Những thuyết âm mưu xung quanh nguồn gốc COVID-19 không chỉ gây nhiễu loạn dư luận, mà còn cản trở các nỗ lực chuẩn bị cho đại dịch tương lai. (Nguồn: pixabay.com)
Vào cuối tháng 6 năm 2025, Nhóm Cố Vấn về Nguồn Gốc của Các Mầm Bệnh Mới (Scientific Advisory Group for the Origins of Novel Pathogens, SAGO) – các chuyên gia độc lập được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mời – đã công bố bản phúc trình phân tích kỹ lưỡng về nguồn gốc của đại dịch COVID.
Kết luận từ phúc trình này cho thấy, dù chưa thể xác định chắc chắn siêu vi trùng gây đại dịch bắt nguồn từ đâu, nhưng “giả thuyết siêu vi trùng lây truyền từ động vật sang người hiện là lời giải có cơ sở khoa học rõ ràng nhất.”
SAGO cũng khẳng định không tìm thấy bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy siêu vi trùng đã bị chỉnh sửa (có chủ đích) trong phòng thí nghiệm rồi thoát ra ngoài do sai sót trong an toàn về sinh học (biosafety).
Kết luận này phù hợp với nhiều tài liệu nghiên cứu được công bố kể từ khi đại dịch nổ ra, đều cho rằng COVID rất có thể bắt nguồn từ một con vật mang mầm bệnh được bày bán tại chợ Hoa Nam ở Vũ Hán, chứ không phải từ phòng thí nghiệm.
Tuy nhiên, những thuyết âm mưu về nguồn gốc COVID vẫn tiếp tục lan rộng; và đây là yếu tố đang cản trở nỗ lực phòng tránh các đại dịch sau này.
Nghiên cứu khoa học trở thành mục tiêu công kích
Một nhóm các chuyên gia nghiên cứu về sự xuất hiện của siêu vi trùng đã công bố bài báo được bình duyệt trên tạp chí Nature Medicine năm 2020, tập trung phân tích nguồn gốc của SARS-CoV-2, loại siêu vi trùng gây ra COVID-19.
Tương tự SAGO, nhóm đã đánh giá nhiều giả thuyết khác nhau liên quan đến việc siêu vi trùng mới có thể đã xuất hiện tại Vũ Hán vào cuối năm 2019 như thế nào. Kết luận của họ là: siêu vi trùng rất có thể xuất hiện thông qua quá trình lây lan từ động vật sang con người (zoonosis), xảy ra do nạn buôn bán động vật hoang dã tràn lan tại TQ.
Thế nhưng, công trình khoa học ấy lại bị đẩy vào tâm bão của các thuyết âm mưu và trở thành mục tiêu công kích chính trị.
Cần phải nhấn mạnh rằng: việc đặt nghi vấn siêu vi trùng SARS-CoV-2 có thể xuất phát từ phòng thí nghiệm, tự bản thân nó không phải là thuyết âm mưu. Giống như nhiều khoa học gia khác, nhóm nghiên cứu của Edward Holmes (giáo sư NHMRC và Siêu vi trùng học, Đại học Sydney) cũng từng nghiêm túc xem xét giả thuyết này (và hiện vẫn đang tiếp tục tìm hiểu). Tuy nhiên, sự thật là cho đến nay, chưa có bằng chứng nào xuất hiện để củng cố giả thuyết đó.
Những tranh luận trong xã hội về nguồn gốc COVID đang ngày càng mất đi tính khoa học khi bị chi phối bởi các ý đồ chính trị và các lập luận mang nặng yếu tố thuyết âm mưu. Không ít trong số đó đã công kích trực tiếp nhắm vào nghiên cứu của nhóm Holmes, phỉ báng những khoa học gia đã tận tâm, nghiêm túc, làm việc dựa trên dữ liệu thực tế.
Một thuyết âm mưu phổ biến cho rằng nhóm nghiên cứu đã bị các nhân vật quyền lực ép buộc phải cổ súy giả thuyết rằng siêu vi trùng bắt nguồn từ con vật, không được hó hé gì đến phòng thí nghiệm. Một số giả thuyết khác còn vu khống họ được “thưởng” bằng các khoản tài trợ nghiên cứu.
Tất cả những lời cáo buộc này đều sai sự thật. Chúng cố tình lờ đi hoặc bóp méo toàn bộ hệ thống bằng chứng khoa học liên quan đến đại dịch. Những suy đoán này chủ yếu dựa trên vài đoạn trích rời rạc từ các cuộc trò chuyện cá nhân, rồi đơm đặt thêm về quy trình khoa học cũng như tâm huyết của các nhà nghiên cứu.
Bằng chứng khoa học cho thấy điều gì?
Kể từ năm 2020, ngày càng có thêm nhiều bằng chứng mới giúp làm rõ việc SARS-CoV-2 phát sinh từ sự lây lan tự nhiên từ con vật sang người.
Ngay từ những tháng đầu năm 2020, lập luận siêu vi trùng có nguồn gốc từ động vật đã rất có sức thuyết phục. Nhiều điểm đặc trưng của loại siêu vi trùng này lại rất giống với các chủng coronavirus họ hàng, và đều thể hiện dấu hiệu của sự tiến hóa sinh học trong tự nhiên. Trình tự gene của siêu vi trùng hoàn toàn không có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy có bàn tay con người can thiệp vào.
Hơn nữa, ngành buôn bán động vật hoang dã và nuôi thú lấy lông trị giá hàng tỷ MK tại TQ thường xuyên vận chuyển các loài vật dễ mang mầm bệnh vào các khu đô thị đông người.
Nhiều người tin rằng đây chính là cách mà SARS-CoV-1, loại siêu vi trùng gây ra đại dịch SARS năm 2002, đã xuất hiện tại tỉnh Quảng Đông (TQ).
Tương tự như vậy, các phân tích chuyên sâu trong lĩnh vực dịch tễ học cho thấy rằng các ca bệnh COVID đầu tiên được phát hiện đã tập trung quanh khu chợ bán động vật sống Hoa Nam tại thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, vào tháng 12 năm 2019.
Nhiều nguồn dữ liệu độc lập (bao gồm các trường hợp vào bệnh viện đầu tiên, các ca tử vong do viêm phổi tăng cao bất thường, nghiên cứu kháng thể, và các ca nhiễm trong đội ngũ nhân viên y tế) đều chỉ về một điểm chung: dịch bệnh bùng phát từ khu vực có chợ này.
Năm 2022, nhóm nghiên cứu của Holmes đã chứng minh rằng các mẫu vật được thu thập từ môi trường tự nhiên (environmental samples), như đất, nước, không khí, thực vật, động vật… dương tính với SARS-CoV-2 chủ yếu tập trung tại khu vực trong chợ nơi bày bán động vật hoang dã.
Đến năm 2024, một nghiên cứu tiếp theo cho thấy các mẫu vật đó cũng có chứa nhiễm thể di truyền (genetic material) của các loài động vật dễ mang siêu vi trùng, như chó gấu trúc (raccoon dogs) và cầy hương (civets). Đa số dấu vết được tìm thấy trên các phương tiện và thiết bị dùng để nhốt và chuyên chở con vật trong khu chợ.
Tuy phát hiện này chưa đủ để khẳng định chắc chắn rằng những con vật đó là nguồn lây bệnh, nhưng đây chính là dấu hiệu tiêu biểu cho thấy nếu giả thuyết siêu vi trùng lây từ thú vật sang người tại khu chợ là đúng. Và điều này cũng mâu thuẫn với kịch bản “siêu vi trùng bắt nguồn từ phòng thí nghiệm.”
Tổng thể, tất cả các bằng chứng khoa học khác nhau đều cho thấy chợ Hoa Nam chính là tâm điểm ban đầu của đại dịch COVID-19.
Đâu là lá chắn cho nhân loại trong tương lai?
Những làn sóng đồn đoán và thuyết âm mưu đã vô cùng tai hại, làm lu mờ những cuộc tranh luận học thuật, gây ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng vào khoa học. Một số người, vì ý đồ riêng, đã cố tình tạo ra cảm giác rằng cả hai giả thuyết – siêu vi trùng “thoát ra từ phòng thí nghiệm” và “lây nhiễm tự nhiên từ động vật” – đều đáng tin như nhau. Thực chất, việc này chỉ khiến những lập luận thiếu căn cứ càng dễ lan rộng trong dư luận.
Tư tưởng bài xích khoa học, phần nào xuất phát từ những thuyết âm mưu về nguồn gốc đại dịch, hiện đang bị lợi dụng để biện minh cho việc cắt giảm sâu các khoản đầu tư cho nghiên cứu y sinh học, y tế công cộng và viện trợ quốc tế – những lĩnh vực quan trọng để chuẩn bị ứng phó với các đại dịch mới trong tương lai.
Riêng tại Hoa Kỳ, các cơ quan đầu ngành như Cơ Quan Kiểm Soát và Phòng Bệnh (CDC) và Viện Y Tế Quốc Gia (NIH) đã bị cắt giảm nặng nề. Cơ Quan Phát Triển Quốc Tế (USAID) bị giải thể, và Mỹ tuyên bố rút khỏi Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO).
Việc cổ súy cho những thuyết âm mưu xoay quanh nguồn gốc COVID đã khiến công chúng hiểu sai và xem nhẹ cơ nguy thật sự của đại dịch. Trái lại, khi đặt niềm tin vào bằng chứng khoa học, ta có thể thấy rằng đại dịch COVID rất có thể đã bắt đầu từ hiện tượng siêu vi trùng lây từ động vật sang người – một hiểm họa có thật, đang hiện diện và ngày càng rõ nét. Các đại dịch từ trước đến nay thường khởi phát theo cách này, và lịch sử chắc chắn sẽ lặp lại. Thế nhưng, thay vì củng cố năng lực phòng bị, chúng ta lại đang tự tay phá bỏ những thành trì quan trọng giúp bảo vệ mình.
VB biên dịch
Nguồn: “How conspiracy theories about COVID’s origins are hampering our ability to prevent the next pandemic” được đăng trên trang TheConversation.com.
Send comment
