Đức Khổng Tử nói:
- Người ta không nghĩ xa, tất có ưu hoạn gần, nên người quân tử có ba điều phải nghĩ, ta chẳng nên chẳng xét đến: Một là lúc nhỏ, nếu mà chẳng học, thì đến lúc lớn, ngu dốt không làm được việc gì. Hai là lúc già, nếu mà không biết đem những điều mình biết để dạy người, thì sau đến lúc chết, chẳng ai thương tiếc. Ba là lúc giàu có, nếu mà chẳng bố thí, thì đến lúc khốn cùng, chẳng ai cứu giúp. Cho nên người quân tử lúc nhỏ nghĩ đến lúc lớn thì chăm học. Lúc già nghĩ đến lúc chết thì chăm dạy. Lúc có nghĩ đến lúc không, thì chăm cứu giúp người nghèo khổ.
- Thiếp vẫn nghe người xưa hay nói: Việc trước mắt chưa hẳn đã tin, huống chi lời nói sau lưng thì làm sao tin được, nên chàng nóng nảy mà hư tàn việc lớn, hẳn tiếng bạc tình lưu… xú đến ngàn sau. Hẳn đống… sông kia không sao mà rửa sạch. Thế thì nóng nảy mần chi cho mất lòng mất… nết, lại chuốc nỗi muộn phiền không đúng để vào tim. Lại bỏ phí đi phút giây chàng hưởng thụ, thì uổng cái công lao thiếp thường xuyên ôm ấp - vun xới cho chàng tỏ mặt với tha nhân - giúp sức cho lang quân, biến thành người quân tử. Vậy mà hôm nay thiếp như người chết đứng, khi thấy chuyện nhỏ hìu, mà chàng như… gà mái chạy quanh. Chạy tới chạy lui, vẫn chưa tìm ra chỗ… ngự. Thôi thì tòng phu phải… tòng luôn hết kiếp. Chớ không thể trong nhờ đục bỏ vấy chạy đi, thì tự chốn thâm tâm, thiếp… thua chàng quá cản!
- Người ta không nghĩ xa, tất có ưu hoạn gần, nên người quân tử có ba điều phải nghĩ, ta chẳng nên chẳng xét đến: Một là lúc nhỏ, nếu mà chẳng học, thì đến lúc lớn, ngu dốt không làm được việc gì. Hai là lúc già, nếu mà không biết đem những điều mình biết để dạy người, thì sau đến lúc chết, chẳng ai thương tiếc. Ba là lúc giàu có, nếu mà chẳng bố thí, thì đến lúc khốn cùng, chẳng ai cứu giúp. Cho nên người quân tử lúc nhỏ nghĩ đến lúc lớn thì chăm học. Lúc già nghĩ đến lúc chết thì chăm dạy. Lúc có nghĩ đến lúc không, thì chăm cứu giúp người nghèo khổ.
Bật Tử Tiện là học trò của Khổng Tử, nghe thầy mình nói thế mới mang dạ hoài nghi, bởi hổng biết lời dạy bảo kia… xém mấy phần hư thực, mà tại sao thầy lại nói tràn nói đến, như thể đinh đóng chặt vào… tường không lối mở ra. Như thể cá kho tiêu ba ngày chắc thịt, rồi trong lúc bần thần như vào cơn sốt nóng, mới âm thầm lo nghĩ chuyện ngày mai:
- Ta vẫn nghe người xưa hay nói: Giày còn có số, huống chi mạng người như tờ giấy mỏng tanh, nên chuyện khổ cực sướng… run hẳn đã được cõi trên thần tiên định liệu. Hẳn đã vào sổ sách nằm loanh quanh đâu đó. Chớ không thể tuôn một lèo như mình mẩy của con lươn. Không thể như đám mây bay đến phương trời vô định, thì chuyện xuống lên có gì mà phải… gáy" Khi được hơn người chẳng phải giỏi gì đâu. Khi được mát thân cũng chẳng có chi là quan trọng - bởi số phần trời cao đã dành cho như thế - thì cứ việc rung đùi hưởng phước với người ta. Cứ việc hất lên mà ôm chầm cái… Nghiệp, nên chuyện học hành cũng mần y như thế. Bởi ở kiếp nghèo, dẫu muốn học là học đặng làm sao" Bởi chén cơm ăn còn chưa đầy cái miệng, thì huống chi nỗi ước mơ được đến trường đến lớp, đặng ôn luyện sách đèn cho rạng với người ta. Cho thế nhân khỏi khinh này khinh nọ.
Mà thiệt ra ở xưa kia được mấy người đến lớp, nhưng vẫn biết coi trời coi… mộ coi trăng. Coi hướng gió mà câu đàn cá bự, thì rõ ra không học cũng chưa hẳn là ngu dốt, bởi sống ở đời quan trọng một cái Tâm. Cái tinh túy của lòng ngay mang lại. Chớ học cho lắm mà mai đầu tối đánh, rồi mưu kế chập chùng để… dzớt đẹp của tha nhân, thì xét ra còn thua người hổng học. Vậy mà thầy nói: Nhỏ hổng học chẳng làm chi ra hồn hết ráo, bởi ngu dốt dài dài thì lấy gì kiếm đặng chén cơm ăn. Biết lấy chi cho rỡ mày rỡ mặt. Nói như thế là không tình không lý, bởi phần số mỗi người trong đục chẳng giống nhau, thì hổng lý do chi để phang này phang nọ.
Đã vậy thầy còn lên giây thiều giây cót, khi cho rằng: Ở tuổi già, mà không đem những điều mình biết để dạy người ta, thì đến lúc ra đi chẳng ai tiếc thương gì hết cả. Lời nói đó cũng có phần khúc mắc, bởi tuổi xế chiều thường lẫn nọ với quên kia, thì chuyện dạy bảo tha nhân cũng khó lòng thông được. Đó là chưa nói người ta có muốn bái mình làm sư không đó - mà cứ… chực chờ lên giọng với người ta - thì có khác chi cái cột… tổ cha cuống lên tìm trâu chạy. Mà giả như cái hiểu của mình chỉ lớn hơn đầu tăm tí xíu, mà ngoác miệng ra đòi dạy dỗ với bàn dân, thì cũng giống như chú chim non chưa rời xa cái tổ - mà bảo cho thiên hạ bay thế này thế khác - thì chỉ tổ làm tuồng cho thiên hạ ngó chơi. Chỉ tổ cho thế nhân lấy đó mà mua chuyện.
Còn lúc thác đi để bà con thương tiếc, thì chỉ mỗi đường sống thật với lòng ngay. Sống cái chân tâm mà Đất Trời ban tặng, bởi sự thương tiếc sẽ bắt nguồn từ gương lành gương sáng. Ở cái tấm lòng quảng đại với người dưng. Ở cái xẻ chia với người lâm hoạn nạn. Chớ cứ ỉ vô ba cái tào lao thiên tướng - mà hất mặt lên trời vổ nọ với xưng kia - thì dẫu có thác… ngay cũng khó lòng người ta thương được, rồi thầy còn nói: Giàu mà không bố thí, thì đến lúc khốn cùng chẳng có lấy người nâng, lại hóa ra bỏ chổ quang đâm đầu vào bụi rậm. Nói thiệt ra giàu đã được mấy người bố thí, mà chẳng thấy mạng nào… toi dịch hết trơn. Mà vẫn cứ phây phây sống trên đầu thiên hạ, rồi lúc thác đi sẵn đô vàng đô trắng, mới vung vãi ì xèo mua lấy sự tiếc thương. Mua lấy chỗ yên thân nơi vĩnh hằng cực lạc. Vậy mà thầy cứ phang tràn phang đến - như thể cõi này chẳng ai hiểu gì hơn - thì rõ sự đúng sai, chẳng chừa tên nào hết cả. Thôi thì bán tự vi sư nên làm thinh không nói. Chớ lỡ miệng ra rồi có lấy lại được đâu, rồi khéo ra lại lận đận lao đao với búa rìu dư luận, thì tự thâm tâm sẽ ôm điều nuối tiếc, bởi biết được rồi mà chẳng tránh được ư"
Tối hôm ấy Tử Tiện thấy trong người quá oải, nên cứ ngập ngừng nửa ở nửa thăng, khiến đã quá canh hai vẫn chưa tài nào ngủ được, bèn đem mọi khúc mắc đổ vào hiền thê hết ráo. Cho nhẹ tấm chân tình thanh thỏa với niềm riêng. Cho mọi lắng lo đều tiêu ma hết cả. Dè đâu mình tính cũng chẳng bằng trời tính, nên vợ nói ra rồi mới thấy mẹ thấy cha. Thấy luôn một lúc bốn năm… bà cố nội. Vậy mà trước giờ cứ mình ên ta phán, nên đến giờ này bỗng héo ruột héo gan. Héo luôn cái tâm can đang bừng lên lửa dậy:
- Thiếp vẫn nghe người xưa hay nói: Việc trước mắt chưa hẳn đã tin, huống chi lời nói sau lưng thì làm sao tin được, nên chàng nóng nảy mà hư tàn việc lớn, hẳn tiếng bạc tình lưu… xú đến ngàn sau. Hẳn đống… sông kia không sao mà rửa sạch. Thế thì nóng nảy mần chi cho mất lòng mất… nết, lại chuốc nỗi muộn phiền không đúng để vào tim. Lại bỏ phí đi phút giây chàng hưởng thụ, thì uổng cái công lao thiếp thường xuyên ôm ấp - vun xới cho chàng tỏ mặt với tha nhân - giúp sức cho lang quân, biến thành người quân tử. Vậy mà hôm nay thiếp như người chết đứng, khi thấy chuyện nhỏ hìu, mà chàng như… gà mái chạy quanh. Chạy tới chạy lui, vẫn chưa tìm ra chỗ… ngự. Thôi thì tòng phu phải… tòng luôn hết kiếp. Chớ không thể trong nhờ đục bỏ vấy chạy đi, thì tự chốn thâm tâm, thiếp… thua chàng quá cản!
Tử Tiện nghe qua mới hồn phi phách tán, bởi không hiểu đặng vợ mình… nó suy nghĩ mần răng, mà lại nói tới nói lui nghe quá nhiều lý sự. Đã vậy từ nào tới giờ chỉ lo nhà trong quán xuyến, cùng cơm nước áo quần giặt giũ đặng phóng phơi, thì sao có thể lớn gan, nói như người… máu mặt" Mà giả như có hiểu đặng cái gì đi chăng nữa, thì cũng chẳng ngoài củ đậu với dưa rau. Cũng chẳng bước ra ngoài phên với dậu. Cũng chẳng qua khỏi luống cà ao cá, thì cớ sự nào lại… chết mẹ thế ni" Lại cớ ra răng ngon lành như thế được" Hay đụng phải giờ thiêng của người… Âm sao đó, nên Cậu với Bà mới giáng hạ vào thân, khiến lụi hụi lụi ha bỗng biến thành… công chúa thật. Vậy nhân dịp này ta hỏi lần hỏi tới - xem… con vợ hiền nó đáp trả làm sao - rồi mới đoán ngược đoán xuôi mà ra điều hữu sự. Chớ cứ im ru mà nghe hoài nghe đến, rồi sẽ đến hồi nhập nhoạng nó vào tâm, thì thiệt khó coi cho người… quân tử. Thế là Tử Tiện cứ bình yên nghe tiếp, câu chuyện của thầy mà tím ruột tím gan:
- Thiếp vẫn nghe ông bà xưa hay nói: Lời thật thì mất lòng, nhưng nếu sợ là sợ với người dưng. Chớ chàng với thiếp đây tuy hai mà đã một, thì sự ngại ngùng hẳn nhiên là hổng có, nên thiếp mới mạnh lời mạnh miệng nói ra, cái nghĩ suy của thiếp nhiều hạn hẹp. Chẳng qua thầy của chàng nói về… thầy đó chứ, bởi vì chàng chẳng để ý mà thôi, thành thử mới te tua trong lòng như vậy được. Chớ chàng nghĩ coi: Thầy nói không học là ngu dốt, thì ở mai này chẳng gì nên chuyện được đâu, thì có khác chi xúi người ta tôn thầy làm sư phụ. Chừng lúc ấy thầy mới có tiền mà kiếm sống, mà đắp đỗi qua ngày cho đặng cái tấm thân, mà có tí… đô-la mua cái này cái nọ. Chớ lỡ hổng có ma nào nhào dzô cho dzớt, thì hổng biết mai này thầy định liệu mần răng" Bởi cả đôi tay chẳng có nghề có nghiệp, thì chén cơm ăn ắt có nhiều khúc mắc, bởi khó vun đầy như cát đụn đằng kia.
Rồi thầy bảo: Già mà không dạy hẳn sau này chả còn ai thương tiếc, thì có khác nào lo sợ mất… dzóp đi, nên dẫu sắp hết hơi cũng cố đăng đàn mà truyền đạt, bởi lẽ đương nhiên tuổi cao thường yếu kém. Ăn nói lộn xà ngầu thì dạy là dạy đặng làm sao, thành thử phải tính xa bằng cách này cách nọ. Đó là chưa nói trăm người thì trăm tính. Trăm cái đường đời trăm cảnh chẳng giống nhau, thì chuyện đúng chuyện sai khó lòng mà nói được. Đã vậy cái mình khư khư cho là đúng đó - đã chắc gì đúng thiệt với người ta - thì chuyện bảo với chẳng ban cũng khó lòng thông đặng. Rồi thầy lại nói: Giàu mà không bố thí, đến lúc khốn cùng chẳng ai ngó mà mong, thì có khác chi, xúi tha nhân cho nhiều cho loạn. Nói hổng phải chứ thầy của chàng cũng có phần không đúng, khi nghĩ rằng, quân tử phải tiền bó bạc muôn. Phải mở tay ra mà ban này bố nọ. Vậy thì những kẻ cày sâu cuốc… chết. Suốt cả đời bán mặt cho cây, cũng chẳng có dư mà chia này sớt nọ, thì dẫu sống thanh cao cũng khó lòng khó biến. Khó trở thành quân tử của đời nay. Khó lao xao trong dòng đời hỗn loạn. Mà thiệt ra thầy của chàng chẳng biết nghề chi hết ráo, mà chỉ dựa vào Thánh nọ với Nhân kia. Với tư tưởng xưa nay, đem ra mà… luộc lại, thành thử hổng có ai nghe, làm sao còn đất sống" Cùng góp nhặt chút… vàng gởi tặng đám thê nhi - đặng lỡ có thăng đi - cũng có tí… mâ-ni mua giấy vàng giấy bạc!
Xét như thế thì thầy chẳng vì ai hết ráo, mà chỉ vì mình cho đến tận đến nơi. Đến cái tóc tơ không sao mà sót được. Vậy sao chàng lại âu sầu ra như thế" Rồi mang nỗi muộn phiền cho thiếp mệt thiếp đau. Thiếp thấy cõi dương gian không còn chi tốt đẹp. Chỉ là thầy sống đã… lấy Ta làm gốc, thì chàng hãy học đòi cho thật nhuyễn thật trơn, đặng ở mai sau có cơ mà xài lại. Chớ thiếp nghĩ chàng đừng la làng la xóm. Cũng đừng bận lòng nghĩ ngợi quá mông lung. Cũng chẳng bỏ phí đi, tấm gương lành đang đón đợi, bởi thầy như thế còn phang tràn phang đến - thì huống gì chàng - chỉ mấy dòng mấy chữ… lận lưng!
Tử Tiện nghe xong như Trời cao rớt xuống, khi thấy vợ mình nói quá đã quá phê. Nói như thể thấu tim gan người đối diện, nên trong lúc bàng hoàng như vừa nghe sét đánh, mới thủ thỉ đôi lời nghe mát ruột mát gan:
- Vợ ta không có công sinh ra ta, nhưng có công dạy dỗ ta nên người. Câu nói đó ta đã nghe hoài nghe lắm, nhưng tận đáy tâm hồn cũng chẳng mấy gì tin, thành thử bỏ phí đi biết bao bài… sẽ học. Thôi thì muộn vẫn hơn là không có. Dẫu chậm rì cũng hơn… đứng buồn thiu, nên tự chốn thâm sâu, ta quyết nghe nàng chỉ dạy. Chớ mỏ vàng gần bên mà ta không xài không rớ - thì suốt cả đời - e chẳng thành… quân tử được đâu!
Mõ sàigòn
Gửi ý kiến của bạn
