Bìa sách “Creative World Of South Vietnam And Overseas 1954 - To The Present - Volume 1”
Tôi luôn luôn nhớ tới những trận đốt sách ở Miền Nam Việt Nam sau năm 1975, mỗi khi nhớ tới các công trình nghiên cứu của Võ Phiến, Nguyễn Mộng Giác, Ngô Thế Vinh... Họ không phải là những người chữa lửa. Thực sự, họ cũng là nạn nhân của một thời hậu chiến, khi các tác phẩm của họ cũng bị chính quyền mới thu vét để đốt. Họ là những người nhặt lại từ các trang giấy bị thiêu rụi để thu thập, tái hiện và lưu giữ các tác phẩm văn học Miền Nam trước 1975.
Tôi còn nhớ một kỷ niệm với nhà văn Vũ Huy Quang, thời chưa có Internet, tôi được anh chở tới thị trấn Laguna Beach, vào một tiệm sách nhỏ nơi ven biển, tiệm sách Fahrenheit 451 Bookstore. Anh nói rằng tiệm này chuyên bán sách cấm. Bấy giờ tôi mới biết rằng nhiều sách bị cấm tại nhiều nơi tại Hoa Kỳ. Đó là điều kỳ lạ. Ngay cả trong thời Chiến Tranh Lạnh, khi sách về chủ nghĩa cộng sản được bán trong các tiệm sách, được lưu giữ trong thư viện công và được dạy tại các đại học Mỹ, nhiều sách chúng ta cứ nghĩ là đời thường lại bị cấm lưu hành tại nhiều học khu bảo thủ.
Thí dụ, cuốn tiểu thuyết "Bắt Trẻ Đồng Xanh" do Ni sư Trí Hải dịch từ cuốn "The Catcher in the Rye" của nhà văn J.D. Salinger. Bản Việt dịch được ưa chuộng tại Miền Nam VN từ trước 1975. Nhưng tại Hoa Kỳ, nguyên bản "The Catcher in the Rye" đã bị cấm hoặc hạn chế tại nhiều học khu Hoa Kỳ trong thập niên 1950s và 1960s, và thậm chí tiếp tục gây tranh cãi đến tận ngày nay. Lý do vì cậu thiếu niên Holden Caulfield, nhân vật chính, sử dụng nhiều từ ngữ bị xem là tục tĩu. Một số cảnh bị cho là không phù hợp với lứa tuổi học sinh, như cuộc gặp với gái mại dâm (dù không có quan hệ tình dục). Cuốn sách bị xem là “phản gia đình”, “phản tôn giáo”, và “phản giáo dục”. Cậu Holden bị xem là một hình mẫu xấu cho thanh thiếu niên — nổi loạn, nói dối, uống rượu, hút thuốc, và hoài nghi xã hội.
Năm 1954 là khởi động nỗ lực đầu tiên nhằm loại bỏ sách khỏi trường học ở Marin County, California. Sau đó là Los Angeles, Baltimore, Boston, Buffalo, Port Huron, và nhiều nơi khác. Từ 1961 đến 1965, có ít nhất 18 nỗ lực cấm sách tại các trường trung học trên toàn quốc. Một giáo viên ở Tulsa, Oklahoma bị sa thải năm 1960 vì dạy sách này — sau đó được phục chức. Bây giờ có Internet rồi, có rất nhiều cậu thiếu niên loạn hơn cậu nhóc trong truyện kia. Nhưng sách vẫn còn bị cấm ở vài học khu.
Nhan đề tiệm sách mà nhà văn Vũ Huy Quang đưa tôi tới cũng là một cuốn sách gợi nhiều suy nghĩ. Thời đó, tiếng Anh của tôi không lưu loát như bây giờ, gặp những chữ khó là cứ phải mở tự điển ra xem. "Fahrenheit 451" là một tiểu thuyết của tác giả Hoa Kỳ Ray Bradbury, xuất bản lần đầu năm 1953, ghi nhận về một xã hội tương lai, nơi sách vở bị cấm và "lính cứu hỏa" sẽ đốt sách. Nhân vật chính là Guy Montag, một lính cứu hỏa, người mở đầu cuốn sách bằng câu nói: "Thật là một niềm vui khi được đốt sách."
Một điểm cần chú ý rằng nhiệt độ 451 độ Fahrenheit (tương đương 233°C) là nhiệt độ mà các trang giấy trong sách tự động bốc cháy.
Cũng không xa lắm đâu. Chỉ mới năm 2022 thôi, tức là cách nay ba năm. Bản tin NBC ngày 4 tháng 2/2022 kể rằng Greg Locke, mục sư trưởng tại Nhà thờ Kinh thánh Global Vision, đã tổ chức một sự kiện đốt sách --- khuyến khích giáo dân ném những cuốn sách như "Harry Potter" và "Twilight" vào lửa để lên án những gì ông mô tả là tài liệu "ma quỷ". Mục sư gọi các sách này là trò phù thủy. Họ cho ném sách vào một đống lửa lớn trên bãi đậu xe của nhà thờ ở Mount Juliet, Tennessee. Mục sư Greg Locke nổi tiếng với các phát ngôn chống vaccine và ủng hộ cựu Tổng thống Donald Trump. Thực tế, chúng ta khổng hiểu chính xác các sách này chống Kitô giáo như thế nào.
Bạn có thể xem video dài 2:03 phút về cuộc đốt sách năm 2022 ở đây:
Việt Nam mình cũng từng có những cuộc đốt sách. Nhà thơ Trịnh Y Thư trong bài viết nhan đề “Văn Chương Trên Giàn Hỏa Thiêu” in trên Việt Báo ngày 25/02/2022 ghi rằng Học giả Nguyễn Hiến Lê thuật lại chuyện đốt sách trong bộ Hồi Ký của ông xuất bản năm 1988 tại Mỹ, như sau:
“Một trong những công việc đầu tiên của chính quyền [Cộng sản] là hủy tất cả các ấn phẩm (sách, báo) của bộ Văn Hóa ngụy, kể cả các bản dịch tác phẩm của Lê Qúy Đôn, thơ Cao Bá Quát, Nguyễn Du; từ điển Pháp, Hoa, Anh cũng bị đốt. Năm 1976 một ông thứ trưởng văn hóa ở bắc vào thấy vậy, tỏ ý tiếc. Nhưng ông thứ trưởng đó có biết rõ đường lối của chính quyền không, vì năm 1978, chính quyền Bắc chẳng những tán thành công việc hủy sách đó mà còn cho là nó chưa được triệt để, ra lệnh hủy hết các sách ở trong Nam, trừ những sách về khoa học tự nhiên, về kỹ thuật, các từ điển thôi. Như vậy, chẳng những tiểu thuyết, sử, địa lý, luật, kinh tế, mà cả những thơ văn của cha ông mình viết bằng chữ Hán, sau dịch ra tiếng Việt, cả những bộ Kiều, Chinh Phụ Ngâm… in ở trong Nam đều phải hủy hết ráo…”
Hậu quả những cuộc đốt sách là ký ức văn học sẽ bị xóa trắng trong lịch sử dân tộc. Bên thắng cuộc muốn viết gì thì viết, muốn vu khống bên thua cuộc những gì cũng được, bởi vì chứng cớ văn học, chỉ còn là tro bụi.
Tuy nhiên, nếu bạn để ý, nhà văn/bác sĩ Ngô Thế Vinh nhiều năm nay đã viết về một di sản văn học Miền Nam Việt Nam mà nhà nước CSVN đã cố ý biến thành tro, thành than, thành bụi sau các cuộc đốt sách. Nhiều bài đã được nhà văn Eric Henry dịch sang tiếng Anh. Tác phẩm tiếng Anh này nhan đề “Creative World Of South Vietnam And Overseas 1954 - To The Present - Volume 1” đang lưu hành trên mạng Amazon từ tháng 7/2025, trên đó ghi tác giả là Ngô Thế Vinh và dịch giả là Eric Henry. Sách có thể tìm ở đây:
Nơi trang Mục Lục (trang 9) và nơi Lời Giới Thiệu của Dịch Giả (trang 13-19), cho biết các bài viết là về các văn nghệ sĩ Miền Nam VN và tác phẩm của họ (nơi đây, chúng ta tóm lược như sau):
- Mặc Đỗ (1917 – 2015): nhà báo, tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn và dịch giả.
- Như Phong (1923 – 2001): tiểu thuyết gia, chuyên gia về các vấn đề cộng sản ở Bắc Việt.
- Võ Phiến (1925 – 2015): nhà tiểu luận, nhà văn truyện, nhà sử học văn học và biên tập viên.
- Linh Bảo (1926 – 2024): một trong những nhà văn nữ đầu tiên của VN, tiểu thuyết gia, nhà văn tài năng, nhà báo tự do, nhà hoạt động nữ quyền.
- Mai Thảo (1927 – 1998): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà thơ và là người sáng lập kiêm biên tập của tạp chí tiên phong Sáng Tạo.
- Dương Nghiễm Mậu (1936 – 2016): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận.
- Nhật Tiến (1936 – 2020): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà viết kịch.
- Nguyễn Đình Toàn (1936 – 2023): nhà thơ, tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhạc sĩ và người dẫn chương trình phát thanh.
- Thanh Tâm Tuyền (1936 – 2006): tiểu thuyết gia, nhà văn hư cấu và nhà viết kịch, và cũng là một nhà thơ.
- Nguyễn-Xuân Hoàng (1937 – 2014): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận và biên tập viên.
- Hoàng Ngọc Biên (1938 – 2019): nghệ sĩ, họa sĩ, nhà thơ, tiểu thuyết gia, học giả về Proust, dịch giả và nhạc sĩ.
- Đinh Cường (1939 – 2016): họa sĩ, nhà thơ và giảng viên hội họa.
- Nghiêu Đề (1939 – 1998): họa sĩ, nhà thơ.
- Nguyên Khai (1940 –): họa sĩ.
- Cao Xuân Huy (1947 – 2010): sĩ quan TQLC, nhà văn, hồi ký chiến tranh.
- Phùng Nguyễn (1950 – 2015): nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận và blogger.
- Phạm Duy (1921 – 2013): nhạc sĩ, nhà viết lời, nhà nghiên cứu âm nhạc và người viết hồi ký.
- Eric Henry (1943 –): học giả người Mỹ chuyên về văn hóa TQ và VN, dịch giả của tập sách này. Đã thực hiện bản dịch tiếng Anh bốn tập hồi ký của Phạm Duy.
- Phạm Biểu Tâm (1913 – 1999): bác sĩ phẫu thuật, giáo sư y khoa, Khoa trưởng trường Đại học Y khoa Sài Gòn.
- Phạm Hoàng Hộ (1929 – 2017): nhà khoa học - thực vật học.
Như thế là xong Tập 1.
Dự kiến, Tập 2 đang tiến hành dịch. Nhưng các bản tiếng Việt đã được nhà nghiên cứu văn học Ngô Thế Vinh hoàn tất. Dự kiến (và dĩ nhiên, có thể sẽ có thêm) cuốn sách thứ hai về Chân dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa đề cập đến 17 nhân vật khác (Nguyễn Tường Bách & Hứa Bảo Liên, Hoàng Tiến Bảo, Tạ Tỵ, Trần Ngọc Ninh, Lê Ngộ Châu, Nguyễn Văn Trung, Dohamide, Lê Ngọc Huệ, Nghiêm Sỹ Tuấn, Đoàn Văn Bá, Mai Chửng, Trần Hoài Thư & Ngọc Yến, Phan Nhật Nam, Võ Tòng Xuân, Trần Mộng Tú và John Steinbeck).
Nghĩa là, sau khi nhà nước CSVN đốt sách, nhiều thập niên sau đã có một số tàn tro được nhà nghiên cứu Ngô Thế Vinh ghép lại để thực hiện 2 tập Chân dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa, mà dịch giả Eric Henry đã dịch xong và phát hành Tập 1.
Sẽ có một chút ngậm ngùi, khi bạn mở ra các trang sách của “Creative World Of South Vietnam And Overseas 1954 - To The Present - Volume 1” nơi trang 11 (sau trang Mục Lục và trước Lời Giới Thiệu của Dịch Giả.
Hai câu trích của Nguyễn Du và Vũ Hoàng Chương nơi trang 11 đều được Eric Henry dịch sang tiếng Anh.
Câu thơ của Nguyễn Du là: Văn chương vô mệnh lụy phần dư.
Câu thơ của Vũ Hoàng Chương là: Thi thư dù lửa bạo Tần có thiêu?
Cả hai câu đều nói tới những cuộc đốt sách. Dĩ nhiên, không phải chuyện tự nhiên trang sách nóng tới độ tự bốc lửa để thành tro.
Lệ thường, khi nhắc tới bài thơ Độc Tiểu Thanh Ký của Nguyễn Du, thường được các nhà văn Việt Nam trích dẫn là hai câu cuối: Bất tri tam bách dư niên hậu / Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như? (Không biết rồi ba trăm năm sau, thiên hạ có ai sẽ khóc Tố Như (Nguyễn Du) này chăng?). Tuy nhiên, nhà văn Ngô Thế Vinh lại trích câu: Văn chương vô mệnh lụy phần dư (Văn chương không có số mệnh mà cũng bị liên luỵ, bị đốt đi và còn sót lại một vài bài).
Hiển nhiên, chúng ta tin rằng những cuộc đốt sách ở Việt Nam sau năm 1975 hẳn là một nguyên do để nhà văn Ngô Thế Vinh thực hiện các bài chân dung văn nghệ sĩ và tác phẩm này. Nhưng tác giả Ngô Thế Vinh chỉ chọn viết về các tác giả ông trực tiếp có giao tình, quen biết. Do vậy, bút pháp họ Ngô khi viết không hề có vị trí xa cách, không hề có kiểu giáo sư văn học nghiên cứu nhìn từ xa. Tất cả đều có nhiều hình ảnh mà nhà văn Ngô Thế Vinh hoặc chụp chung, hoặc hình riêng tư khác được gia đình các văn nghệ sĩ trong sách cung cấp. Nghĩa là, sách này có rất nhiều chi tiết riêng, và thân cận.
Nếu bạn là thế hệ trẻ và không hề có ký ức gì về những cuộc đốt sách ở Miền Nam, bạn nên xem một video của Luật Khoa Tạp Chí nói tổng quan về những cuộc đốt sách ở Miền Nam, video dài 10:15 phút:
Đúng ra, đốt sách không phải chuyện gì lạ với lịch sử nhân loại. Những lần đốt sách nổi bật trong lịch sử là thời:
-- Tần Thủy Hoàng (Trung Quốc, năm 213 trước Tây lịch TCN): Đốt sách, chôn Nho
-- Phát xít Đức (1933): Đốt sách tại quảng trường Berlin, thanh lọc tư tưởng “phi tinh thần Đức”, tiêu hủy sách của Freud, Zweig, Heine…
-- Liên Xô (1922–1939): Tiêu hủy hàng triệu sách “phản động” trong khi khủng bố trí thức.
-- Trung Quốc, thời Cách mạng Văn hóa (1966–1976): Hồng Vệ binh đốt sách.
-- Việt Nam sau 1975: Đốt sách miền Nam, cấm lưu hành sách trước 30/4/1975.
Đó là những trận đốt sách lớn. Tại Hoa Kỳ, như vụ đốt sách ở Tennessee năm 2022 thì không thấm gì so với các chiến dịch đốt sách ở TQ, Đức, Liên Xô, VN... Chỗ này cũng nên suy nghĩ: hành vi Tổng Thống Trump tấn công các đại học Mỹ, đòi hỏi càn quét tư tưởng DEI (Đa dạng, Bình đẳng, Hội nhập), hay là yêu cầu xóa các vết tích liên hệ tới những xấu xa của thời Hoa Kỳ duy trì chế độ nô lệ da đen có thể xem là một hình thức đốt sách hay không? Chỗ này không thấy lửa, nhưng cũng là đề tài để tranh luận.
Nếu bạn vào Amazon, nơi lưu hành sách “Creative World Of South Vietnam And Overseas 1954 - To The Present - Volume 1”, bạn sẽ thấy có một vài độc giả nhận định bằng tiếng Anh.
Nơi đây, trong phần “Customer reviews” ở Amazon, chúng ta thấy có nhận định của Chinh Duy Nguyen (có lẽ là học giả Nguyễn Duy Chính). Chúng ta dịch nhận định tiếng Anh này ra như sau:
“Cuốn sách này là một kho tàng thông tin quý giá, hiếm có và chân thực, khắc họa sống động hơn một thế hệ nhà văn miền Nam Việt Nam. Bản dịch của Tiến sĩ Eric Henry bám sát bản gốc, mặc dù không thể tránh khỏi việc một số chi tiết đậm nét văn hóa Việt Nam không thể được truyền tải trọn vẹn. Tuy nhiên, đây vẫn là một nỗ lực đáng khen ngợi của một học giả nước ngoài hết lòng vì văn hóa Việt Nam. Một cuốn sách rất đáng để sở hữu trên kệ sách của bất kỳ ai vẫn còn lưu giữ ký ức về một giai đoạn lịch sử đang dần chìm vào quên lãng.”
Đối với các độc giả tiếng Việt, hai tác phẩm sau đây của nhà văn Ngô Thế Vinh rất nên có trong tủ sách gia đình, cũng đã lưu hành ở Amazon.
-- Chân Dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa - Tập 1
Lời giới thiệu trên Amazon là: "Chân Dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa: Đây là một công trình mang tính “hợp tuyển tác giả / anthology” vừa công phu vừa mang tính sử học của nhà văn Ngô Thế Vinh. Với chân dung mười sáu văn nghệ sĩ và hai nhà văn hóa được giới thiệu trong sách là những nhân vật lừng danh trong nền văn học miền Nam Việt Nam trước 1975 và ở hải ngoại sau này. Qua công trình này, bạn đọc sẽ “gặp” những khuôn mặt tiêu biểu, những người đã có những đóng góp mang tính định hình cho 20 năm văn học miền Nam 1954–1975. Công trình này, tự nó, là một đóng góp quan trọng và có ý nghĩa lâu dài nhằm gìn giữ những tinh hoa của văn học nghệ thuật miền Nam cho các thế hệ mai sau."
-- Chân Dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa - Tập 2
Lời giới thiệu trên Amazon là: "Tuyển tập II: Chân dung văn học nghệ thuật và văn hoá" là một công trình mới của nhà văn Ngô Thế Vinh, giới thiệu 15 văn nghệ sĩ và nhà văn hoá thành danh thời trước 1975 ở miền Nam Việt Nam. Những tác phẩm, chân dung và chứng từ trong tuyển tập này minh chứng cho một nền văn nghệ nhân bản, năng động và đột phá đã bị bức tử sau biến cố 30/4/1975. Do đó, tuyển tập là một nguồn tham khảo quý báu về di sản của nền văn nghệ và giáo dục thời Việt Nam Cộng Hoà."
Thần thoại Ai Cập có hình ảnh chim phượng hoàng sống lâu ngàn năm, và khi chết thì lửa tự thiêu đốt, và sau đó phượng hoàng tái sinh trong lửa. Nền văn học của Miền Nam Việt Nam trước 1975 là xuất phát từ nền giáo dục tự do, khai phóng và nhân bản: tự thân nền văn học này đã là lửa để sẽ thiêu cháy những u mê, cuồng bạo.
Và khi phe thắng cuộc đem lửa nhà bếp tới để thiêu đốt những cuốn sách đã mang sẵn những ngọn đuốc thiêng của dân tộc và ngôn ngữ Việt... đó là khi những cánh chim phượng hoàng văn học Miền Nam sẽ trở thành bất tử.
Gửi ý kiến của bạn
