Câu Chuyện Thầy Lang: “Giải thoát châu Phi khỏi Bệnh Sốt Rét”

04/05/200700:00:00(Xem: 2266)

  Đó là chủ đề của “Ngày Sốt Rét châu Phi” vào 25 tháng 4 mỗi năm. Ngày này đã được nhiều quốc gia trên thế giới công nhận từ năm 2000.

Ngày 25 tháng 4 năm 2007 vừa qua, Hoa Kỳ cũng công nhận ngày này -“US Malaria Awareness Day”- với mục đích giải thích tường tận cho dân chúng về hiểm họa của bệnh sốt rét đồng thời cũng nói cho thế giới biết rằng Hoa Kỳ sẽ sát cánh với mọi quốc gia để tiêu diệt nan bệnh sốt rét.

Theo Cơ quan Y tế Thế giới, mỗi năm có khoảng từ 300 tới 500 triệu người mắc bệnh Sốt rét, với trên một triệu tử vong, đa số là trẻ em dưới 5 tuổi sống tại các quốc gia ở vùng tiểu Sahara châu Phi. Nơi đây, cứ mỗi 30 giây có một em bé thiệt mạng vì malaria.

Sốt rét và sự nghèo khó có liên hệ chặt chẽ với nhau. Bệnh hầu như đã bị khai tử ở các quốc gia giầu mạnh, nhưng còn hoành hành ở các nước đang phát triển, nhất là ở châu Phi. Nơi đây, chi phí phòng tránh và điều trị bệnh chiếm 40% ngân khoản dành cho y tế công cộng.  Ngoài ra, tình trạng bất ổn về chính trị cũng luôn luôn gây trở ngại cho việc loại trừ sốt rét tại một số quốc gia này.

Ý thức được hiểm họa của bệnh, vào tháng 6 năm 2005, Tổng Thống Hoa Kỳ George W Bush đã phát động chương trình “President’s Malaria Initiatives” và đóng góp trên 1.2 tỷ mỹ kim với mục đích giảm 50% tử vong vì sốt rét tại 15 quốc gia châu Phi vào năm 2010. Chương trình tập trung vào 4 điểm: xịt thuốc trừ muỗi tại nhà ở, phát mùng màn tẩm thuốc trừ sâu bọ, phát thuốc trị bệnh sốt rét và phòng tránh sốt rét ở phụ nữ mang thai.

Theo Cơ quan Y tế Thế giới, mỗi chiếc màn tẩm thuốc chỉ tốn khoảng 10 mỹ kim, nhưng có thể giảm nguy cơ lan bệnh tới 60%, giảm tử vong trẻ em tới 20% và công hiệu trong 5 năm. Không những các bà mẹ mang thai được mùng bảo vệ với muỗi, mà các em bé cũng được che trở vì chúng thường ngủ chung với mẹ trong nhiều năm sau khi sanh.

 * Lịch sử

Bệnh Sốt Rét còn được gọi là sốt rét định kỳ, sốt rét ngã nước, sốt rét rừng. Tiếng Pháp là Paludisme, còn tiếng Anh là Malaria.

Bệnh được ghi nhận từ khi nhân loại biết dùng chữ viết, tức là vào thời gian từ năm 6000 tới 5500 Trước Thiên Chúa. Sốt rét đã được gọi là “Một bệnh sốt giết người” khi xưa vì số tử vong của người mắc bệnh lên rất cao.

Người đặt nền móng cho nền y học Tây phương Hippocrates đã nói về bệnh này từ 2500 năm về trước. Ông phân chia bệnh ra nhiều loại như sốt định kỳ mỗi ngày, sốt mỗi hai ngày hoặc mỗi bốn ngày.

Nguyên nhân gây bệnh đã được nhiều khoa học gia lưu tâm nghiên cứu, nhưng phải đợi tới năm 1880, mới được giáo sư Alphonse Laveran (1845-1922), đại học Rome, miêu tả rõ ràng hơn. Rồi đến năm 1885, nhà bệnh-học người Ý Ettore Marchiafava (1847-1935) nhận thấy trong hồng huyết cầu người bệnh có những sinh vật gây bệnh và đặt ông tên là Plasmodium.

Mối liên hệ giữa sốt rét và muỗi đốt đã được dân chúng biết tới từ lâu. Năm 1897, Sir Ronald Ross (1857-1932), bác sĩ người Anh, chứng minh sự hiện diện của Plasmodium trong muỗi Anopheles cái.

* Định Nghĩa

Sốt rét là một bệnh hay lây, do nhóm ký sinh trùng Plasmodium gây ra. Có 4 loại Plasmodium là P. Ovale chủ yếu là ở vùng nhiệt đới ở Tây châu Phi; P. Malariae có khắp nơi trên thế giới; P. Falciparum ở các quốc gia nhiệt đới châu Á, Phi và Nam Mỹ và P. Vivax có khắp vùng nhiệt đới và ôn đới.

 Bệnh có thể chữa khỏi nếu được xác định và uống thuốc trong vòng 24 giờ. Phát hiện trễ, bệnh gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm có thể đưa tới tử vong.

* Dịch Học

Có khoảng 3.2 tỷ người trên trái đất sống trong vùng có bệnh Sốt rét, đặc biệt là các nước ở vùng nhiệt đới khí hậu nóng từ Nam Mỹ châu tới bán đảo Ấn độ. Việt Nam cũng nằm trong vủng có rủi ro này. Ai cũng có thể mắc bệnh. Tuy nhiên ba nhóm người có nhiều nguy cơ hơn là phụ nữ có thai, trẻ em dưới 5 tuổi và người bị nhiễm HIV/AIDS.

Ở Bắc Mỹ châu, bệnh hầu như đã bị tiêu diệt nhưng muỗi Anopheles vẫn còn. Đa số các bệnh phát giác ở Hoa kỳ là do nhiễm từ nước ngoài mang về, đôi khi qua sự truyền máu.

Bệnh lây lan do muỗi Anopheles cái hút máu người bệnh rồi truyền ký sinh trùng sang người kế tiếp khi chúng đói bụng, kiếm thức ăn. Muỗi thường hút máu vào ban đêm.

Trong cơ thể con người, ký sinh trùng trú ẩn ở gan, sinh sôi nẩy nở trong vòng 5 ngày rồi lan vào máu. Chúng tiêu hủy hồng huyết cầu, gây ra các triệu chứng của bệnh cũng như các biến chứng trầm trọng khác.

* Triệu Chứng.

Thời kỳ nhiễm bệnh, từ khi ký sinh trùng vào cơ thể tới khi có dấu hiệu bệnh, thay đổi từ một tới hai tuần lễ, đôi khi kéo dài cả năm, tùy theo loại ký sinh trùng.

Dấu hiệu chính của Malaria là nóng sốt, tức là nhiệt độ cơ thể người bệnh lên cao, với ba giai đoạn:

* Lạnh đến run người, kéo dài từ 15 phút đến 1 giờ. Đây là lúc hồng huyết cầu bị ký sinh trùng xâm nhập, làm tan vỡ.

* Nóng bừng bừng như thiêu đốt lửa, nhiệt độ lên cao trong nhiều giờ liên tiếp

* Đổ mồ hôi như tắm, đồng thời nhiệt độ cơ thể giảm xuống dần dần.

Các giai đoạn trên có thể tái diễn trong vòng 48 tới 72 giờ, tùy theo chu kỳ sinh sản của ký sinh trùng. Do đó bệnh còn được gọi là “Sốt rét định kỳ”.

Ngoài ra, người bệnh còn có các triệu chứng khác như nhức đầu, đau nhức mình mẩy, mệt mỏi, buồn nôn, ói mửa, đi tiêu chẩy, đau bụng.

Không được điều trị, bệnh trở thành kinh niên, với sưng gan và lá lách, vàng da, thiếu máu kèm theo các rối loạn thần kinh, thận.

Bệnh nhân có thể thiệt mạng trong vòng từ 6 đến 8 tháng vì hồng huyết cầu bị tiêu hủy dần dần, đưa tới suy nhược, thiếu dinh dưỡng toàn cơ thể.

* Định bệnh.

Xác định bệnh căn cứ vào việc tìm thấy ký sinh trùng trong máu nhìn qua kính hiển vi.

Mới đây, phương pháp thử máu đo lường DNA ký sinh trùng sốt rét cũng được áp dụng với hiệu quả khá cao.

Đôi khi bệnh bắt đầu với các triệu chứng giống như bị cảm cúm. Cho nên nếu ta đi từ vùng có dịch bệnh về mà cả năm sau bị sốt không tìm ra nguyên nhân thì nên nghĩ tới bị sốt rét rừng.

* Điều trị.

Bệnh có thể chữa khỏi nhưng việc điều trị cần được bắt đầu sớm, chữa mau lẹ, ngay sau khi đã xác định bệnh.

Thuốc Chloroquine là thuốc được coi là công hiệu, an toàn và rẻ tiền nhất, rồi đến Quinine, Primaquine, Mefloquine. Nhưng Chloroquine lại không có hiệu quả với sốt rét tại nhiều quốc gia châu Phi.

Trong những năm gần đây, hỗn hợp ACT (artemisinin-containing combination therapy) được Cơ quan Y tế Thế giới khuyến cáo dùng tại các vùng mà ký sinh trùng sốt rét quen nhờn với chloroquine. Điều đáng tiếc là giá tiền của thuốc này đắt hơn chloroquine tới năm hoặc mười lần. ACT gồm có hai thành phần: thuốc Artesunate và Sulfadoxine-Pyramethamine.

Các thuốc này có nhiều tác dụng phụ nên cần được bác sĩ theo dõi. Điều đặc biệt là thuốc chloroquine rất an toàn với phụ nữ có thai.

* Phòng ngừa và kiểm soát.

Phòng ngừa bệnh tập trung ở ba đối tượng:

1-Người bệnh: bệnh cần được xác định sớm để điều trị ngay.

Ngăn ngừa không cho muỗi Anopheles đốt bằng cách nằm mùng, dùng thuốc đuổi muỗi.

2-Tác nhân gây bệnh là các loại ký sinh trùng plasmodium: uống thuốc càng sớm càng tốt để tiêu diệt.

3-Sinh vật truyền bệnh là muỗi Anopheles cái: không cho muỗi sinh sôi nẩy nở bằng cách xịt thuốc trừ muỗi; khai quang ao tù nước đọng gần nhà; ngăn không cho muỗi tới gần người bằng cách đóng cửa mỗi khi chiều xuống, làm lưới cửa sổ, cửa ra vào; nằm mùng, dùng thuốc đuổi muỗi.

Du lịch tới vùng có dịch bệnh

Khi đi tới vùng có dịch rét ngã nước như các quốc gia Mễ Tây Cơ , Trung Mỹ châu, Châu Phi, Trung Đông, Đông nam Á châu, ta cần uống thuốc ngừa.

-Tới bác sĩ gia đình khoảng 4 tuần lễ trước khi khởi hành để được tiêm ngừa các bệnh cần thiết cũng như xin toa mua thuốc ngừa chống sốt rét.

-Uống thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ. Thường thường, cần uống thuốc mỗi ngày trong một tuần trước khi khởi hành, trong thời gian ở vùng đó và 4 tuần lễ sau khi trở về.

Nên mua thuốc ở nơi đang định cư để bảo đảm không phải là thuốc giả, kém phẩm chất.

Ngoài ra, cần áp dụng vệ sinh phòng ngừa cá nhân.

Thuốc tiêm ngừa sốt rét

Vì bệnh sốt rét vẫn còn là một hiểm họa lớn cho nhân loại, nên công việc nghiên cứu, chế tạo thuốc tiêm ngừa đang được ráo riết tiến hành và có nhiều triển vọng tốt. 

Sở dĩ cho tới nay chưa có thuốc ngừa là vì:

-Ký sinh trùng bệnh sốt rét có một cấu tạo gene rất phức tạp, không giống như các tác nhân gây bệnh khác. Kháng sinh của chúng có cả ngàn loại và luôn luôn thay đổi, cho nên sản xuất ra thuốc ngừa cho các kháng sinh liên tục biến đổi là điều rất khó khăn.

-Sau khi xâm nhập cơ thể người bệnh, ký sinh trùng biến dạng nhiều lần để lẩn tránh, thoát khỏi sự phát hiện và đối phó của hệ miễn dịch.

-Cùng một lúc, người bệnh có thể nhiễm nhiều loại ký sinh trùng sốt rét khác nhau.

Mục đích của các khoa học gia là chế tạo ra thuốc ngừa an toàn, công hiệu, dễ dàng khi dùng, và khi áp dụng, có thể tạo ra tính miễn dịch lâu dài.

Hy vọng là việc bào chế này sớm có kết quả, để cất gánh lo nhiễm bệnh cho cả tỉ người trên trái đất cũng như giảm số tử vong của cả triệu người bị bệnh rét rừng.

Sau đây là mấy thắc mắc thông thường:

1-Tôi sinh ra và lăn lộn lớn lên ở quê hương có dịch bệnh sốt rét và tin chắc là đã mắc bệnh đôi ba lần trong khi công tác, nhưng lâu ngày cũng quen với bệnh. Sau mấy chục năm định cư tại Hoa Kỳ, tôi không thấy khó khăn gì. Bây giờ nếu về quê hương liệu tôi có mắc bệnh trở lại không"

Rất tiếc phải thưa là CÓ thể mắc bệnh vì nơi quê hương mà ông sắp trở lại vẫn còn bệnh sốt rét. Sau mấy chục năm sống trên đất Mỹ, cơ thể của ông đã dần dần mất tính miễn dịch với Sốt rét mà ông có thể đã có trước đây. Bây giờ, ông cũng có rủi ro mắc bệnh như bất cứ ai sinh ra ở Mỹ nếu bị muỗi mang ký sinh trùng sốt rét đốt. Vì vậy, ông nên tham khảo ý kiến bác sĩ, xin thuốc uống để ngừa bệnh trước khi khởi hành.

2-Tôi có thai được hơn ba tháng và muốn du lịch tại vùng có dịch bệnh sốt rét. Tôi có nên đi hay không"

Cơ quan Kiểm soát bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến cáo phụ nữ có thai nên tránh du lịch tới vùng có dịch sốt rét. Lý do là khi có thai mà mắc bệnh này thì bệnh tình trầm trọng hơn người không có thai rất nhiều. Sốt rét có thể đưa tới thiếu máu, sanh thiếu tháng, sẩy thai. Nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi quyết định.

3-Tôi có được hiến máu nhân đạo nếu tôi tới từ nơi có dịch bệnh"

Thông thường, người từ vùng có dịch sốt rét trở về đều không được cho máu trong vòng một năm. Những ai sinh sống ở nơi có dịch bệnh đều bị khước từ hiến máu trong ba năm. 

4-Liệu tôi có bị sốt rét khi định cư ở Hoa Kỳ không"

Tại Hoa Kỳ, bệnh sốt rét đã bị coi như triệt tiêu từ năm 1951. Tuy nhiên, đôi khi di dân mới tới Mỹ hoặc khách du lịch trở về sau khi tới vùng có dịch sốt rét, có thể mắc bệnh. Muỗi Anopheles vẫn có ở nhiều nơi trên nước Mỹ. Nếu muỗi này đốt người bệnh sốt rét rồi đốt người khác thì bệnh sẽ lan truyền.

* Kết luận

Sốt Rét là bệnh hiểm nghèo, gây nhiều tử vong nhưng có thể chữa khỏi cũng như phòng tránh được.

Trong mấy thập niên vừa qua, đã có rất nhiều đóng góp, hợp tác của nhiều tổ chức công tư trên thế giới để chặn đứng nan bệnh này bằng cách:

1-Cải thiện các phương thức phòng bệnh như xịt thuốc trừ muỗi, phát mùng màn tẩm hóa chất chống muỗi để bảo vệ con người với bệnh

2-Tiều diệt những con muỗi độc ác truyền bệnh từ người này sang người khác

3-Sản xuất các hóa chất xua đuổi muỗi hữu hiệu hơn

4-Bào chế các dược phẩm tiêu diệt ký sinh trùng gây bệnh với giá rẻ hơn.

5-Nghiên cứu thuốc tiêm ngừa bệnh, mà các khoa học gia hy vọng có thể thành hình trong mươi năm sắp tới.

Hiện nay, giá tiền thuốc hỗn hợp Artemisinin từ 1 tới 3 mỹ kim, trong khi đó chloroquin chỉ khoảng 10 xu. Đây là vấn nạn cho bệnh nhân ở các quốc gia châu Phi.

Các cơ quan thiện nguyện cũng như y tế khắp nơi đang sát cánh hợp tác, tìm phương thức để có thể cung cấp thuốc cho các bệnh nhân xấu số này. Giám đốc Điều Hành cơ quan Bảo vệ Thiếu Nhi Liên Hiệp Quốc (UNICEF) Carol Bellamy tâm sự: “Chúng ta không thể để cho dân chúng chết chỉ vì họ nghèo và không có tiền mua thuốc”.

Mong vậy thay.

Texas-Hoa Kỳ

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Năm Quý Mão đã đến! Để đảm bảo trái cây họ cam quýt mà quý vị tặng người thân trong dịp Tết Nguyên đán này là hiện thân của phúc lộc, may mắn và thịnh vượng, Chương Trình Phòng Chống Sâu Bệnh & Dịch Bệnh Gây Hại Giống Cây Cam Quýt (CPDPP) đề xuất các biện pháp thực hành tốt nhất sau đây để bảo vệ giống cây cam quýt quý hóa của California trong nhiều năm tới.
Blue Shield of California Promise Health Plan (Chương Trình Bảo Hiểm Y Tế Hứa Hẹn của Blue Shield of California) đang giới thiệu Wellvolution, là chương trình bảo hiểm y tế và sức khỏe tâm thần kỹ thuật số theo lối sống có thể được lập riêng để giải quyết các nhu cầu và ưu tiên sức khỏe cá nhân.
Sau 13 năm, cuối cùng thì Bác sĩ David Sinclair và các đồng nghiệp đã tìm được câu trả lời cho câu hỏi: Điều gì thúc đẩy quá trình lão hóa? Trong một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Cell vào ngày 12 tháng 1 năm 2023, Sinclair, giáo sư di truyền học và đồng giám đốc của Paul F. Glenn Center for Biology of Aging Research tại Trường Y Harvard (Harvard Medical School), đã phác họa ra một chiếc đồng hồ lão hóa, khi ta vặn chiều kim là có thể đẩy nhanh hoặc đảo ngược quá trình lão hóa của các tế bào.
Gần đây, một số bạn bè gởi cho tôi qua e-mail một bài viết bằng tiếng Việt không rõ xuất xứ cảnh báo về một loại biến chủng của virus COVID mới rất nguy hiểm, rất lây lan mà lại không có triệu chứng thông thường báo trước, không phát hiện được bằng các test hiện có và không có thuốc chữa. Những “tin tức” này có vẻ không có cơ sở thực tế và có thể gây hoảng hốt không cần thiết. Hôm nay tôi xin phỏng dịch và chú thích thêm cho dễ hiểu một bài báo của CNN (1) trả lời một số câu hỏi về biến thể phụ mới nhất đang lan tràn ở Mỹ và đã có mặt tại Việt Nam.
Chúng ta đã cảm thấy hân hoan khi đón chào năm mới Quý Mão 2023 sắp đến. Mọi người chắc hẳn sẽ cùng bên nhau ăn uống. Hút thuốc và uống rượu là những điều thường được làm khi đoàn tụ với người thân và bằng hữu để đón Tết. Thế nhưng việc hút thuốc cùng nhau hay mời nhau điếu thuốc có thật sự cần thiết để đón mừng năm mới không? Tiến sĩ Shu-Hong Zhu, Giáo sư Y Học Gia Đình và Sức Khoẻ Cộng Đồng tại Đại học California, San Diego (UCSD) cho biết: “Khói thuốc lá có hơn 7.000 loại hóa chất và khoảng 70 chất trong số đó được biết là gây ung thư. Hít phải khói thuốc lá do người khác hút có thể tác hại như là tự hút và cũng có thể gây hại cho thú cưng. Cách tốt nhất để ăn mừng là tránh những nơi hút thuốc, không mời mọc thuốc lá và bỏ hút thuốc."
Người dân California gần đây đã phản đối ngành công nghiệp thuốc lá và bầu chấm dứt việc bán hầu hết các sản phẩm thuốc lá có hương vị, bao gồm thuốc lá bạc hà và thuốc lá điện tử. Các cử tri đã ủng hộ Dự luật Thượng viện (SB) 793 bằng cách bỏ phiếu “Có” cho Dự luật (Prop) 31, điều này ngăn cản những tiệm lẻ bán các sản phẩm này và khiến Big Tobacco (Nhóm Thuốc Lá Lớn) khó săn mồi và kiếm lợi từ trẻ em và nhắm vô nhiều cộng đồng khác.
Năm mèo, theo thông lệ chúng ta hãy bàn về con mèo trong y khoa. Một phần ba gia đình ở Mỹ có nuôi mèo. Trước hết là hai bệnh có thể tránh được mà mèo có thể truyền qua người, bệnh “mèo quào” do vi khuẩn và bệnh do ký sinh mà qua phân mèo có thể truyền qua người, nhất là người có thai và gây những triệu chứng nguy hiểm ở trẻ sơ sinh; và sau cùng là một bệnh di truyền làm đứa trẻ sơ sinh có tiếng khóc giống tiếng mèo kêu với nhiều dị tật quan trọng.
Hầu hết phụ nữ trải qua thời kỳ mãn kinh đều đã quá quen thuộc với các cơn bốc hỏa mặt (hay những cơn nóng bừng khó chịu – hot flashes). Những cơn nóng bừng khó chịu đột ngột kéo đến và nhiệt độ tăng nhanh, thường kèm theo đổ mồ hôi, tim đập nhanh, chóng mặt, mệt mỏi và/hoặc lo lắng. Chúng khiến cho các bà, các mẹ bị mệt mỏi, suy nhược hơn nhiều chứ không ‘chớp nhoáng’ như tên gọi của chúng (flashes).
Tôi là bác sĩ Niall Campbell, một bác sĩ tâm lý có hơn 40 năm kinh nghiệm. Tôi từng làm việc với tư cách là cố vấn cho Sở Y Tế Quốc Gia Anh (National Health Service) cho đến năm 2002. Sau đó, tôi là trưởng ban cố vấn về chứng nghiện ngập và là bác sĩ tâm thần tại The Priory Roehampton, một bệnh viện tâm thần tư nhân ở phía tây nam London trong hai thập niên qua. Bệnh nhân của tôi phần lớn là những người trên 18 tuổi và thường thuộc nhóm khá giả; khoảng một nửa trong số họ có mua bảo hiểm y tế tư nhân, một số khác thì tự thanh toán bằng tiền túi. Về vấn đề nghiện ngập, khoảng 85% công việc tôi làm có liên quan đến rượu, bia. Nhiều bệnh nhân bị trầm cảm của tôi thường có vấn đề về bia rượu, ban đầu họ không tiết lộ, nhưng dần dà sẽ lộ ra.
Đêm dài ngày ngắn và nhiệt độ lạnh giá trong mùa đông có thể khiến nhiều người cảm thấy mệt mỏi, uể oải, không muốn hoạt động chỉ muốn ngủ vùi. Nhưng tại sao mùa màng lại ảnh hưởng đến mức năng lượng của chúng ta? Guy Meadows, một nhà nghiên cứu về giấc ngủ và đồng sáng lập của The Sleep School cho biết: "Mùa đông đến kéo theo một số thách thức tiềm ẩn cho giấc ngủ, bao gồm việc giảm tiếp xúc với ánh sáng mặt trời, nhiệt độ mát hơn, thay đổi đồng hồ và khả năng miễn dịch giảm", theo một trang mạng trực tuyến cung cấp các thông tin hỗ trợ dựa trên cơ sở khoa học về giấc ngủ. "Tất cả những [yếu tố] này làm rối loạn giấc ngủ, khiến bạn khó thức dậy hơn vào buổi sáng."
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.