Hôm nay,  

Cái Chết Của Tế Bào: Khi Nào Thì Âm Thầm, Khi Nào Thì ‘Rùm Beng’?

17/11/202300:00:00(Xem: 6646)
 
cai chet cua te bao
Tế bào cũng trải qua ‘sinh, lão, bịnh, tử.’ Và ‘tử’ kiểu nào thì mục đích cuối cùng vẫn là vì lợi ích tốt nhất cho chúng ta. (Nguồn: pixabay.com)
 
Thường thì ai cũng sẽ nghĩ rằng tế bào sống tốt hơn tế bào chết. Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng đúng: các tế bào thường hy sinh bản thân để giữ cho chúng ta khỏe mạnh. Chúng là những ‘anh hùng thầm lặng’ chẳng màng sinh-tử để bảo vệ chúng ta.
 
Mặc dù cái chết có vẻ thụ động – là một kết thúc đáng tiếc xảy ra theo kiểu “muốn tránh cũng không được” – nhưng cái chết của các tế bào thường có chủ đích và mang tính chiến lược. Tại sao tế bào chết và chết như thế nào là chuyện khá phức tạp và có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe tổng thể của chúng ta.
 
Có hơn 10 cách khác nhau để tế bào “quyết định” tìm đến cái chết, mỗi cách phục vụ một mục đích cụ thể cho cơ thể. Nghiên cứu của Zoie Magri, Tiến sĩ về Miễn dịch học của Tufts University, khám phá cách các tế bào miễn dịch chuyển đổi giữa các kiểu chết được lập trình khác nhau trong các tình huống như ung thư hoặc chấn thương.
 
Cái chết được lập trình của các tế bào có thể được chia thành hai loại rất quan trọng đối với sức khỏe: chết trong thầm lặng (silent) và chết vì viêm, hay chết để kích thích (inflammatory).
 
Ra đi lặng lẽ: cái chết thầm lặng của tế bào
 
Các tế bào thường có thể bị hư hại do tuổi tác, căng thẳng hoặc chấn thương và những tế bào bất thường này có thể khiến chúng ta bị bịnh. Cơ thể chúng ta là một con tàu được lèo lái rất chặt chẽ và khi các tế bào vượt quá giới hạn, chúng phải được lặng lẽ loại bỏ trước khi phát triển vượt mức, trở thành khối u hoặc gây ra tình trạng viêm nhiễm không đáng có, kích hoạt hệ thống miễn dịch và gây sốt, sưng, tấy đỏ và đau đớn.
 
Cơ thể chúng ta trao đổi tế bào mỗi ngày để đảm bảo các mô được tạo thành từ những tế bào khỏe mạnh và hoạt động tốt. Những bộ phận trên cơ thể có nhiều khả năng bị tổn thương hơn, như da và ruột, sẽ thay tế bào hàng tuần, trong khi các loại tế bào khác thì phải vài tháng đến nhiều năm mới thay. Bất kể là vòng thời gian nào, việc các tế bào già và hư hại chết đi rồi được thay thế bằng các tế bào mới là một quá trình bình thường và quan trọng đối với cơ thể.
 
Tế bào chết thầm lặng, hay apoptosis, được mô tả là ‘thầm lặng’ vì chúng chết đi mà không gây ra phản ứng sưng, viêm. Apoptosis (tế bào chết theo chương trình) là một quá trình tích cực liên quan đến nhiều protein và công tắc trong tế bào. Nó là một chiến lược để loại bỏ các tế bào mà không gây báo động cho phần còn lại của cơ thể.
 
Đôi khi các tế bào có thể phát hiện ra rằng các chức năng của chúng đang bị hư và kích hoạt các protein ‘đao phủ’ để cắt DNA của chính mình và lặng lẽ ra đi theo quá trình apoptosis. Ngoài ra, các tế bào khỏe mạnh có thể ra lệnh cho các tế bào lân cận hoạt động quá mức hoặc bị hư hại để kích hoạt các protein đao phủ của chúng.
 
Apoptosis rất quan trọng để duy trì một cơ thể khỏe mạnh. Trên thực tế, nhờ quá trình apoptosis mà chúng ta mới có các ngón tay và ngón chân. Ở giai đoạn thai nhi, các ngón tay, ngón chân của chúng ta đều có màng, mãi cho đến khi các tế bào hình thành mô giữa chúng trải qua quá trình apoptosis và chết đi.
 
Nếu không có apoptosis, các tế bào có thể phát triển vượt tầm kiểm soát. Một thí dụ đã được nghiền ngẫm kỹ lưỡng là bịnh ung thư. Các tế bào ung thư có khả năng phát triển và phân chia tốt một cách bất thường, và những tế bào có thể chống lại quá trình apoptosis thì sẽ tạo thành những khối u rất ‘hung hãn.’ Muốn cải thiện phương pháp điều trị ung thư, người ta phải tìm hiểu cách hoạt động của apoptosis và lý do tại sao các tế bào ung thư có thể chống lại quá trình này.
 
Nghiên cứu về apoptosis cũng có lợi cho một số bịnh khác. Cơ thể chúng ta tạo ra rất nhiều tế bào miễn dịch và tất cả đều phản ứng với các mục tiêu khác nhau. Tuy nhiên, thỉnh thoảng một số tế bào này có thể vô tình nhắm mục tiêu vào các mô của cơ thể. Apoptosis là một cách quan trọng để loại bỏ các tế bào ‘lạc đạn’ này trước khi chúng gây ra tổn thương không đáng có. Đôi khi, có thể là do các bất thường về gen di truyền, quá trình apoptosis không loại bỏ được các tế bào này, gây ra các bịnh tự miễn dịch như bịnh lupus.
 
Một thí dụ khác về vai trò của Apoptosis đối với sức khỏe là Lạc màng tử cung (Endometriosis), một căn bịnh do sự phát triển quá mức của các mô trong tử cung và chưa được nghiên cứu kỹ. Nó có thể khiến bịnh nhân vô cùng đau đớn và suy nhược. Gần đây, các nhà nghiên cứu đã cho rằng endometriosis có liên quan tới rối loạn chức năng apoptosis.
 
Dù là để phát triển hay bảo trì, các tế bào đều lặng lẽ chết đi để giữ cho cơ thể chúng ta luôn vui tươi và khỏe mạnh.
 
Cái chết ‘rùm beng’: tế bào chết do viêm
 
Đôi khi, vì lợi ích tốt nhất cho cơ thể, các tế bào sẽ đưa ra cảnh báo khi chúng chết. Điều này có thể có lợi khi các tế bào phát hiện ra sự hiện diện của vi rút, vi khuẩn và thấy cần tự loại bỏ bản thân để tránh bị ‘kẻ địch’ xâm chiếm làm ổ, đồng thời cảnh báo cho phần còn lại của cơ thể. Quá trình tế bào chết do viêm (inflammatory cell death, hay có thể hiểu là chết để kích thích báo động) thường được kích hoạt bởi vi khuẩn, vi rút hoặc căng thẳng.
 
Thay vì lặng lẽ ‘nhắm mắt xuôi tay,’ các tế bào sẽ trải qua quá trình tế bào chết do bị viêm. Chúng sẽ tự sát, bung vỡ ra hoặc phân giãn, và gửi các chất truyền tin đi. Những ‘sứ giả’ này sẽ nói với các tế bào miễn dịch rằng có một mối đe dọa, nhắc nhở chúng cần phải điều trị và chống lại mầm bịnh.
 
Tế bào chết do viêm sẽ không tốt cho việc bảo trì. Nếu quá trình thay tế bào bình thường của da hoặc tế bào ruột gây ra phản ứng viêm, chúng ta sẽ thấy không khỏe. Đây là lý do tại sao cái chết do viêm (inflammatory death) được kiểm soát rất chặt chẽ và cần nhiều tín hiệu để bắt đầu.
 
Bất chấp rủi ro của cái chết như ‘ôm lựu đạn’ này, cơ thể sẽ không thể chống lại nhiều loại bịnh nếu không có nó. Nhiều vi khuẩn và vi rút sẽ cố gắng lảng vảng ở xung quanh hoặc bên trong tế bào của chúng ta để có thể tồn tại. Khi tế bào phát hiện ra những mối đe dọa này, chúng có thể đồng thời kích hoạt hệ thống miễn dịch của cơ thể và tự hủy bản thân để khỏi bị chiếm làm nơi trú ngụ của mầm bịnh. Các nhà nghiên cứu gọi đây là quá trình loại bỏ ổ mầm bịnh.
 
Tế bào chết do viêm đóng một vai trò quan trọng trong các đại dịch. Yersinia pestis, loại vi khuẩn đằng sau đại dịch Black Death (Dịch hạch đen), đã phát triển nhiều cách khác nhau để ngăn chặn các tế bào miễn dịch của con người phản ứng. Tuy nhiên, các tế bào miễn dịch cũng ‘cao tay’ hơn khi phát triển khả năng cảm nhận được ‘mánh khóe’ này, và chọn cái chết thật ‘rùm beng’ để đảm bảo rằng các tế bào miễn dịch lớp sau sẽ tiếp tục tấn công và loại bỏ vi khuẩn.
 
Mặc dù Dịch Hạch Đen ngày nay không còn phổ biến, nhưng họ hàng gần của Yersinia pseudotuberculosis và Yersinia enteratioitica là nguyên nhân gây ra những đợt bùng phát các bịnh do thực phẩm. Các bịnh này hiếm khi gây tử vong vì các tế bào miễn dịch của chúng ta dư sức loại bỏ ổ mầm bịnh bằng quá trình tế bào chết do viêm. Tuy nhiên, cũng vì vậy mà có thể suy ra rằng Yersinia sẽ khá nguy hiểm đối với những người bị suy giảm miễn dịch.
 
Loại vi rút đằng sau đại dịch COVID-19 cũng gây ra hiện tượng tế bào chết do viêm hàng loạt. Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng nếu tế bào không ‘hy sinh,’ vi rút sẽ tự do ‘tung hoành’ bên trong tế bào và nhân lên theo. Tuy nhiên, đôi khi số lượng tế bào ‘hy sinh’ có thể vượt quá tầm kiểm soát và góp phần gây tổn thương phổi ở bịnh nhân bị nhiễm COVID-19, mà phổi bị tổn thương thì sẽ ảnh hưởng lớn đến khả năng sống sót. Các nhà nghiên cứu vẫn đang nghiên cứu vai trò của tình trạng tế bào chết do viêm đối với trường hợp bị nhiễm COVID-19 nhằm giúp cải thiện các phương pháp điều trị.
 
Nhìn chung, dù là lúc vui vẻ hay buồn phiền, các tế bào vẫn luôn sẵn sàng hy sinh bản thân để giữ cho chúng ta khỏe mạnh. Chúng chết đi để giúp chúng ta được tiếp tục sống.
 
Việt Báo biên dịch
 
Nguồn: “Cell death is essential to your health − an immunologist explains when cells decide to die with a bang or take their quiet leave” của Zoie Magri, được đăng trên trang TheConversation.com.
 

In Trang
Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
)
Trang đầuTrang trước2345678Trang sauTrang cuối

Salmonella lại hoành hành. Vào đầu tháng 12, các cửa hàng thực phẩm trên khắp Hoa Kỳ đã thu hồi dưa vàng (cantaloupes) sau khi người ta phát hiện ra rằng cả trái nguyên và loại cắt sẵn đều bị nhiễm khuẩn Salmonella ở 34 tiểu bang – và đã gây ra hai trường hợp tử vong. Dưa cantaloupes nhiễm salmonella cũng được phát hiện ở Canada, các viên chức y tế công cộng cũng ra lệnh thu hồi loại trái cây này.

Mỗi ngày, cơ thể chúng ta đều đối mặt với rất nhiều kẻ xâm nhập tiềm ẩn, đặc biệt là trong mùa lạnh và ở những vùng khí hậu lạnh. Những vi sinh vật này, được gọi là các tác nhân gây bệnh (hay mầm bệnh), xuất hiện dưới nhiều hình thức như vi-rút, vi khuẩn, ký sinh trùng và nấm. Hệ thống miễn dịch của cơ thể thiết lập nhiều tuyến phòng thủ để chống lại chúng. Và đây là cách hệ thống đa tầng này hoạt động.

Vào ngày Chủ Nhật 7 tháng 12 2023, tại Trung Tâm Thực Hành Chánh Niệm Nam Cali (MPC), Tiến Sĩ Giáo Dục Bạch Xuân Phẻ đã có buổi chia sẻ về cách hướng dẫn cho các em tuổi teen thực hành chánh niệm. Cùng tham dự buổi chia sẻ còn có chị Chơn Nguyên, y tá của Học Khu Centralia (Buena Park), huynh trưởng Gia Đình Phật Tử, nhiều bậc phụ huynh có con em đang ở tuổi teen, tăng thân Xóm Dừa, Nụ Hồng…

Thuốc diệt siêu vi (Antiviral drugs) thường được coi là một phát minh của thế kỷ 20. Nhưng một nghiên cứu gần đây đã phát hiện ra một điều bất ngờ trong hệ thống miễn dịch của chúng ta: Nó có thể tự mình tổng hợp các phân tử diệt siêu vi (antiviral) để phản ứng chống lại sự lây nhiễm của vi rút. Nhóm nghiên cứu đã tìm hiểu về một loại protein tạo ra các phân tử diệt siêu vi tự nhiên. Khác xa với phát minh hiện đại của nhân loại, tự nhiên đã tiến hóa các tế bào tiến hóa để tạo ra “loại thuốc” của riêng chúng – biện pháp phòng vệ xa xưa nhất để chống lại virus.

Trí tuệ nhân tạo / AI (Artificial Intelligence) gần đây được nhắc đến rất nhiều không những trong giới công nghệ máy tính mà cả trong các môi trường chính trị, kinh tế, xã hội vì tác dụng tiềm năng của nó trên mọi lãnh vực của đời sống con người. Riêng trong lãnh vực y học, AI đã và đang có những bước tiến đáng kể. AI đang được sử dụng để cải thiện kết quả của bệnh nhân, giảm chi phí và tăng hiệu quả trong chăm sóc sức khỏe, có khả năng cách mạng hóa y học bằng cách cung cấp các chẩn đoán chính xác hơn, kế hoạch điều trị cá nhân hóa và cải thiện việc chăm sóc bệnh nhân.

Cũng giống như một cuốn từ điển vật lý, ‘cuốn từ điển’ trong đầu của chúng ta cũng chứa thông tin về các từ, bao gồm các chữ cái, âm thanh và ý nghĩa hoặc ngữ nghĩa của từ, cũng như thông tin về các thành phần câu cú và cách ghép các từ lại với nhau để tạo thành các câu đúng ngữ pháp. ‘Cuốn từ điển’ đó còn là một cuốn từ điển các từ ngữ đồng nghĩa. Nó có thể giúp chúng ta kết nối các từ ngữ và xem chúng giống nhau về ý nghĩa, âm thanh hoặc chính tả như thế nào.

Vừa mới mua một thùng raspberry hôm qua, mà hôm nay chúng bắt đầu trông hơi…mốc lên rồi. Mà mang bỏ hết thì tiếc đứt ruột – hay là chỉ lấy những trái bị mốc bỏ ra là được? Không ít người sẽ quyết định như vậy. Tưởng chừng như vô hại, nhưng nấm mốc trên thực phẩm có thể gây ra nhiều vấn đề, từ chứng khó tiêu cho đến những tình huống nghiêm trọng nhất như tổn thương thận hoặc thậm chí là ung thư.

Các cơ quan y tế Trung Quốc tuần qua cho biết họ chưa phát hiện bất kỳ mầm bệnh bất thường hoặc chủng vi-rút mới nào sau khi Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO) yêu cầu cung cấp thông tin về các đợt bùng phát bịnh hô hấp. WHO đã yêu cầu Trung Quốc cung cấp thêm thông tin chi tiết sau khi các tổ chức như Program for Monitoring Emerging Diseases (ProMED) báo cáo về các trường hợp viêm phổi chưa được chẩn đoán ở trẻ em ở miền bắc Trung Quốc.

Nghệ (turmeric) là một loài thực vật có hoa thuộc họ gừng. Từ lâu, nghệ đã được đánh giá cao trong nền y khoa cổ Ayurvedic ở Ấn Độ nhờ đặc tính chống viêm. Với ẩm thực Châu Á, nghệ cũng được ưa thích bởi hương vị và màu sắc của nó. Trong tiếng Hindi, nghệ được gọi là Haldi, có nguồn gốc từ tiếng Phạn có nghĩa là “màu vàng.” Nhưng đối với hàng triệu người Nam Á thường xuyên sử dụng nghệ, màu vàng rực rỡ của nghệ có thể khiến họ mất mạng.

Thời gian Mở Ghi Danh Medicare (Open Enrollment) đang diễn ra. Chúng tôi đã chọn một số câu hỏi về chủ đề này và muốn chia sẻ thông tin trong chuyên mục của tháng này. Chúng tôi đã thêm một câu hỏi để giải quyết rõ ràng hơn những lĩnh vực mà nhiều người còn nhầm lẫn về vắc xin ngừa COVID-19. Nếu quý vị có thêm câu hỏi về Medicare, Medicaid, thị trường bảo hiểm Y tế theo đạo luật chăm sóc giá cả phải chăng, phúc lợi hưu trí an sinh xã hội, thu nhập an sinh bổ sung hoặc tiêm chủng ngừa COVID/cúm, quý vị có thể liên hệ với chúng tôi ngay hôm nay bằng 3 cách:
Trang đầuTrang trước2345678Trang sauTrang cuối
VB Podcast



Kính chào quý vị,

Tôi là Derek Trần, dân biểu đại diện Địa Hạt 45, và thật là một vinh dự lớn lao khi được đứng nơi đây hôm nay, giữa những tiếng nói, những câu chuyện, và những tâm hồn đã góp phần tạo nên diện mạo văn học của cộng đồng người Mỹ gốc Việt trong suốt một phần tư thế kỷ qua.
Hai mươi lăm năm! Một cột mốc bạc! Một cột mốc không chỉ đánh dấu thời gian trôi qua, mà còn ghi nhận sức bền bỉ của một giấc mơ. Hôm nay, chúng ta kỷ niệm 25 năm Giải Viết Về Nước Mỹ của nhật báo Việt Báo.

Khi những người sáng lập giải thưởng này lần đầu tiên ngồi lại bàn thảo, họ đã hiểu một điều rất căn bản rằng: Kinh nghiệm tỵ nạn, hành trình nhập cư, những phức tạp, gian nan, và sự thành công mỹ mãn trong hành trình trở thành người Mỹ gốc Việt – tất cả cần được ghi lại. Một hành trình ý nghĩa không những cần nhân chứng, mà cần cả những người viết để ghi nhận và bảo tồn. Họ không chỉ tạo ra một cuộc thi; họ đã và đang xây dựng một kho lưu trữ. Họ thắp lên một ngọn hải đăng cho thế hệ sau để chuyển hóa tổn thương thành chứng tích, sự im lặng thành lời ca, và cuộc sống lưu vong thành sự hội nhập.

Trong những ngày đầu ấy, văn học Hoa Kỳ thường chưa phản ánh đầy đủ sự phong phú và đa dạng về kinh nghiệm của chúng ta. Giải thưởng Viết Về Nước Mỹ thực sự đã lấp đầy khoảng trống đó bằng sự ghi nhận và khích lệ vô số tác giả, những người đã cầm bút và cùng viết nên một thông điệp mạnh mẽ: “Chúng ta đang hiện diện nơi đây. Trải nghiệm của chúng ta là quan trọng. Và nước Mỹ của chúng ta là thế đó.”


Suốt 25 năm qua, giải thưởng này không chỉ vinh danh tài năng mà dựng nên một cộng đồng và tạo thành một truyền thống.
Những cây bút được tôn vinh hôm nay không chỉ mô tả nước Mỹ; họ định nghĩa nó. Họ mở rộng giới hạn của nước Mỹ, làm phong phú văn hóa của nước Mỹ, và khắc sâu tâm hồn của nước Mỹ. Qua đôi mắt họ, chúng ta nhìn thấy một nước Mỹ tinh tế hơn, nhân ái hơn, và sau cùng, chân thật hơn.

Xin được nhắn gửi đến các tác giả góp mặt từ bao thế hệ để chia sẻ tấm chân tình trên các bài viết, chúng tôi trân trọng cảm ơn sự can đảm của quý vị. Can đảm không chỉ là vượt qua biến cố của lịch sử; can đảm còn là việc ngồi trước trang giấy trắng, đối diện với chính mình, lục lọi ký ức đau thương sâu đậm, và gửi tặng trải nghiệm đó đến tha nhân. Quý vị là những người gìn giữ ký ức tập thể và là những người dẫn đường cho tương lai văn hóa Việt tại Hoa Kỳ.

Với Việt Báo: Xin trân trọng cảm ơn tầm nhìn, tâm huyết, và sự duy trì bền bỉ giải thưởng này suốt một phần tư thế kỷ.
Khi hướng đến 25 năm tới, chúng ta hãy tiếp tục khích lệ thế hệ kế tiếp—những blogger, thi sĩ, tiểu thuyết gia, nhà phê bình, nhà văn trẻ—để họ tìm thấy tiếng nói của chính mình và kể lại sự thật của họ, dù đó là thử thách hay niềm vui. Bởi văn chương không phải là một thứ xa xỉ; đó là sự cần thiết. Đó là cách chúng ta chữa lành, cách chúng ta ghi nhớ, và là cách chúng ta tìm thấy nơi chốn của mình một cách trọn vẹn.

Xin cảm ơn quý vị.

NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.