Heng Guan, người từng ghi lại hình ảnh các trại giam giữ người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương, hiện bị Cơ Quan Thi Hành Luật Di Trú Và Hải Quan Hoa Kỳ (ICE) giam giữ; gia đình lo ngại ông có thể bị trục xuất và đưa trở lại Trung Quốc, theo bài tường thuật của Amy Qin và Chris Buckley, hai ký giả từng theo dõi sát chiến dịch đàn áp người Duy Ngô Nhĩ của Trung Quốc, đăng trên The New York Times ngày 15 tháng 12 năm 2025.
Heng Guan, 38 tuổi, công dân Trung Quốc, là người đã liều lĩnh lái xe xuyên quốc gia vào Tân Cương năm 2020 để bí mật ghi hình các trung tâm “cải huấn” và trại giam giữ người Duy Ngô Nhĩ. Những đoạn phim này, với tường cao, tháp canh và kẽm gai, về sau trở thành bằng chứng hiếm hoi cho thấy quy mô và tính cưỡng bức của chiến dịch mà Bắc Kinh vẫn gọi là “giáo dục tự nguyện”.
Năm 2021, Guan rời Trung Quốc, sang Hoa Kỳ và nộp đơn xin tị nạn. Tháng Tám vừa qua, trong lúc sinh sống tại New York, ông bị cơ quan Thi Hành Luật Di Trú và Hải Quan (ICE) bắt giữ. Gia đình và những người ủng hộ lo ngại ông có thể bị trả về Trung Quốc, nơi các nhà hoạt động nhân quyền cho rằng ông gần như chắc chắn sẽ bị trả thù.
Sau làn sóng phản đối công khai, chính quyền Trump hôm thứ Hai cho biết vẫn tiếp tục thủ tục trục xuất, nhưng không đưa Guan về Trung Quốc mà dự tính chuyển ông sang Uganda — một quốc gia có quan hệ kinh tế và an ninh chặt chẽ với Bắc Kinh. Luật sư Bộ Nội An viện dẫn thỏa thuận cho phép đưa người xin tị nạn sang “quốc gia thứ ba an toàn” để tiếp tục nộp đơn.
Luật sư của Guan, Chuangchuang Chen, phản bác rằng phương án này đặt thân chủ ông vào hiểm cảnh. Theo ông, với mối quan hệ mật thiết giữa Uganda và Trung Quốc, nguy cơ Guan bị dẫn độ ngược về Trung Quốc là rất cao. “Đối với một nhân vật nhạy cảm như ông Guan, khả năng ấy lớn hơn nhiều so với rủi ro thông thường,” Chen nói sau phiên điều trần trực tuyến.
Trường hợp của Guan phơi bày phạm vi rộng lớn của chiến dịch trục xuất hàng loạt dưới thời Tổng thống Donald Trump, khi ngay cả những người có hồ sơ tị nạn rõ ràng cũng bị cuốn vào guồng máy này. Thẩm phán di trú Charles Ouslander đã ấn định phiên điều trần kế tiếp vào ngày 12 tháng 1, viện dẫn sự quan tâm đặc biệt của công chúng đối với vụ án.
Chiến dịch đàn áp người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương — với hàng trăm nghìn, thậm chí hơn một triệu người bị giam giữ — từng bị Liên Hiệp Quốc và Hoa Kỳ lên án gay gắt. Trong ngày cuối cùng của nhiệm kỳ đầu của Trump năm 2021, Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ chính thức gọi hành động của Trung Quốc là “diệt chủng”. Bắc Kinh bác bỏ mọi cáo buộc, đồng thời siết chặt kiểm soát truyền thông và trấn áp mọi nỗ lực đặt câu hỏi về câu chuyện chính thức.
Chính vì sự phong tỏa ấy mà các đoạn phim của Guan trở nên đặc biệt giá trị. “Người ta nhìn vào đó và hiểu rằng: đây không phải lời đồn, mà là sự thật đang xảy ra với con người bằng xương bằng thịt,” nhà hoạt động Duy Ngô Nhĩ Tahir Imin nhận định.
Mẹ của Guan, bà Luo Yun, hiện sống tại Đài Loan, cho biết gia đình còn ở Trung Quốc — kể cả cha ông và bốn người dì — đều đã bị công an thẩm vấn. “Con tôi chắc chắn đã nằm trong danh sách đen của Đảng Cộng Sản Trung Quốc,” bà nói. “Ngay cả những người thân không liên lạc với nó từ lâu cũng không thoát bị điều tra.”
Trong đoạn thuyết minh cho bộ phim tài liệu dài 19 phút của mình, Guan từng nói: “Những ai không chấp nhận bị nô lệ cũng sẽ không thể làm ngơ khi thấy người khác bị nô lệ.” Câu nói ấy, nay, lại trở thành lời tự vấn đối với chính quốc gia mà ông đã tìm đến để xin được che chở. (VB)
Gửi ý kiến của bạn
