Tiểu đường type 1.5 (LADA) tiến triển từ từ, có cơ chế giống type 1 nhưng triệu chứng lại giống type 2. Vì vậy, nhiều trường hợp bị bỏ sót và chẩn bệnh sai, trị hoài không đỡ mà bệnh còn nặng thêm. (Nguồn: pixabay.com)
Khi nhắc đến bệnh tiểu đường, hầu hết mọi người sẽ nghĩ đến hai dạng quen thuộc là type 1 và type 2. Biết rõ mình mắc type nào là rất quan trọng để có hướng điều trị phù hợp. Nhưng còn một dạng tiểu đường nữa ít được biết đến: latent autoimmune diabetes in adults (viết tắt là LADA, xin tạm dịch là bệnh tiểu đường tự miễn dịch ngầm ở người trưởng thành), đôi khi còn được gọi là tiểu đường type 1.5.
LADA thường dễ bị nhầm lẫn với tiểu đường type 2 vì cũng phát bệnh từ từ ở tuổi trưởng thành. Nhưng về bản chất, đây là một bệnh tự miễn dịch, có cơ chế giống với type 1 hơn. Chính sự nhập nhằng giữa các biểu hiện khiến việc chẩn bệnh thường bị chậm trễ, kéo theo điều trị không đúng cách, làm tăng cơ nguy bị biến chứng sau này.
Hiện nay, các khoa học gia đang tìm hiểu kỹ hơn về nguyên nhân và biểu hiện đặc trưng của LADA. Sau đây là những thông tin quan trọng cùng lời khuyên giúp quý vị chủ động hơn để được chẩn bệnh chính xác, tránh bị nhầm lẫn.
LADA là gì
Theo bác sĩ Alexander Turchin, bác sĩ chuyên khoa nội tuyến (endocrinologist) tại Mass General Brigham, cả ba dạng type 1, type 2 và LADA đều thuộc nhóm bệnh tiểu đường (diabetes mellitus), có liên quan đến tình trạng đường huyết cao trong thời gian dài. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở insulin, một hormone quan trọng giúp điều chỉnh mức đường trong máu.
Để hiểu rõ về LADA, trước hết cần phân biệt hai dạng phổ biến là type 1 và type 2. Tiểu đường type 1 là một bệnh tự miễn dịch, xảy ra khi hệ thống miễn dịch tấn công và phá hủy nhầm các tế bào sản xuất insulin trong tuyến tụy. Cơ thể dần cạn kiệt insulin và không thể kiểm soát tốt lượng đường trong máu. Bệnh này thường thấy trẻ em, thanh thiếu niên và thường là do di truyền.
Tiểu đường type 2 xảy ra khi cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng không thể sử dụng hiệu quả, hay còn gọi là đề kháng insulin (insulin resistance). Turchin giải thích: “Nói cho dễ hiểu là, insulin vẫn dồi dào, nhưng cơ thể lại không phản ứng đúng cách.” Kết quả là cơ thể không thể kiểm soát lượng đường trong máu. Dù yếu tố di truyền có thể là một phần nguyên nhân, nhưng phần lớn là do lối sống ít vận động hoặc bị mập phì, khiến đường huyết ở mức cao quá lâu. Ai cũng có thể mắc tiểu đường type 2, nhưng theo CDC thì đa phần là những người từ 45 tuổi trở lên.
Vậy còn LADA thì sao? Đây là một dạng bệnh “lai” khá trớ trêu. Giống type 2, LADA thường xuất hiện ở người trưởng thành (từ 30 tuổi trở lên). Nhưng về bản chất, nó lại là một bệnh tự miễn dịch giống type 1.
Sự khác biệt lớn nhất nằm ở tốc độ tiến triển. Ở bệnh nhân tiểu đường type 1, các triệu chứng tiêu biểu như đi tiểu nhiều, thường thấy khát nước, sụt cân nhanh (có thể chỉ trong vài ngày hoặc vài tuần). Turchin cho biết: “Khi thấy có các triệu chứng này, thì quá trình tự miễn dịch đã âm thầm diễn ra được một thời gian. Đến lúc cơ thể không còn điều chỉnh nổi nữa thì đường huyết bắt đầu tăng vọt.”
Trái lại, với LADA, mọi chuyện diễn ra chậm hơn nhiều. Vẫn là cơ chế tự miễn dịch đó, nhưng thay vì chỉ mất hai tuần, quá trình này kéo dài suốt nhiều năm. Hệ thống miễn dịch vẫn tấn công tế bào tuyến tụy nhưng chậm rãi, nên insulin giảm từ từ và đường huyết cũng tăng một cách âm thầm.
Theo một nghiên cứu được đăng trên tạp chí Diabetes/Metabolism Research and Reviews, ngoài yếu tố di truyền (giống type 1), LADA còn có thể liên quan đến các yếu tố môi trường, thí dụ như từng bị thở khó do nhiễm trùng đường hô hấp (respiratory infections). Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh không cao. Hội Tiểu Đường Hoa Kỳ (American Diabetes Association) ước tính LADA chỉ chiếm khoảng 2% đến 12% trong tổng số các trường hợp bị tiểu đường ở người trưởng thành.
Chẩn nhầm bệnh: Cái giá phải trả có thể là tính mạng
Chẩn bệnh sai là một vấn đề rất lớn đối với LADA. Theo bác sĩ chuyên khoa nội tuyến Schafer Boeder thuộc hệ thống UC San Diego Health, vì triệu chứng không rõ ràng và tiến triển chậm, LADA rất dễ bị nhầm với tiểu đường type 2, nhất là khi bệnh nhân ở độ tuổi trung niên.
Ước tính có khoảng 5-10% các trường hợp bị chẩn bệnh sai. Một phần nguyên nhân là vì các triệu chứng giống như tiểu đường type 1 và type 2; nhưng quan trọng hơn là quan niệm sai lầm rằng bệnh tiểu đường tự miễn dịch (type 1) chỉ xảy ra ở người trẻ.
Boeder cho biết: “Trong những trường hợp như vậy, bệnh nhân vẫn tuân thủ đầy đủ hướng dẫn điều trị. Họ thay đổi chế độ dinh dưỡng, tập thể dục đều đặn, và uống thuốc đúng theo toa bác sĩ. Tuy nhiên, mọi nỗ lực đều không có hiệu quả. Đường huyết của họ vẫn tăng nhanh. Đây chính là lúc LADA biểu hiện sự khác biệt so với tiểu đường type 2.”
Điểm khác biệt quan trọng giữa LADA và type 2 là người mắc LADA cần được điều trị bằng insulin sớm hơn. Mà trong khi đó, hướng điều trị đầu tiên đối với tiểu đường type 2 là thay đổi lối sống (ăn uống lành mạnh và tăng cường vận động), nên bệnh nhân thường không cần phải chích insulin ngay từ đầu.
Do đó, nếu không được chẩn bệnh đúng, bệnh có thể âm ỉ nhiều năm và cơ nguy bị biến chứng là rất cao. Bác sĩ chuyên khoa nội tuyến Kathleen Dungan tại Trung Tâm Y Tế Đại Học Bang Ohio cho biết, nếu LADA không được phát hiện trong 5 đến 10 năm, bệnh nhân có cơ nguy bị tình trạng có chất ketones cao trong máu hay trong nước tiểu (gọi là chứng diabetic ketoacidosis). Khi lượng insulin trong cơ thể quá thấp, khiến cơ thể đốt cháy mỡ để tạo năng lượng. Quá trình này sinh ra ketones trong máu, có thể gây tử vong nếu không được điều trị kịp thời.
Làm sao để chẩn đúng bệnh?
Với LADA, để chẩn bệnh đúng không hề đơn giản, vì vừa khó phát hiện sớm, vừa dễ nhầm lẫn. Quá trình này có thể khiến cả bệnh nhân lẫn bác sĩ “trầy trật.”
Boeder chia sẻ: “Có nhiều người bị hoang mang suốt một thời gian dài vì không biết mình mắc bệnh gì, hoặc bị chẩn bệnh sai. Cảm giác ấy thật sự khiến họ mệt mỏi, nản lòng.” Không chỉ bệnh nhân gặp khó khăn, bác sĩ cũng có thể dễ mắc sai sót. Một trong những nguyên nhân phổ biến làm bác sĩ chẩn bệnh sai là vì họ vẫn chưa quen với sự thật rằng người lớn cũng có thể bị tiểu đường type 1 chứ không riêng gì trẻ em hay thanh thiếu niên. Ngoài ra, đây còn là một dạng bệnh rất khó nhận ra trong giai đoạn đầu, do triệu chứng dễ nhầm lẫn với tiểu đường type 2.
Vậy phải làm gì? Lời khuyên là: nếu được chẩn bệnh là bị tiểu đường type 2 nhưng điều trị không thấy có hiệu quả, quý vị cần chủ động hỏi bác sĩ thử xem liệu mình có mắc LADA không.
Theo Wyne, đang điều trị tiểu đường mà kết quả không như mong đợi, đặc biệt nếu trước đó được chẩn bệnh bị tiểu đường type 2, thì nên chủ động nhờ bác sĩ làm xét nghiệm bên tiểu đường type 1 (vì rất có thể quý vị đang bị type 1.5). Bước quan trọng là kiểm tra 5 loại kháng thể: GAD, ICA, IAA, IA2 và ZnT8. Đây là những dấu hiệu giúp xác định bệnh nhân có bị bệnh tự miễn dịch hay không. Nhưng đa số phòng khám cho người lớn hiện nay chưa quen làm các loại xét nghiệm này, quý vị cần nắm rõ thông tin để yêu cầu đúng. Chỉ đo đường huyết, A1c hay C-peptide là không đủ.
Tin tốt là LADA có thể được điều trị rất hiệu quả nếu chẩn bệnh đúng. Bệnh nhân sẽ cần dùng insulin dưới dạng bút chích (insulin pen) hoặc máy bơm (insulin pump), thường được kết nối với máy theo dõi đường huyết liên tục. Trong một số trường hợp, các loại thuốc nhóm GLP-1 như Ozempic hoặc Wegovy cũng có thể hỗ trợ điều trị.
Boeder kết luận: “Bị LADA mà chịu khó kiểm soát tốt, quý vị vẫn dư sức sống khỏe, sống lâu, thậm chí còn thọ hơn cả những người không bị tiểu đường.” (vb biên dịch)
Nguồn: “'Type 1.5' diabetes is real—and underdiagnosed. Here’s how it differs from type 1 and 2” được đăng trên trang Nationalgeographic.com.
Gửi ý kiến của bạn
