đặt trên căn bản những hành động bé nhỏ của từng cá nhân. Khi tôi thất bại, trách nhiệm đó thuộc về chính tôi mà thôi, nhưng các quyền căn bản tôi muốn bảo vệ là những thứ có thể chia sẻ cho mọi người.

Những người nô lệ giáo điều, họ cũng có thể nổi dậy. Cuối cùng thì họ cũng luôn hành động như thế.

© 2017 Buivanphu

23/01/2019(Xem: 287)
Tâp Cận Bình có thể phá vỡ cuôc đàm phán về COC và triển khai một cuộc xung đột vũ trang trên Biển Đông hầu để xử lý khủng hoảng kinh tế và tiếp tục “Giấc Mơ Trung Hoa: Made in China-2025”?
23/01/2019(Xem: 751)
Ai liều tảo mộ chiều nay, Mà hương tảo mộ bay đầy hoàng hôn... Người đang sống ở Lộc Hưng mà họ còn ủi cho xập nhà, xập cửa thì xá gì đến chuyện mộ bia ở Nghĩa Trang Quân Đội Biên Hoà!
23/01/2019(Xem: 398)
Tôi ước mong cuối cuộc đời xin một lần được đưa em về Nha Trang, quê Mẹ mình hiền hòa và thơ mộng, để em có dịp ngồi trên con đò nhỏ xuôi theo dòng sông Cái trong xanh, con đò lờ đờ trôi dọc theo bờ cỏ dại, chen giữa những hàng dừa chi chít, rũ lá rợp trời, trên đường về Lư Cấm, để thăm mộ Mẹ, trong dịp Xuân Về Tết Đến năm nay.
22/01/2019(Xem: 314)
Kiều khuyên Từ Hải ra hàng nên Từ bị phục binh vì Tôn Hiến bội hứa. Từ chết đứng như một cột trụ chống trời. Kiều khóc than thì thây Từ mới ngã xuống. Câu cảm động nhứt đoạn nầy là : Tôi tưởng vậy có đâu hay vậy!
22/01/2019(Xem: 1063)
Trong kho tàng văn chương truyền khẩu hay huyền thoại Việt Nam đã có nhiều chuyện duyên-nợ.
22/01/2019(Xem: 833)
Lâu nay, trong tiếng gào khóc của người dân oan khắp ba miền đất nước, hoà trong nước mắt bao giờ cũng có những kể lể, trách mắng, đầy phẫn uất với tiếng “nó”: nó đến kìa; nó rình rập; nó ác lắm;… hay chúng nó tàn nhẫn lắm!
22/01/2019(Xem: 506)
Sau khoảng đường dài làm cho mọi người trên xe mệt mỏi. Bổng dưng bác tài lên máy đánh thức mọi người ông nói chúng ta vào thành phố Bagan. Xe ngừng tại khách sạn Yarkinntha, bà con xuống xe check in lấy phòng. Tôi giao chìa khóa phòng cho ông bạn rồi hấp tấp xôâng pha ra ngoài đi khám phá cái phố cổ Bagan.
22/01/2019(Xem: 471)
Du khách đến Bagan là để xem Hoàng Hôn. Chùa Syasando là nơi lý tưởng để xem Hoàng Hôn. Chùa được xây cất giửa hàng trăm ngôi chùa lớn nhỏ chung quanh. Chùa xây dựng năm 1057, cao 5 tầng, trên đỉnh là cái tháp nhọn, Nghe nói chùa này thờ sợi tốc của đức Phật. Du khách đến đây để chiêm ngưởng cái huyền bí của Hoàng Hôn. Họ đến rất đông. Anh Roberto và Manuala đến từ Italy, Cô Kim Dung từ Thụy Sỹ và nhiều người khác nửa. Khi mặt trời vừa nghiên bóng, mọi người sắp hàng đứng trước thành chùa, nhìn hàng ngươi đang leo bên trên mà phát sợ. Tay họ bám chặt cái thanh sắt, vươn lên từng bước rất sợ hải. Mệt nhọc leo lên 5 tầng đến cái sân thượng trên đỉnh chùa. Lên đến nơi. Trời mát hết mệt mà cũng hết sợ. Gặp nhau tươi cười, chúc mừng cho nhau đã lên đến nơi. Đừng nghĩ đến chuyện đi xuống mà xui xẻo. Chúng ta sẻ phải đi xuống và chỉ có một cách đi thôi. Đi thụt lùi từng bước một.
22/01/2019(Xem: 269)
Sau những ngày mừng lễ Chúa Giáng Sinh, Cộng Đoàn Thánh Giuse Tacoma của chúng tôi đang rộn ràng chào đón xuân sang với nhiều sinh hoạt thật đặc biệt mang tính độc đáo mà chỉ có cộng đoàn thương mến của tôi mới có. Cùng chuẩn bị đón xuân mới với lòng náo nức, nhiều niềm vui khiến tôi chạnh nhớ về những mùa xuân của tôi và gia đình trên đất nước cờ hoa này, trên thành phố Tacoma như là quê hương thứ hai của mình.
22/01/2019(Xem: 272)
Đây là quyển tiểu thuyết được xem là “ Một Hiện tượng Sách được Bán chạy nhất trên nhiều Quốc gia” (International Bestselling Phenomenon) do văn sĩ người Brazil tên Paulo Coelho, sinh năm 1947 tại Rio de Janeiro, là một trong những văn sĩ có ảnh hưởng to lớn nhất trên thế giới. Đa số truyện của ông đã được bán hơn 135 triệu cuốn trên 168 quốc gia và đã đươc dịch sang 73 thứ tiếng. Văn sĩ được tờ báo danh tiếng New York Times có lời phê là : “ Phù thuỷ người Brazil này làm sách ông biến mất khỏi các hiệu sách.”
21/01/2019(Xem: 804)
tại Hội trường Đài VNTV (Viet News Television - 4655 Ruffner Street, San Diego), vào lúc 7 giờ tối thứ sáu ngày 18 tháng 1 năm 2019 nhiều câu hỏi gửi đến từ khán giả qua hình thức ghi vào giấy và được Mẹ Nấm tuần tự trả lời theo thứ tự.
21/01/2019(Xem: 509)
kính mời quý vị đến tham dự buổi ra mắt tác phẩm, chuyện trò với Nguyễn Thị Thanh Bình, Đặng Phùng Quân & Hàn Song Tường - thứ bảy mồng 2 tháng 2 năm 2019 • Tại Viện Việt Học
21/01/2019(Xem: 936)
một mai về với mây ngàn/ chỉ xin nhớ chút dịu dàng của nhau./ Xin cảm ơn anh Trịnh Y Thư, và xin giới thiệu với những người yêu tiếng Việt "từ khi mới ra đời" một thi phẩm rất hay: "Phế tích của Ảo ảnh".
21/01/2019(Xem: 370)
Ban Đại Diện Các Trung Tâm Việt Ngữ Nam California, có một cuộc thi viết chính tả và làm luận văn bằng tiếng Việt vào mùa Xuân năm Kỷ Hợi 2019. Cuộc thi dành cho các cấp 1, cấp 2, cấp 3 và cấp 4 thứ tự theo các lứa tuổi từ 17 tuổi đến 9 tuổi trở xuống.
21/01/2019(Xem: 665)
Về nền cộng hòa mà tôi mơ tưởng cho quốc gia: độc lập, tự do, dân chủ; phồn thịnh song có công bằng xã hội; một nền cộng hòa nhân bản, phục vụ cho mỗi cá nhân, hy vọng và tin tưởng mỗi cá nhân sẽ đóng góp lại cho xã hội thật nhiều
Tin công nghệ
Quý vị có nhận ra chòm sao trong ảnh? Xuyên qua các cột băng và vượt qua những ngọn núi là Orion (Lạp Hộ hoặc Thợ Săn), một trong những nhóm sao dễ nhận biết nhất trên bầu trời, và là một biểu tượng quen thuộc với nhân loại trong hơn 30,000 năm. Orion hầu như không thay đổi gì trong suốt 50.000 năm qua và sẽ tiếp tục như vậy trong nhiều ngàn năm tới.
Khoảng cuối tháng 01/2019, các nhà nghiên cứu ở Trung Quốc đã tìm thấy mối liên quan đáng kể giữa chất lượng không khí và sự bất hạnh. Đây là kết quả thu được từ việc phân tích hàng triệu bài đăng trên mạng xã hội, gồm 144 thành phố Trung Quốc.
Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới vào khoảng cuối tháng 01/2019, Ruth Porat, Giám đốc Tài chính của Google, cho rằng: “Dữ liệu giống như ánh nắng hơn là dầu mỏ... Nó giống như ánh nắng, chúng ta cứ dùng và nó cứ tiếp tục sinh ra”
MWC 2019 là một trong những sự kiện lớn nhất trong năm của ngành công nghiệp di động và chắc chắn đến tháng 02/2019, chúng ta sẽ được đón nhận rất nhiều những sáng tạo từ các nhà sản xuất di động. Một trong những sáng tạo thú vị đó sẽ tới từ lễ công bố của LG tại MWC 2019, diễn ra vào ngày 24/02/2019. Khoảng cuối tháng 01/2019, nhà sản xuất di động Hàn Quốc đã hé lộ đoạn clip giới thiệu ngắn về sự kiện sắp tới
Tháng 12/2018, một số nguồn tin cho rằng một tablet Galaxy A tầm trung mới sẽ được Samsung ra mắt vào Q1/2019. Đến khoảng cuối tháng 01/2019, một số thông tin về một tablet khác của Samsung cũng đã xuất hiện
Khoảng cuối tháng 01/2019, tại Liên minh Châu Âu, Samsung đã nộp đơn xin ghi danh tên thương hiệu mới có tên gọi "Neuro Game Booster". Đây được công nghệ tăng tốc GPU tương tự GPU Turbo của Huawei giúp thiết bị có thể tăng cường được hiệu năng khi thực hiện các tác vụ nặng.
Vụ việc bác sỹ He Jiankui người Trung Quốc tạo ra hai bé gái được chỉnh sửa gen đầu tiên trên thế giới đã làm rúng động toàn giới khoa học. Kết quả có thể khiến nhiều người ủng hộ - ADN hai bé gái đã bị thay đổi, các em không thể lây nhiễm HIV được nữa – nhưng bản thân sự việc đã làm dấy lên những hồi chuông cảnh báo về đạo đức nghiên cứu khoa học
Khoảng cuối tháng 01/2019, Tesla giới thiệu bộ sạc pin di động dành cho xe điện với khả năng sạc nhanh hơn 25% so với bộ sạc tiêu chuẩn. Đây là một tin vui cho những người sở hữu xe Tesla, vì tốc độ sạc đầy bộ pin chậm lên đến gần một ngày là vấn đề khó giải quyết của xe điện
Khoảng cuối tháng 01/2019, CNIL, Cơ quan bảo vệ dữ liệu Pháp, đã phạt Google 50 triệu EUR (khoảng 56.8 triệu USD) vì không tuân thủ luật GDPR trong quá trình người dùng cài đặt mới thiết bị Android
Khoảng cuối tháng 01/2019, Nhật Bản đã quyết định sẽ kiểm soát các công ty công nghệ nước ngoài, bao gồm cả Google và Facebook, theo quy tắc bảo mật thông tin cá nhân áp dụng đối với các công ty trong nước. Đây là động thái nhằm bảo vệ người dùng Nhật Bản khỏi những vụ bê bối rò rỉ dữ liệu gây chấn động trong thời gian qua.
Tại sao Mặt Trăng đang sáng tròn vẹn đột nhiên trở nên tối đi? Vì nó đang đi vào bóng đen của Trái Đất. Đó là những gì đã xảy ra vào tối Chủ nhật (20/01/2019) khi Mặt Trăng trải qua đợt Nguyệt thực toàn phần. Sự kiện Nguyệt thực đặc biệt diễn ra ở Bắc bán cầu, là sự kết hợp của ba hiện tượng Siêu Trăng, Trăng Sói và Trăng Máu.
Khoảng cuối tháng 01/2019, không lâu sau khi có thông tin Daimler AG và BMW cân nhắc hợp tác để chia sẻ công nghệ nhằm cắt giảm chi phí sản xuất, nguồn tin mới từ tạp chí Handelsblatt (Đức) cho thấy dường như mối quan hệ lại thân thiết hơn so với những gì chúng ta có thể tưởng tượng. Cụ thể, ban điều hành của cả 2 tập đoàn có vẻ đang thỏa thuận về kế hoạch cùng nhau sản xuất một số dòng xe nhất định, trước tiên sẽ là 1 Series và A-Class - hai dòng xe hơi vốn đang ở vị thế cạnh tranh trực tiếp với nhau trên thị trường.
Khoảng cuối tháng 01/2019, Ủy ban Công bằng Thương mại (FTC) của Hàn Quốc đưa ra cáo buộc rằng Apple đã lạm dụng quyền lực để chèn ép các nhà mạng tại Hàn Quốc. Cụ thể, 3 nhà mạng lớn là SK Telecom, KT và LG Uplus buộc phải chịu chi phí quảng cáo lẫn bảo hành cho iPhone.
Khoảng cuối tháng 01/2019, một số nguồn tin đã phát hiện ra một bằng sáng chế mới của Apple, cho phép iPhone tự nhận biết khi nào người dùng muốn đưa máy lên chụp ảnh để tự mở ứng dụng camera, giúp tiết kiệm được vài thao tác, hạn chế bỏ lỡ những khoảnh khắc quan trọng muốn chụp. Đáng chú ý hơn, Apple gần đây đã xác nhận những phần cứng cho công nghệ mới sẽ được trang bị cho mẫu iPhone ra mắt trong năm 2019.
Khoảng cuối tháng 01/2019, tác giả Dave Smith đã có một bài viết nói trúng “nỗi lòng” của khá nhiều người dùng Facebook. Đó là dù mất lòng tin vào mạng xã hội lớn nhất thế giới sau một năm toàn bê bối dữ liệu, họ vẫn không thể từ bỏ nó. Sau nhiều sự cố kinh khủng liên quan đến thông tin cá nhân người dùng như Cambridge Analytica, vụ tấn công ảnh hưởng 50 triệu người dùng… chiến dịch tẩy chay #DeleteFacebook lại rộ lên và… lụi tàn.