Nhiều nghiên cứu cho thấy khái niệm “hạnh phúc” không còn đủ để định nghĩa một cuộc sống trọn vẹn. “Sống viên mãn” có thể được định nghĩa bằng nhiều yếu tố hơn là cảm giác hạnh phúc đơn thuần. (Nguồn: istockphoto.com)
Khi được hỏi điều gì khiến cuộc sống trở nên ý nghĩa, nhiều người sẽ trả lời bằng những điều mang lại cho họ cảm giác hạnh phúc. Tuy nhiên, không phải ai cũng đặt hạnh phúc lên hàng đầu, và định nghĩa về hạnh phúc cũng khác nhau giữa mỗi người và mỗi nền văn hóa.
Từ thời cổ đại, con người đã không ngừng tìm kiếm câu trả lời: điều gì làm nên một cuộc sống viên mãn? Triết gia Hy Lạp Aristotle từng phân biệt rõ ràng giữa hedonia (niềm khoái lạc tức thời) và eudaimonia (cảm giác hạnh phúc bền vững và sâu sắc hơn).
Theo David Yaden, nhà nghiên cứu tại Đại học Johns Hopkins, eudaimonia thể hiện một “cuộc sống thăng hoa thực sự, phát huy các thế mạnh cá nhân để theo đuổi mục tiêu tốt đẹp, và sống tử tế, có phẩm hạnh – điều này khác biệt hoàn toàn với việc chỉ cảm thấy mình hạnh phúc.”
Ngày nay, các khoa học gia vẫn sử dụng sự phân biệt này để nghiên cứu đo lường sự hạnh phúc (well-being), kết hợp cảm xúc nhất thời và sự hài lòng lâu dài. Tuy nhiên, tranh cãi vẫn tiếp diễn: liệu cảm giác vui vẻ có phải là điểm tựa cốt lõi của sự hạnh phúc trên toàn thế giới hay không? Dù câu hỏi có vẻ trừu tượng, nhưng nó có thể quyết định cách chúng ta xây dựng các chính sách để mang lại một xã hội tốt đẹp hơn cho mọi người.
Hạnh phúc được đo lường như thế nào?
Do cảm xúc là yếu tố rất dễ thay đổi và khó đo lường chính xác chỉ trong một lần khảo sát, nên phần lớn các nghiên cứu về sự hạnh phúc thường sử dụng một công cụ đơn giản hơn: Thang Đo Mức Độ Hài Lòng Với Cuộc Sống. Thang đo này gồm các câu hỏi như: “Tôi thấy cuộc sống của mình gần giống như tôi mong muốn” hay “Tôi hài lòng với cuộc sống hiện tại.” Người tham gia sẽ chấm điểm từ 1 đến 7 tùy theo mức độ đồng ý.
Khi làm khảo sát, mọi người thường suy nghĩ đến nhiều thứ khác nhau. Yaden giải thích rằng: “Có những nghiên cứu chỉ ra rằng cảm xúc của con người bị ảnh hưởng nhiều bởi các yếu tố xã hội, thí dụ như việc ta thường xuyên gặp gỡ ai, mối quan hệ ấy có bền vững hay không.” Trong khi đó, “sự hài lòng với cuộc sống thường được hình thành từ những yếu tố cụ thể hơn, như mức lương hay địa vị xã hội.”
Phúc Trình Hạnh Phúc Thế Giới mỗi năm lại hỏi hàng ngàn người ở hơn 140 quốc gia một câu đơn giản: “Bạn đang đứng ở đâu trên chiếc thang của cuộc sống?” Họ tưởng tượng chiếc thang ấy có đỉnh là cuộc sống tuyệt vời nhất có thể và đáy là nơi tăm tối nhất. Và họ sẽ thấy mình đang đứng ở bậc nào.
Tuy nhiên, cách đo lường này vấp phải không ít chỉ trích. Một nghiên cứu công bố vào năm ngoái cho rằng hình ảnh chiếc thang có thể gợi lên sự liên tưởng đến các hệ thống phân cấp, như đẳng cấp xã hội hay quyền lực. Khi câu hỏi được đặt ra mà không nhắc đến hình ảnh chiếc thang, người trả lời thường tập trung vào các khía cạnh mang tính cá nhân và cảm xúc hơn (như sức khỏe, các mối quan hệ và gia đình) thay vì những yếu tố vật chất như quyền lực hay của cải.
Viên mãn không chỉ là hạnh phúc
Không phải ở đâu người ta cũng đặt hạnh phúc lên hàng đầu. Chính sự khác biệt văn hóa trong việc nhìn nhận giá trị của hạnh phúc có thể ảnh hưởng đến cách người ta trả lời trong các cuộc thăm dò trên thế giới.
Trong các xã hội phương Tây, học thức, giàu có, dân chủ và công nghiệp hóa (Western, Educated, Industrial, Rich, and Democratic, gọi tắt là WEIRD), hạnh phúc thường được xem là biểu tượng cho một cuộc sống lý tưởng. Nhưng với những xã hội khác, niềm vui hay sự hài lòng không hẳn là tiêu chí cao nhất.
Nhà tâm lý học Kuba Krys và cộng sự tại Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan đã phân tích dữ liệu từ 61 quốc gia và nhận thấy: người dân ở các quốc gia không thuộc nhóm WEIRD thường cho điểm “mức sống lý tưởng” thấp hơn trong Thang Hài Lòng, cho thấy họ không xem hạnh phúc tối đa là điều kiện sống lý tưởng như người phương Tây.
Krys giải thích: “Trong các nền văn hóa phương Tây và giới học thuật chịu ảnh hưởng của chúng, chúng ta thường xem viên mãn và hạnh phúc là một. Nhưng nếu nghĩ theo một hướng khác, ta sẽ thấy rõ: một cuộc sống tốt đẹp không chỉ đơn thuần là hạnh phúc. Hạnh phúc quan trọng, nhưng đó không phải toàn bộ câu chuyện.”
Mặc dù các số liệu thống kê chỉ ra rằng những quốc gia ngoài nhóm WEIRD có sự khác biệt trong cách nhìn về “hạnh phúc”, vẫn chưa rõ họ có đặt ưu tiên lên các yếu tố khác hay không – và nếu có, thì đó là những yếu tố nào.
David Yaden nói thêm: “Thật thú vị khi người bình thường lại định nghĩa các khái niệm khác với giới nghiên cứu. Điều này càng nhấn mạnh rằng bất kỳ ai – dù là khoa học gia hay người bình thường – cũng nên xác định rõ mình đang nói đến điều gì.”
Một nghiên cứu khác của nhóm Krys tại Anh cho thấy: ngoài hạnh phúc, người tham gia còn đề cập đến các yếu tố như ý nghĩa sống, sự hòa hợp và tình yêu khi nói về cuộc sống viên mãn. Nhóm nghiên cứu tin rằng nếu khảo sát này được tiến hành trên các mẫu dân số đa dạng hơn, thì số lượng thành phần tạo nên sự viên mãn sẽ tăng lên – và tầm quan trọng của “hạnh phúc” có thể sẽ giảm đi.
Chia sẻ hạnh phúc với cộng đồng
Trong hành trình khám phá các yếu tố tạo nên nhà tâm lý học Kuba Krys và nhóm cộng sự đã rút ra một điều quan trọng: cộng đồng đóng vai trò cốt lõi trong việc định hình trải nghiệm hạnh phúc. Ở những cộng đồng nhỏ, nơi mối quan hệ cá nhân mật thiết và tương tác xã hội thường xuyên, người ta thường cảm nhận rõ hơn niềm vui và sự hài lòng. Trái lại, những giá trị như ý nghĩa sống, đời sống tinh thần và sự hòa hợp lại thường xuất hiện trong các bối cảnh cộng đồng rộng lớn – cho thấy cảm nhận về sự gắn kết và trách nhiệm chung.
Krys hy vọng sẽ mở rộng hướng nghiên cứu này với nhiều đối tượng đến từ các nền văn hóa khác nhau. Ông nói: “Chúng ta cần xây dựng tư duy và giải pháp dựa trên cộng đồng để nâng cao chất lượng sống.”
Để làm điều đó, vài năm trước, nhóm Krys đã sử dụng Thang Đo Hạnh Phúc Tương Hỗ (Interdependent Happiness Scale) tại 49 quốc gia. Thang đo này đánh giá hạnh phúc không chỉ của cá nhân mà còn của những người xung quanh, với các câu hỏi như: “Tôi cảm thấy tôi và mọi người xung quanh đều đang hạnh phúc” hay “Tôi nghĩ rằng tôi sống hạnh phúc giống như những người khác”… Kết quả cho thấy thang đo này nhận được phản hồi tích cực hơn từ các xã hội đề cao tinh thần tập thể như Nhật Bản và Hoa Lục.
Phác thảo một bức tranh toàn diện hơn về cuộc sống viên mãn
Các nền văn hóa không thuộc nhóm WEIRD vẫn chưa xuất hiện nhiều trong các nghiên cứu tâm lý học, nên hiểu biết của chúng ta cũng còn thiếu sót. Vì vậy, những chính sách được thiết kế với mục tiêu nâng cao hạnh phúc của người dân có thể không phù hợp với tất cả các nước. Nếu các nhà nghiên cứu mở rộng phạm vi sang các nền văn hóa khác, họ có thể tìm ra nhiều yếu tố mới liên quan đến một cuộc sống viên mãn. Hoặc đôi khi, họ chỉ cần điều chỉnh cách diễn đạt câu hỏi mà vẫn có thể giữ nguyên hạnh phúc là trọng tâm.
Cuộc sống trọn vẹn có thể mang nhiều hình hài khác nhau, tùy vào cảm nhận và trải nghiệm của mỗi người. Vì vậy, Jonas Schöne, chuyên gia tâm lý học xã hội tại Đại học Stanford, khuyến khích các nhà nghiên cứu nên đặt nhiều câu hỏi mở hơn, để người trả lời có cơ hội biểu đạt suy nghĩ một cách tự do và chân thực. Theo ông, chính trong những dòng chữ tưởng chừng giản đơn ấy, ta có thể phát hiện ra những góc nhìn sâu sắc và giá trị đáng để nghiên cứu.
Một số chuyên gia vẫn tin rằng hạnh phúc vẫn là cốt lõi khi nói đến chất lượng cuộc sống. Sonja Lyubomirsky, nhà tâm lý học xã hội tại Đại học California, Riverside, đồng ý rằng chúng ta nên phân biệt giữa hạnh phúc và những yếu tố khác như ý nghĩa hay sự kết nối, nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh rằng những điều này luôn đan xen nhau. Lyubomirsky cho biết: “Ý nghĩa sống, sự gắn bó hay cảm giác đắm mình trong một điều gì đó – tất cả đều khiến ta thấy dễ chịu. Và đó chính là một phần không thể thiếu của một cuộc sống trọn vẹn.”
VB biên dịch
Nguồn: “The problem with ‘happiness’” được đăng trên trang Nationalgeographic.com
Gửi ý kiến của bạn
