1.Trừng phạt bằng cách tạt nhựa và rắc lông đối với Thomas Ditson, người bị bắt vì mua súng từ một lính Anh tại Boston, tháng 3 năm 1775. 2. Khẩu derringer của Booth — ảnh từ Thư viện Quốc hội (Library of Congress).
LTS: Hai trăm năm rưỡi sau ngày dựng cờ độc lập, nước Mỹ vẫn chưa thoát khỏi chiếc bóng của bạo lực. Mỗi khi một viên đạn nổ, người ta lại nói: “Đây không phải là nước Mỹ.” Nhưng chính câu nói ấy lại là cách người Mỹ tránh nhìn thẳng vào chính mình.
Bài viết của giáo sư Maurizio Valsania (Đại học Torino), đăng trên The Conversation ngày 12 tháng 9, 2025, nhắc lại lịch sử mà nhiều người muốn quên: từ nhựa đường và lông gà đến súng ngắn buổi bình minh — một mạch dài nối liền hai thế kỷ, nơi tự do và bạo lực chảy cùng dòng máu.
*
Ngày 9 tháng 9 năm 2025, nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk — người sáng lập tổ chức sinh viên Turning Point USA — bị bắn chết trong lúc diễn thuyết tại Đại học Utah Valley. Vụ nổ súng xảy ra ngay trên sân khấu, giữa hàng trăm sinh viên. Kẻ tấn công bị bắt sau đó vài giờ, nhưng mạng xã hội lập tức dậy sóng với câu quen thuộc: “Đây không phải là nước Mỹ của chúng ta.”
Người dẫn chương trình Whoopi Goldberg trên chương trình The View còn nhấn mạnh: “Người Mỹ giải quyết bất đồng một cách ôn hòa. Đây không phải là cách của chúng ta.”
Nhưng lời an ủi ấy, dù thành ý, lại làm mờ đi một sự thật cũ: Hoa Kỳ vốn đã sinh ra từ bạo lực.
Trước đó, năm 1963, Tổng thống John F. Kennedy bị bắn chết tại Dallas, Texas, giữa trưa nắng, trong chiếc xe mui trần, khi phu nhân ông — Jacqueline Kennedy — còn đang ngồi kề bên. Sáu thập niên sau, ngày 14 tháng 6 năm 2025, cựu Chủ tịch Hạ viện tiểu bang Minnesota, bà Melissa Hortman, bị sát hại cùng chồng và con chó trong chính căn nhà của họ ở Brooklyn Park.
Những vụ như thế, báo chí gọi là “bi kịch riêng lẻ”. Nhưng sử học không gọi thế. Với người nghiên cứu lịch sử, đó là chuỗi dài nối liền một truyền thống: bạo lực chính trị Mỹ không phải là tai nạn, mà là thói quen lặp lại.
Từ những ngày đầu Cách mạng, người ta đã quen với cảnh hành hạ kẻ khác để chứng tỏ lòng trung thành.
Những năm 1760, tại Boston, New York, và các cảng lớn, đám đông tự xưng là “Sons of Liberty” — Con Trai của Tự Do — kéo những người bị nghi là trung thành với vua Anh ra đường, trói lại, rồi tưới nhựa sôi lên da thịt, sau đó rắc lông gà và rêu lên thân thể trần trụi.
Một nạn nhân điển hình là Thomas Ditson, một người dân ở Massachusetts, bị tạt nhựa và rắc lông vào tháng 3 năm 1775 chỉ vì dám mua khẩu súng từ một lính Anh. Cảnh tượng ấy trở thành hình ảnh biểu tượng cho “công lý cách mạng”: không cần tòa án, chỉ cần đám đông.
Khi lớp nhựa khô và bóc ra, da thịt cũng tróc theo. Người sống sót sẽ mang sẹo suốt đời — không chỉ ngoài da, mà cả trong tâm trí.
Đến cuối thập niên 1770, ở vùng Trung địa — tức New York, New Jersey, Pennsylvania — cuộc chiến giành độc lập hóa thành cuộc nội chiến đẫm máu huynh đệ tương tàn.
Ở New Jersey, những đội dân quân ái quốc rình bắt “Tory” — tức những người trung thành với vua Anh — rồi treo cổ không xét xử. Tháng 9 năm 1779, sáu người bị bắt gần Hackensack bị xử tử tức khắc. Một tháng sau, hai kẻ bị nghi làm gián điệp cho Anh tại vùng Hudson Highlands cũng bị bắn chết ngay, không bản án.
Với phe ái quốc, đó là công lý. Với phe trung thành, đó là tội ác. Nhưng dưới con mắt lịch sử, cả hai đều là biểu hiện của một nền chính trị đã xem cái chết là phần tự nhiên của cuộc tranh luận, là màn kịch để dạy dân chúng biết ai thuộc về tổ quốc mới, ai là kẻ phản bội. Bên này gọi đó là răn đe, bên kia bảo là sát nhân. Nhưng dù tên gọi nào, nó vẫn là bạo lực chính trị — giết người vì chọn nhầm phía.
Súng ngắn và danh dự
Sau khi giành độc lập, tiếng súng vẫn chưa tắt. Nó đổi dạng, từ đám đông xuống tay cá nhân.
Tầng lớp cầm quyền mang súng ra đồng, gọi đó là “đấu súng danh dự” — một thứ nghi lễ để bảo vệ tên tuổi.
Năm 1798, Henry Brockholst Livingston, khi ấy là chánh án tòa New York và sau này trở thành thẩm phán Tối cao Pháp viện, đã giết James Jones trong một cuộc đấu súng. Ông vẫn được coi là người “hành xử đúng danh dự”. Giết người, nếu theo nghi thức, vẫn được xã hội chấp nhận.
Đến năm 1802, hai nhà Cộng hòa Dân chủ, DeWitt Clinton và John Swartwout, cũng mang nhau ra bắn tại Weehawken, New Jersey — nơi Alexander Hamilton sau này ngã xuống. Họ bắn đến năm phát, đều bị thương, chỉ vì tranh cãi chuyện bổ nhiệm nhân sự.
Và năm 1804, phó tổng thống Aaron Burr bắn chết Alexander Hamilton, Bộ trưởng Tài chính đầu tiên của nước Mỹ. Không ai bị truy tố. Không ai gọi đó là tội ác. Cả nước xem đó như màn kết thúc của một tranh luận chính trị.
Từ vũ khí đến biểu tượng của quyền lực
Sang thế kỷ 19, nước Mỹ công nghiệp hóa. Nhà máy sản xuất súng lan tràn. Chính phủ liên bang ký hợp đồng mua súng số lượng lớn. Từ đó, súng trở thành biểu tượng của quyền lực, của “quyền làm người tự do”.
Kẻ cầm súng tự cho mình có quyền định đoạt ai “thuộc về” nước Mỹ. Bạo lực không chỉ còn là hành vi, mà là bản sắc — một cách khẳng định căn cước quốc gia.
Một khẩu súng nhỏ, như chiếc derringer mà John Wilkes Booth dùng bắn Tổng thống Abraham Lincoln năm 1865, trở thành vật biểu trưng cho quyền quyết định vận mệnh đất nước bằng ngón tay.
Từ đó đến nay, nước Mỹ vẫn sống giữa hai cực: tự do và bạo lực. Hai thứ ấy song hành, như ánh sáng và bóng tối trong cùng một linh hồn.
Đừng nói “đây không phải là chúng ta”
Từ nhựa đường và lông gà đến đạn đạo trong trường đại học, từ Hamilton ngã xuống ở Weehawken đến những viên chức bị hạ sát tại nhà riêng — đó không phải là những “sự việc lẻ tẻ”. Đó là một dòng chảy âm ỉ xuyên suốt 250 năm.
Hoa Kỳ không chỉ dựng nên từ hiến pháp và lý tưởng, mà còn từ máu của những người bị xem là sai phía.
Chối bỏ sự thật ấy là tự bịt mắt trước hiểm họa. Chỉ khi nào người Mỹ dám nhìn thẳng vào lịch sử của chính mình — một lịch sử viết bằng cả tự do lẫn bạo lực — thì may ra mới có thể mường tượng được một nền chính trị không cần đến nòng súng để chứng minh lẽ phải.
Nguyên Hòa biên dịch
Send comment
