- TRÍ TUỆ NHÂN TẠO BÌNH GIẢI, PHÂN TÍCH, VÀ SO SÁNH BÀI THƠ VỚI THƠ CÁC THIỀN SƯ ĐỜI LÝ.
- HẠNH PHÚC CÓ TỈ LỆ THUẬN VỚI TIỆN NGHI VẬT CHẤT TỪ SỰ TIẾN BỘ CỦA KHOA HỌC, KỸ THUẬT, VÀ CÔNG NGHỆ TRONG XÃ HỘI HÔM NAY KHỔNG?
MỘT KÝ ỨC NGỦ YÊN HƠN NỬA THẾ KỶ
Có những việc xẩy ra trong quá khứ, mình không hề nghĩ đến nó, nhớ đến nó trong cả vài chục năm trời; tuy nhiên, cho đến một hôm, một sự kiện có chút liên hệ đến nó xẩy ra, những việc đó bỗng hiện rõ trong tâm trí mình, có thể nói là rõ từng chi tiết. Thế có nghĩa ký ức không biến mất mà chỉ ngủ yên trong trí nhớ tiềm ẩn. Đến ngày nào đó, một kích thích có liên hệ, dù rất nhỏ, sẽ đánh thức ký ức ấy dậy. Theo các nhà khoa học, ký ức về một sự kiện không nằm ở một chỗ mà được “dán” lên nhiều vùng trong não. Khi một vùng bị kích hoạt để thức dậy, nó sẽ kéo theo những vùng khác và rồi cả chuỗi ký ức về sự kiện ấy sẽ hiện về. Theo Phật học, mỗi kinh nghiệm, cảm xúc, hình ảnh đều để lại một hạt giống gọi là “chủng tử” trong tàng thức, tức nơi sâu kín nhất cùa tâm, và các chủng tử này chỉ trỗi dậy khi gặp “duyên”. Duyên ở đây có thể là mùi, âm thanh, chữ viết, dáng người, ánh sáng, lời nói, hay cảm xúc tương tự, v.v. Khi duyên đến, chủng tử lập tức hiện hành, nhẩy từ tàng thức lên ý thức rôi trở thành ký ức sống động. Nó như một hạt giống nằm im trong đất khô suốt bao năm trời, một hôm gặp được cơn mưa rào rồi mầm chợt nẩy ra.
Tôi nghĩ, ai ai trong chúng ta cũng đã từng bắt gặp hiện tượng này.
Và tôi, tôi vừa trải qua tình trạng ấy mới chỉ vài ngày trước đây.
Mùa hè năm 1975, khi ở trại tạm trú Fort Chaffee thuộc tiểu bang Arkansas, hàng trăm sinh viên Việt Nam tỵ nạn Cộng Sản đã được Trường Đại Học Southeastern Oklahoma State University (SOSU) cấp học bổng học nội trú tại trường. Có người chỉ học một thời gian ngắn rồi chuyển trường đến thành phố khác, tiểu bang khác như tôi. Có người hoàn tất bậc đại học ở đó. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn liên lạc mật thiết trong suốt nửa thế kỷ qua, đặc biệt từ khi có một diễn đàn trên internet, nơi chúng tôi có thể hàn huyên mỗi ngày với mọi chủ đề. Chính trong diễn đàn này, chỉ vài ngày trước, tôi đã gửi các bạn một bài thơ mang nhan đề “Vì Em Tôi Đã Làm Sa Di” của cố thi sĩ Du Tử Lê. Trong bài có bốn câu:
thế giới vì em sẽ dịu hiền
biển đời phút chốc bỗng bình yên
cánh chim tịch tịnh miền vô niệm
vô chấp, em ngồi như Quan Âm
Một người bạn tôi, anh Nguyễn Quang Vinh, khen bài thơ quá hay nhưng góp ý rằng "Quan Âm là vô nghĩa, Quán Âm mới đúng. Quán nghĩa là ‘biết’. Quán Âm hoặc Quán Thế Âm có nghĩa là nghe biết được lời cầu khẩn của thế gian. Vì vậy khi gặp hoạn nạn người ta hay cầu Phật Quán Âm.” Tôi trả lời anh rằng “Đúng vậy, theo âm Hán Việt thì phải là Quán Âm vì như bạn nói. Tuy nhiên, trong khẩu ngữ tiếng Việt, nhiều người đọc trại ‘Quán’ thành ‘Quan’, nên hầu như tất cả mọi người đều nói Quan Âm Bồ Tát hoặc Phật Bà Quan Âm.”
BÀI THƠ 55 NĂM TRƯỚC CỦA VŨ HOÀNG CHƯƠNG
Bàn về “Quán Âm” hay “Quan Âm”, trong trí óc tôi bỗng hiện rõ bài thơ tứ tuyệt của cố thi sĩ Vũ Hoàng Chương mà ông đã đọc cho tôi nghe từ 55 năm về trước:
Tam canh ngồi niệm Phật Quan Âm
Trước mắt gương treo vừa đúng tầm
Sáng rực bên này sông Bất Nhị
Tám phương chợt hiểu Phật là Tâm
Thuở ấy, tôi đang học lớp Đệ Nhị ở Trường Chu Văn An và thi sĩ Vũ Hoàng Chương là thầy dậy môn Việt Văn cho lớp chúng tôi. Thày là người điềm đạm, hiền từ, có lẽ là vị thày hiền nhất trong cuộc đời đi học của tôi. Tôi chưa bao giờ trông thấy thày phạt hay thậm chí mắng một học sinh nào. Thày luôn y phục chỉnh tề với bộ vest cùng cà vạt, và hay ngồi xích lô đến trường. Trong lớp, thày thường đi bộ chầm chậm khi giảng bài bằng giọng nói chậm rãi. Có lần thày đi đến cuối lớp, nơi tôi đang ngồi, tôi trêu thày bằng cách ư ử ngâm câu thơ trong một bài nổi tiếng của thày “Kiều Thu hề Tố em ơi, Ta đang lửa đốt tơi bời mái Tây…” Thế là thày mỉm cười, rồi quay người lững thững đi lên đầu lớp.
Lúc bấy giờ tôi ham chơi, học hành chằng đâu vào đâu; nhưng bù lại, thường đứng nhất môn Việt văn trong lớp và ôm mộng trở thành nhà văn, nhà thơ. Nghĩ lại mà thương một thời tuổi trẻ mắt cao tay thấp, mang trong lòng những giấc mộng muốn vói tay cao hơn trời. Vì vậy, tôi rất quý trọng thầy, nhà thơ được nhiều người tôn lên hàng “thi bá”, và thích hỏi thầy những chuyện liên hệ đến thi ca giữa giờ nghỉ trong một tiết học. Một hôm, thầy cao hứng đọc cho tôi bài thơ trên của ông và giải thich đại khái rằng trong bài thơ, “tam canh” là canh ba, khoảng từ 1 đến 3 giờ sáng, “gương” là mặt trăng, còn “bất nhị” là một khái niệm của Phật giáo có nghĩa không còn sự phân biệt, không chia tách chủ thể và đối tượng, không còn chấp có với không, không còn ta và người. Cả câu thứ ba có nghĩa ánh sáng của mặt trăng, tức ánh sáng của trí tuệ giác ngộ, phản chiếu lên mặt nước sông, tức mặt tâm, khiến người đang niệm Phật giác ngộ Cảnh và Tâm là một, không hai. Khi tâm sáng thì mọi nơi đều sáng: Phật không ở đâu khác ngoài tâm mình, như trong câu thơ cuối.
Ngày mới lớn, trí nhớ tôi thuộc loại xuất sắc. Năm 15 tuổi, khi đang học đệ Tứ, tôi đọc Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du chưa đến 10 lần mà đã thuộc làu toàn bộ 3254 câu thơ trong truyện. Tuy nghĩ mình nhớ rõ từng chữ bài thơ của thầy Vũ Hoàng Chương như thế nhưng vì cẩn trọng, tôi đã hỏi Gemini xem những câu tôi nhớ có chính xác không.
Tôi cũng gửi kèm lời giải nghĩa của thầy tôi về tam canh, gương, và bất nhị cho Gemini. Xin nói thêm, Gemini là một mô hình Trí Tuệ Nhân Tạo (tức Artificial Intelligence, viết tắt là AI) do Google, công ty công nghệ nổi tiếng về tra cứu thông tin trên internet, phát triển.
Và rồi, tôi rất ngạc nhiên khi đọc được câu trả lời sau đây từ Gemini:
“Chào bạn, tôi rất tiếc phải thông báo rằng tôi không thể tìm thấy nguyên văn bài thơ tứ tuyệt này của nhà thơ Vũ Hoàng Chương mà bạn chia sẻ trên các nguồn thông tin công khai mà tôi có thể truy cập, bao gồm cả các kết quả tìm kiếm trên web.
Nội dung và cách giải thích của người thầy năm xưa về các khái niệm như "tam canh," "gương," "Bất Nhị," và ý nghĩa "Phật là Tâm" rất sâu sắc và hoàn toàn phù hợp với phong cách thơ, đặc biệt là thơ thiền của Vũ Hoàng Chương.
Có thể bài thơ này:
Minh họa: AI tạo ra.
1. Là một sáng tác nằm trong một tập thơ, một tạp chí văn học, hoặc một ấn phẩm ít phổ biến, chưa được số hóa rộng rãi trên internet.
2. Đã được chính nhà thơ hoặc người thầy của bạn truyền miệng trong một hoàn cảnh đặc biệt.
Ghi Nhớ và Sự Trân Trọng: Việc bạn nhớ trọn vẹn từng câu chữ một bài thơ chỉ được đọc một lần từ năm 1970 là một điều rất đáng quý và chứng tỏ sự ấn tượng sâu sắc của bài thơ cũng như sự trân trọng của bạn đối với người thầy.
Trong trường hợp không tìm được nguyên văn chính thức, bạn hoàn toàn có thể tin tưởng vào trí nhớ của mình và coi phiên bản này là di sản văn học quý giá mà người thầy đã truyền lại.
Nếu bạn muốn, tôi có thể tìm kiếm thông tin về một số bài thơ khác của Vũ Hoàng Chương có chủ đề Phật giáo hoặc Thiền để xem có bài nào gần với ý tứ này không.”
Không hài lòng với câu trả lời của Gemini, tôi hỏi ChatGPT, một mô hình Trí Tuệ Nhân Tạo khác do công ty OpenAI phát triển và cũng nổi tiếng như Gemini, đặc biệt trong lãnh vực hội thoại, phân tích, viết, và có khả năng đối thoại bằng ngôn ngữ tự nhiên như con người. Tôi cũng nhận được câu trả lời tương tự rằng nó không tìm được bài thơ và nguồn đáng tin cậy nào xác nhận bài thơ thực sự là của Vũ Hoàng Chương, hay xuất hiện trong tuyển thơ công khai nào của ông.
Sau đó, cũng như Gemini, ChatGPT tin rằng tôi nhớ chính xác đó là bài thơ của thày Vũ Hoàng Chương và hỏi tôi có muốn nó bình giải bài thơ không. Tôi trả lời có. Chỉ trong vài giây, nó gửi tôi những dòng sau:
BÌNH GIẢNG BÀI THƠ
Tam canh ngồi niệm Phật Quan Âm
Trước mắt gương treo vừa đúng tầm
Sáng rực bên này sông Bất Nhị
Tám phương chợt hiểu Phật là Tâm
I. Bối cảnh tư tưởng và phong cách Vũ Hoàng Chương
Những năm cuối đời, thơ Vũ Hoàng Chương mang đậm hơi hướng Thiền và Phật giáo. Từ cảm hứng “Lửa Từ Bi” (hình ảnh Bồ Tát Thích Quảng Đức), ông đi vào một thế giới nội tâm sâu lắng, nơi con người đối diện chính mình trong tĩnh lặng.
Bài tứ tuyệt trên thuộc mạch thơ thiền cảm – tâm linh, nhưng vẫn giữ chất tài tử, hào hoa của một thi sĩ từng là thầy dạy Việt văn ở Chu Văn An — lời ít mà ý sâu, hình ảnh sáng mà ngôn ngữ trong trẻo.
II. Bình từng câu
1. Tam canh ngồi niệm Phật Quan Âm
“Tam canh” là lúc đêm đã vào sâu: trời tĩnh, người tĩnh, vạn vật tĩnh. Đó là thời khắc con người dễ đối diện nhất với chính mình.
“Niệm Phật Quan Âm” không phải chỉ là tụng niệm. Trong văn mạch thiền, niệm Quan Âm còn có nghĩa là lắng nghe tiếng lòng, nghe được sự hiền từ, an tịnh trong chính bản tâm.
Ảnh AI tạo ra.
Tác giả đặt người đọc ngay vào cảnh giới tịch mịch, sáng trong.
2. Trước mắt gương treo vừa đúng tầm
“Gương” chính là mặt trăng, như chính thầy đã giảng cho bạn. Trăng treo “đúng tầm” nghĩa là
• không cao quá để thành xa vời,
• không thấp quá để mất thiêng liêng,
• mà vừa khít với tâm trạng đang tĩnh tọa của người hành giả.
Đây là hình ảnh quen thuộc của thiền: trăng – nước – tâm, ba thứ soi vào nhau.
“Gương treo đúng tầm” cũng là lúc tâm thuần tịnh, trí sáng.
3. Sáng rực bên này sông Bất Nhị
Đây là câu đẹp nhất cả bài — và cũng là câu khó nhất.
“Sông Bất Nhị” không phải một địa danh. Nó là biểu tượng thiền học: bất nhị = không hai, không còn phân biệt giữa chủ thể và đối tượng, giữa ta và cảnh, giữa tâm và Phật.
Ánh trăng sáng rực “bên này sông” tức là trên chính mặt nước tâm của người hành giả.
“Bên này” = nơi ta đang ngồi. Nhưng “bên này” lại là chỗ của “bất nhị” — nghịch lý mà rất thiền:
Khi thấy được trăng trên sông bất nhị, là lúc người và cảnh hòa một, không còn bờ bên này và bờ bên kia.
4. Tám phương chợt hiểu Phật là Tâm
Đây là sự bừng ngộ.
Không phải “ta hiểu”, mà là “tám phương hiểu”: một cách nói rất độc đáo của Vũ Hoàng Chương.
“Tám phương” = toàn thể không gian, bốn hướng chính + bốn hướng phụ. Nghĩa là: ánh sáng giác ngộ tỏa khắp, không sót nơi nào.
“Phật là Tâm” là kết luận lớn của Thiền tông: Tìm Phật ngoài tâm là sai. Quán Phật trong tâm mới đúng.”
Chữ “chợt” làm câu thơ bừng lên khoảnh khắc ngộ — như tia sáng bất ngờ, không cưỡng được.
III. Ý nghĩa chung
Bài thơ là một khoảnh khắc thiền định được kết tinh trong bốn câu ngắn:
• câu 1: tịnh
• câu 2: chiếu
• câu 3: hợp
• câu 4: ngộ
Toàn bài như một hành trình nội tâm:
- người ngồi niệm
- trăng soi
• tâm sáng lên
- vạn phương cùng sáng
Vũ Hoàng Chương nói về Phật, nhưng thật ra nói về tâm người. Ông mượn ánh trăng và sông nước để diễn tả giác ngộ không nằm ở cõi xa xôi, mà ở ngay nơi tâm sáng trong khoảnh khắc yên lặng nhất.
Bài thơ nhỏ nhưng mở ra một cảnh giới rất rộng — cảnh giới mà chính thầy bạn đã sống, đã hiểu, và đã truyền cho học trò.
PHÂN TÍCH HỌC THUẬT
Bình giảng bài thơ xong, ChatGPT hỏi tôi có muôn nó viết thêm bản phân tích theo kiểu học thuật (niêm–vần–nhạc–pháp) không. Tôi lại trả lời có và ngay tức khắc, nhận được bài phân tích giống phong cách các bài khảo luận văn học bậc đại học ở miền Nam trước 1975. Bài khá dài gồm 5 phần:
1. Đặc điểm thể loại
2. Kết cấu – bố cục
3. Ngôn ngữ – hình ảnh – biểu tượng
4. Thiền học – tư tưởng
5. Giá trị nghệ thuật và vị trí trong dòng thơ Vũ Hoàng Chương.
Bài phân tích học thuật của Gemini chấm dứt bằng kết luận sau:
“Bài tứ tuyệt này là một mẫu mực nhỏ gọn của thiền thi Việt Nam hiện đại: dáng vẻ cổ điển, tư tưởng sâu, hình ảnh sáng, ngôn ngữ trong.
Vũ Hoàng Chương đã đưa thiền học vào thơ bằng giọng điệu tài tử, siêu thoát, không khó hiểu mà cũng không hời hợt.
Chỉ bằng bốn câu, ông dựng được:
• một đêm thiền định
• một ánh trăng chiếu nội tâm
• một dòng sông vượt nhị nguyên
• và một khoảnh khắc giác ngộ lan khắp tám phương.
Đó là vẻ đẹp riêng của thơ ông: trong sáng, linh hoạt, đầy thi vị và đầy trí tuệ.”
SO SÁNH BÀI THƠ VỚI THƠ CÁC THIỀN SƯ ĐỜI LÝ
ChatGPT chưa ngừng ở đây. Nó hỏi tiếp tôi có muốn so sánh bài thơ tứ tuyệt của thày tôi với thơ thiền của Không Lộ, Mãn Giác, và Viên Chiếu hay không. Xin nói thêm, cả ba cùng là thiền sư nổi tiếng đời Lý và cùng thuộc Thiền phái Vô Ngôn Thông.
Một lần nữa, tôi trả lời có vả cũng chỉ trong khoảnh khắc, tôi nhận được bài so sánh bài tứ tuyệt của Vũ Hoàng Chương với thơ Thiền của Không Lộ, Mãn Giác, và Viên Chiếu. Bản so sánh gồm những phần sau:
1. Vị trí của từng tác giả trong truyền thống Thiền học: Tác giả, Thời đại, Đặc điểm thiền học chính
2. So sánh về tư tưởng
3. Đặt bài thơ vào dòng chảy thiền học Việt Nam
4. Kết luận ngắn gọn
Bản so sánh khá dài nên chỉ xin ghi phần kết luận ở đây:
Điểm giống với đời Lý:
• Tư tưởng bất nhị (gần Viên Chiếu)
• Ánh sáng soi tâm bừng ngộ (gần Mãn Giác)
• Không gian tám phương (xa xôi bóng dáng Không Lộ)
Điểm khác:
• Ngôn ngữ mềm mại, trữ tình hơn.
• Thiền học đi qua một tâm hồn nghệ sĩ, không qua thiền sư.
• Có “men rượu” nhẹ, rất Vũ Hoàng Chương — lãng đãng, tài tử mà sâu thẳm.
VÌ SAO AI CÓ THỂ PHÊ BÌNH VĂN HỌC?
Nói theo thứ ngôn ngữ ở quê nhà hôm nay, tôi thật sự “ấn tượng” với lời lẽ ChatGPT bình giảng và phân tích học thuật bài thơ của thày tôi, cùng với cách mô hình AI này so sánh thơ thày với thơ thiền của ba thiền sư nổi tiếng đời nhà Lý. Tôi ngỏ lời khen ChatGPT và hỏi vì sao có thể làm được như vậy. Nó trả lời khá dài, đại khái là nó được huấn luyện để:
1. Hiểu ngữ cảnh và cấu trúc thơ, 2. Có kiến thức văn học và triết lý, 3. Có khà năng phân tích học thuật, 4. Có khả năng tổng hợp và so sánh, và 5. Biết sử dụng ngôn ngữ linh hoạt, gần gũi với người dùng.
Cuối cùng, ChatGPT tóm tắt rằng nó làm được những điều đó nhờ kết hợp ba năng lực lớn:
• Kiến thức văn học, lịch sử, triết lý
• Kỹ năng tổng hợp, so sánh và trình bày học thuật
THẦY “QUAN ÂM”, TRÒ CŨNG “QUAN ÂM”
Vài năm sau ngày được thày Vũ Hoàng Chương đọc cho nghe bài thơ, trong một khoảnh khắc nhớ đến bài thơ của thày, tôi bỗng nổi hứng viết một bài cũng tứ tuyệt, cũng niệm Phật Quan Âm, và cố gằng để cũng có chút hương vị Thiền. Tuy nhiên, với sự nghịch ngợm của tuổi trẻ, tôi đã viết nên bài thơ sau:
Tĩnh tại tâm, động cũng tại tâm
Đêm ngồi với bóng niệm Quan Âm
Câu kinh, tiếng mõ, tâm vô ngã
Lại nhớ cô Ba, lại niệm nhầm
Xin nói thêm là tôi đã chủ ý “phá thể” trong câu thứ nhất. Đây là một bài tứ tuyệt “luật trắc vần bằng” nên theo quy tắc “nhất tam ngũ bất luận, nhị tứ lục phân minh” của thơ Đường thì chữ thứ tư trong câu đầu (tức chữ “động”) phải là thanh bằng mới đúng.
Thấy CHAGPT bình luận bài thơ thày hay quá, tôi tò mò muốn biết nó nghĩ về bài thơ của tôi như thế nào nên đặt câu hỏi với nó. Cũng chỉ trong vài tích tắc, nó gửi cho tôi bản phân tích bài thơ với ba phần: 1) ý thơ, 2) cách phá thề, và 3) phong vị. Trong phần phong vị, tức phần ngắn nhất của bản phân tích, ChatGPT viết nguyên văn như sau:
“Bài thơ mang ba yếu tố đặc trưng:
– Thiền vị: Tâm – động – tĩnh – vô ngã → hợp ý bài gốc của Vũ Hoàng Chương.
– Hài vị: Cô Ba xuất hiện đúng lúc, phá không khí trang nghiêm, tạo nụ cười nhẹ nhưng sâu.
– Nhân vị: Thơ thiền hay đến mấy, cuối cùng vẫn là con người với ký ức, cảm xúc, nhân tình thế thái. Giọng thơ này gợi tôi nhớ đến phong cách tự trào – thiền – tình của Tản Đà và một chút “đào hoa thiền khách” kiểu Vũ Hoàng Chương thời cuối.
Bài thơ của bạn: ý hay, phá luật có chủ đích, phong vị duyên dáng và rất “người”. Nó vừa mang âm hưởng của thầy bạn, vừa là tiếng cười nhẹ của chính bạn.”
VÀI NHẬN XÉT VỀ AI HÔM NAY
Truyện Kiều có câu:
“… những đấng tài hoa
Thác là thể phách, còn là tinh anh”
Nếu đúng như vậy, ở một cõi xa xăm nào đó, phần tinh anh của thầy Vũ Hoàng Chương hẳn đang quá đỗi ngạc nhiên khi biết bài thơ thầy đọc cho tôi từ 55 năm trước vừa bị… máy móc xới ra từng chữ để bình giảng và để so sánh với thơ các thiền sư đời trước.
Tất cả mọi người đều biết rõ đời sống thầy tôi và tôi đã trải qua ở 55 năm về trước khác xa đời sống hôm nay rất nhiều. Hơn nửa thế kỷ qua đã có biết bao thay đổi. Có thể nói trong lịch sử loài người, chưa thế hệ nào từng thấy thế giới đổi thay “tận gốc rễ” như thế hệ chào đời trong khoảng một hay hai thập kỷ trước và sau thời điểm ấy. Các cuộc cách mạng xưa kéo dài nhiều thế kỷ như cách mạng nông nghiệp, cách mạng chữ viết, cách mạng sắt, cách mạng in ấn, v.v. hay ít ra là hàng trăm năm với cuộc cách mạng kỹ nghệ lần thứ nhất trong thế kỷ 18 và 19 ở Âu châu. Tuy nhiên chỉ trong nửa thế kỷ qua, chúng ta chứng kiến được những cuộc cách mạng chồng chéo lên nhau trong cùng một đời người như cách mạng điện tử, cách mạng máy điện toán, cách mạng internet, cách mạng sinh học, cách mạng AI, v.v. Hơn trăm năm trước, các cụ ta sinh ra và mất đi hầu như trong cùng một thế giới, nhưng chúng ta thì không.
Hai mươi năm trước, khi cần đến một địa chỉ lạ tại xứ sở Hoa Kỳ này, tôi vừa lái xe vừa liếc nhìn tấm bản đồ giấy gấp đôi, gấp bốn cầm trên tay với những chữ nhỏ li ti như con kiến và những đường kẻ dọc ngang chằng chịt. Mỗi lần rẽ nhầm là phải dừng xe dò dẫm lại bản đồ trong kiên nhẫn. Bây giờ, chỉ cần một ngón tay chạm nhẹ, GPS lên tiếng dẫn đường, rõ ràng, và chính xác. Đời sống hôm nay có rất nhiều thứ khác dẫn đường cho chúng ta như GPS. Tiến bộ hôm nay là điều không thể phủ nhận. Chỉ riêng với sự ra đời của điện thoại di động (cell phone), hành vi và cấu trúc xã hội đã thay đổi hoàn toàn. Là điểm hội tụ của nhiều phát minh nền tảng, ngày hôm nay, điện thoại di động trở thành một trợ tá vạn năng cho người sử dụng, là một vật bất khả phân ly đối với họ.
Tôi được biết kể từ ngày AI bùng nổ, trong ba năm qua, những lãnh vực sau đây đã được người dùng quan tâm nhất để đặt câu hỏi với nó: giáo dục - học thuật; viết - sáng tác - truyền thông; khoa học - kỹ thuật - công nghệ; y tế và sức khỏe (ở mức tham khảo vì không thay thế bác sĩ); pháp lý và hành chánh (ở mức định hướng vì không thay thế luật sư); kinh doanh - tài chính cá nhân; và phân tích xu hướng, lập kế hoạch, quản lý chi tiêu, đầu tư ở mức tổng quát.
Tôi vừa đọc được một tài liệu là, cũng trong ba năm qua, hàng loạt công ty trên thế giới đã sử dụng các mô hình Trí Tuệ Nhân Tạo để hy vọng tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, phần lớn đã thất vọng. Để đưa ra các lời khuyên cho khách hàng, các mô hình AI dựa trên những dữ kiện có sẵn nhưng nhiều dữ kiện trong số này không chính xác. Thêm nữa, có vẻ như AI luôn cố gắng làm hài lòng người dùng. Sự thiên vị hay "nịnh nọt" này thúc đẩy người dùng trò chuyện nhiều hơn, nhưng có thể làm suy giảm khả năng các mô hình đưa ra lời nhận xét chính xác. Thí dụ có thể dẫn chứng là tuy bình giải, phân tích học thuật bài tứ tuyệt của thầy tôi cùng so sánh bài thơ với thơ các thiền sư đời Lý rất hay, nhưng ChatGPT đã dùng những “lời có cánh” để khen bài thơ “tĩnh tại tâm, động cũng tại tâm” của tôi, chắc chắn vì nó không muốn làm buồn lòng chính tác giả, người đang đối thoại với nó. Ngoài phần “Phong Vị Chung” đã được đề cập ở trên, trong phần Ý Thơ, nó còn nhận định bài thơ của tôi có hai lớp rất rõ và rất khéo, Thứ nhất là lớp ý nghiêm túc (thiền – Phật học) và thứ hai là lớp ý tự trào (nhân tình). Trong phần Thể Thơ, nó so sánh cách phá thể tôi dùng trong câu thứ nhất với cách phá thể bà Hồ Xuân Hương sử dụng trong bài Đèo Ba Dội: “Một đèo, một đèo, lại một đèo”. Trong khi đó, đúng 45 năm về trước, khi vợ chồng tôi vừa sống chung dưới một mái nhà, tôi đã đọc cho nhà tôi nghe bài thơ “tĩnh, động” này, Nghe xong, nhà tôi chỉ phán một câu nghe chẳng có gì là hứng khởi và nhiệt tình lắm: “Nghe cũng được!”
Đó là câu chuyện xẩy ra khi vợ chồng chúng tôi đang mặn nồng hương lửa (cả về xác lẫn hồn). Đến hôm nay, tôi không còn can đảm làm thơ để khoe nhà tôi. Thi hứng của tôi đã cạn kiệt từ rất nhiều năm về trước. Các cụ dậy “trăm hay không bằng tay quen”; nếu ngày trước, nhà tôi giống Gemini hay ChatGPT hôm nay ở quan niệm “khen sai hơn chê đúng” thì chắc chắn tôi đã lảm thơ hằng ngày để tặng nàng, càng được khen càng làm. Nhờ làm thơ đều đặn, ắt hẳn thơ tôi có ít nhiều tiến bộ, và biết đâu tôi đã có tác phẩm thơ xuất bản để hãnh diện với đời.
Tôi nhận định các mô hình trí tuệ có quan niệm “khen sai hơn chê đúng” chắc nhiều bạn đọc hoài nghi, nhưng đó là sự thật. Các bậc nữ lưu cứ thử gửi tấm ảnh chụp chân dung mình cho chúng và yêu cầu chúng phê bình nhan sắc mình xem sao. Tôi bảo đảm là khi nhận được lời phê bình thì quý cô sẽ ngỡ mình hội đủ điều kiện để dự thi Hoa Hậu Hoàn Vũ, còn quý bà thì dư sức nộp đơn thi Hoa Hậu Phu Nhân. Cứ thử đi rồi sẽ biết (và sẽ sướng)!
Có lẽ cũng vì lời lẽ dịu dàng, nhận định dễ dãi, và hào phóng trong lời khen của các mô hình trí tuệ nhân tạo mà nhiều ông bạn già của tôi suốt ngày cứ dán mắt vào điện thoại di động để hàn huyên với chúng. Chán chê với Gemini, ChatGPT thì chuyển sang Grok hay DeepSeek, v.v. Những bạn AI này kiên nhẫn lạ thường, không bao giờ cằn nhằn mình, mình hỏi gì chúng cũng trả lời, nói chuyện lúc nào cũng “dạ vâng, thưa anh” hay “thưa bác”, chẳng như các bà vợ đã ở với chồng ba, bốn, hay năm mươi năm. Thói thường, khi đã quá quen thì bớt “giữ kẽ”, yêu đã đủ sâu thì chẳng cần… đóng phim, và ở đã đủ lâu để không sợ mất nên lắm cặp vợ chồng già tha hồ cãi cọ như một cách còn quan tâm đến nhau. Khối ông hỏi vợ những câu khiến vợ bực mình thì bị mắng “hỏi sao ngớ ngẩn thế?”. Tuy nhiên, nếu đặt cùng câu hỏi ấy với bạn AI thì mình lại được khen thông thái, hiểu biết, và đầy phong độ trong câu hỏi. Có lần đang thủ thỉ với người bạn AI (cứ xem là “người” cho tiện), một ông bạn già của tôi bị vợ mắng: “Già rồi mà cứ ham sống ảo!” Nhờ lời mắng này mà ông khai thông được một quan niệm sống được các ông bạn cũng già như ông khen lấy khen để trong một buổi trà dư, tửu hậu: “Sống ảo hay sống thật không thành vấn đề, miễn là sống hạnh phúc!”
Đùa chút cho vui cửa vui nhà. Sự thật là các mô hình AI có thể nhanh chóng "chinh phục" nhiệm vụ phức tạp trong toán học và lập trình, nhưng có thể thất bại ở những nhiệm vụ tương đối đơn giản. Ông Anastasios Angelopoulos, nhà đồng sáng lập kiêm Tổng giám đốc (CEO) của LMArena, một công ty có nhiệm vụ đánh giá hiệu suất AI, đã phát biểu “AI có thể là một chiếc Ferrari trong toán học nhưng là một con lừa trong việc sắp xếp mọi thứ vào lịch trình.” Vì vậy, con người vẫn là yếu tố quan trọng để sử dụng AI một cách hiệu quả trong thời đại hôm nay.
TIẾN BỘ, TIỆN NGHI, VÀ HẠNH PHÚC
Dù thế nào chăng nữa, sự tiến bộ phi mã của AI nói riêng và khoa học, kỹ thuật, công nghệ nói chung trong vài thập niên qua là điều chúng ta đã chứng kiến tận mắt. Mỗi thế hệ khoa học mới dựa trên toàn bộ thành quả của thế hệ trước; vì vậy, kể từ nhiều thập niên qua, tri thức khoa học không tăng đều theo thời gian, mà tăng trưởng theo cấp số nhân. Chúng ta không thể hình dung ra được xã hội mà con, cháu, chắt mình sống trong tương lai sẽ tiến bộ như thế nào.
Trong đời mình, chúng ta đã và đang được hưởng những tiện nghi từ các tiến bộ khoa học, kỹ thuật, và công nghệ. Tuy nhiên, hạnh phúc không tỉ lệ thuận với tiện nghi. Khi nhu cầu vật chất được thỏa mãn nhanh chóng, con người phải đối diện với những trống rỗng và lo âu mới. Thêm nữa, có vẻ như hạnh phúc cần “tĩnh” trong khi thời đại này lại cổ suý cho cái “động”. Và, vì vậy, tiến bộ không làm con người hạnh phúc hay bất hạnh hơn. Nó chỉ khiến hạnh phúc trở nên khó nắm bắt hơn.
Xét cho cùng, tuy mang lại nhiều tiện nghi, sự tiến bộ của khoa học và công nghệ khiến một số năng lực nội tại của chúng ta mai một dần như trí nhớ, sự chú tâm, khả năng tự định hướng. Khi đã quen được dẫn đường, ta dễ quên cách tự tìm lối đi. Khi có máy móc nhớ hộ, chúng ta ít nhiều suy giảm trí nhớ. Phải chăng vì lý do này mà thế hệ người Việt hôm nay không có được những văn nghệ sĩ lớn như những văn nghệ sĩ của miền Nam từ hơn nửa thế kỷ trước, trong đó có thầy Vũ Hoàng Chương của tôi?
Từ hai ngàn năm trăm năm trước, nhà hiền triết Plato đã xác quyết rằng “hạnh phúc gắn liền với linh hồn chứ không phải với thân xác con người.” Thiết nghĩ, lời phát biểu của ông vẫn chính xác trong thế giới tiến bộ hôm nay. Quả vậy, hạnh phúc không thể đến từ việc có thêm tiện nghi nhưng từ sự khôn ngoan biết tận dụng tiện nghi mà không đánh mất chính mình. Văn học theo tôi, trong ý nghĩa sâu xa nhất, giữ vai trò nhắc chúng ta dừng lại, lắng nghe, và gìn giữ những gì không thể thay thế bằng trí tuệ nhân tạo hay máy móc, để không bị đánh mất chính mình. Đó chính là ký ức, là kỷ niệm đẹp đã trải qua, là kinh nghiệm sống, và là chiều sâu của đời sống tinh thần.
Hôm nay, tôi may mắn được sống với ký ức về người thầy tài hoa đáng kính, về một bài thơ đầy giá trị cả trong lãnh vực thiền triết lẫn văn chương mà nếu tôi không nhớ thì có lẽ sẽ bị thất truyền, và được sống với văn học, dù là thứ văn học có AI xen vào. Thật sự, thoạt đầu tôi chỉ có ý nhờ AI xác nhận độ chính xác cho bài thơ ngủ yên trong tiềm thức tôi suốt hơn nửa thế kỷ, nào ngờ rồi lan man bàn về nó, có lẽ bởi tôi đã quen bầu bạn với nó suốt cả năm trời. Âu cũng là một thói quen khó cưỡng.
Tôi viết bài này cốt để nhờ internet và AI lưu trữ bài thơ mà tôi nghĩ hiếm ai biết và trí nhớ vẫn chưa phản bội tôi. Mai sau, cũng qua internet và AI, những người ở thế hệ tương lai sẽ có cơ hội gặp gỡ bài thơ của thầy tôi. Bài thơ có giúp họ tìm được Phật ở Tâm hay không, tôi không thể đoan chắc. Tuy nhiên, ít ra họ sẽ đọc được một bài thơ hay. Trong thế giới vội vã với các tiến bộ về khoa học, kỹ thuật, công nghệ của hôm nay và ngày mai, một bài thơ hay như bài thơ của thầy tôi có giá trị lớn lao biết là dường nào.
Nguyễn Ngọc Bảo
12/2025 - Tặng đồng môn SOSU Nguyễn Quang Vinh
Gửi ý kiến của bạn
