Hôm nay,  

Tuệ Trung Thượng Sĩ: Phản Quan Tự Kỷ

01/06/202408:42:00(Xem: 792)

Tuệ Trung Thượng Sĩ: Phản Quan Tự Kỷ
 

Nguyên Giác
   

blank

Một trong những lời dạy của Tuệ Trung Thượng Sĩ thường được đời sau nhắc tới là hãy phản quan tự kỷ. Đó là pháp yếu Thiền Tông. Nghĩa là, nhìn lại chính mình. Câu hỏi chúng ta nêu ra nơi đây là, phản quan tự kỷ thế nào?  
 

Sách “Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục” kể rằng vào đời nhà Trần, Tuệ Trung Thượng Sĩ là một cư sĩ được ngộ đạo. Cho nên vua Trần Thánh Tông gởi Thái tử Trần Khâm (người sau này trở thành Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông) cho Tuệ Trung Thượng Sĩ dạy đạo lý. Khi học hỏi gần xong sắp trở về triều, trước lúc từ giã Thái tử hỏi Tuệ Trung Thượng Sĩ: "Bạch Thượng Sĩ, pháp yếu của Thiền tông là gì? ". Thượng Sĩ trả lời: "Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc".
 

Nghĩa là, 11 chữ đó cô đọng pháp yếu Thiền Tông nhà Trần, và sau này khi Thái tử Trần Khâm trở thành vua Trần Nhân Tông và rồi thoái vị để xuất gia, thành lập dòng Thiền Trúc Lâm, cũng lấy lời dạy này làm cương yếu.
 

Nghĩa của chữ "phản quan" là soi sáng, xem xét, nhìn lại (có thể dùng chữ “quán chiếu”). Nghĩa chữ "tự kỷ" là chính mình, tự mình (có thể dùng chữ “thân và tâm của hành giả”). "Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc" có nghĩa xem xét lại chính mình là việc bổn phận, không phải từ nơi khác mà được.
 

Để giải thích rõ hơn, ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ đọc bài kệ cho vua Trần Nhân Tông nghe một bài kệ dài, nơi đây chúng ta chỉ trích dẫn ra tám dòng:
 

Vô thường chư pháp hành

Tâm nghi tội tiện sanh

Bổn lai vô nhứt vật

Phi chủng diệc phi manh

Nhựt nhựt đối cảnh thời

Cảnh cảnh tòng tâm xuất

Tâm cảnh bổn lai vô,

Xứ xứ Ba-la-mật.
 

Tạm dịch nghĩa: Tất cả các pháp, các hiện tượng đều vô thường, biến diệt. Khi tâm nghi ngờ, thì tội liền sinh ra. Hãy thấy rằng xưa nay vốn không hề có một vật nào. Vốn không hề có gốc, mà cũng không hề có mầm [nào mọc ra để các pháp xuất hiện].  Ngày ngày, khi đối diện với ngoại cảnh, thì cảnh này với cảnh kia đều từ tâm sinh ra. Khi thấy tâm và cảnh vốn là không, thì khắp nơi đều là Niết bàn.
 

Hiển nhiên, gần như ai cũng thấy rằng tất cả các pháp đều là vô thường. Tới câu thứ nhì thì có thể nhiều người sinh ra nghi ngờ: Tâm nghi tội tiện sanh (Khi tâm nghi ngờ, thì tội liền sinh ra). Bởi vì, trong Kinh Kalama Sutta, Đức Phật khuyên rằng nên nghi ngờ, đừng vội tin bất kỳ những gì mà mình chưa kiểm chứng xác thực. Thiệt ra không mâu thuẫn gì hết. Khi bạn mới tiếp cận lời dạy của bất kỳ ai, thì cũng nên nghi ngờ, và phải tự kiểm chứng mới có thể vượt qua nghi ngờ. Hành động “vượt qua nghi ngờ” trong Kinh MN 24 gọi là “thanh tịnh bằng cách đoạn nghi” và Kinh EA 39.10 gọi là “để khiến không do dự.”
 

Bởi vì, hễ còn nghi (tâm còn dao động giữa trắng và đen, giữa đúng và sai, giữa thiện và ác, giữa có thể và không có thể) thì không thể tin chắc thật vào Phật Pháp Tăng và chưa thể tin trọn vào Tứ Diệu Đế. Hễ nghi như thế, có nghĩa là kiếp này và kiếp sau sẽ khó thân cận và khó gặp lại Chánh pháp. Nghĩa là, tự mình cắt đứt nhân duyên với Phật Pháp Tăng.
 

Chặng đường dứt “nghi” cũng khó, nếu không tu tinh tấn, trừ phi những người đã có nhiều đời, nhiều kiếp tin Phật. Theo Kinh MN 24, bản dịch của Thầy Minh Châu, lộ trình giải thoát là: giới thanh tịnh => tâm thanh tịnh => kiến thanh tịnh => đoạn nghi thanh tịnh (Sujato: purification through overcoming doubt) => đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (thấy, biết thanh tịnh về đạo và phi đạo [purification of knowledge and vision of what is the path and what is not the path]) => đạo tri kiến thanh tịnh (thấy, biết thanh tịnh về đạo [purification of knowledge and vision of the practice]) => tri kiến thanh tịnh (thấy, biết thanh tịnh [purification of knowledge and vision]) => vô thủ trước Bát-niết-bàn (extinguishment by not grasping).
 

Bản kinh A Hàm tương đương là Kinh EA 39.10, bản dịch của Thầy Tuệ Sỹ và Thầy Đức Thắng, ghi lộ trình giải thoát là, trích: “Nghĩa giới thanh tịnh là để khiến tâm thanh tịnh. Nghĩa tâm thanh tịnh là để khiến kiến thanh tịnh. Nghĩa kiến thanh tịnh là để khiến không do dự thanh tịnh. Nghĩa không do dự thanh tịnh là để khiến hành tích thanh tịnh. Nghĩa hành tích thanh tịnh là để khiến đạo thanh tịnh. Nghĩa đạo thanh tịnh là để khiến tri kiến thanh tịnh. Nghĩa tri kiến thanh tịnh là để khiến nhập nghĩa Niết-bàn. Đó gọi là ở nơi Như Lai mà được tu phạm hạnh.”
 

Có nghĩa là, dứt bỏ nghi là phải giữ giới thanh tịnh, để có tâm thanh tịnh, để có kiến thanh tịnh, để thanh tịnh dứt bỏ nghi ngờ. Nghĩa là, trong chặng đường Giới-Định-Huệ, đoạn trừ nghi ngờ nằm trong phần Định. Nếu không đắc định, không thể dứt bỏ nghi ngờ (hay do dự).
 

Đoạn nghi cách nào? Đức Phật nói rằng phải vào định, mới có kinh nghiệm về thấy và biết để đoạn nghi. Đó là Kinh Ud 5.7 (Kinh này còn tên là Revata Sutta). Vị sư đương cơ trong Kinh này là “Kaṅkhārevata Doubting Revata” (Tôn giả Revata Nghi Ngờ). Nơi đây, chúng ta dịch ra như sau, toàn văn bản kinh ngắn này như sau.
 

“Như vầy tôi nghe. Một thời, Thế Tôn ở gần Sāvatthī, trong rừng Jeta, tại tinh xá của Anāthapiṇḍika. Lúc bấy giờ Tôn giả Revata Nghi Ngờ đang ngồi cách Thế Tôn không xa, sau khi xếp chéo chân, ngồi thẳng, quán chiếu sự thanh lọc của chính mình bằng cách vượt qua nghi ngờ (reflecting on his own purification through crossing over doubt). Thế Tôn thấy Tôn giả Revata Nghi Ngờ ngồi cách đó không xa, sau khi xếp chéo chân, lưng thẳng, quán chiếu sự thanh lọc của chính mình bằng cách vượt qua nghi ngờ. Khi ấy, Thế Tôn hiểu được ý nghĩa của điều đó, vào dịp đó đã thốt ra lời khen ngợi này:
 

Bất kể có nghi ngờ gì về đời này hay đời sau,

Có thể hiểu được bởi chính mình, hoặc có thể hiểu được bởi người khác,

Người hành thiền buông bỏ tất cả những điều này,

Những người nhiệt tâm sống đời sống thiêng liêng.” (hết dịch)
 

Những người đắc sơ thiền có thể rời nghi ngờ vì đây là một kinh nghiệm của hỷ lạc, khi ngôn ngữ dứt bặt trong tâm. Trong Kinh SN 36.11, Đức Phật dạy rằng trong Sơ Thiền (còn gọi là Nhất Thiền, hay Thiền thứ nhất), thì đoạn nghi được, vì lúc đó, trong tâm không còn ngôn ngữ nào khởi lên. Trích bản dịch của Thầy Minh Châu: "...khi chứng được Thiền thứ nhứt, lời nói được đoạn diệt... khi chứng Thiền thứ nhứt, lời nói được tịnh chỉ... khi chứng Thiền thứ nhứt, lời nói được khinh an..." (Bản dịch Bhikkhu Bodhi: For one who has attained the first jhana, speech has ceased... For one who has attained the first jhana speech has subsided… For one who has attained the first jhana, speech has been tranquillized.)
 

Khi trong tâm dứt bặt ngôn ngữ, bạn sẽ kinh nghiệm được cái thanh tịnh của dứt bặt nghi ngờ. Tới đây, có thể sẽ có một câu hỏi: rằng tại sao Thiền Công Án và Thiền Thoại Đầu lại lấy “nỗi nghi” để thiền tập? Chỗ này thực ra rất đơn giản, chỉ vì cách diễn giải không minh bạch. Nếu bạn tập Thiền Công Án hay Thiền Thoại Đầu, thí dụ, bạn tham chữ “Ai?” hay “Tiếng vỗ của một bàn tay” thì bạn cần để tâm vào “nghi” tức là “tâm không biết” và chữ “nghi” này chỉ có nghĩa là cái “Tâm không biết” (the don’t know mind) nhưng không có nghĩa là cái “Tâm nghi ngờ” (the doubtful mind). Khi bạn tỉnh thức trong “tâm không biết” thì tất cả tham sân si tạm thời biến mất, tất cả “ngôn ngữ, lời nói” tạm thời biến mất, và đó là một cảnh giới thanh tịnh khi ngôn ngữ biến mất trong tâm.
 

Câu kế tiếp, Tuệ Trung Thượng Sĩ nói: “Bổn lai vô nhất vật.” Nghĩa là: Hãy thấy rằng xưa nay vốn không hề có một vật nào. Đơn giản là: trong làn gió vô thường, tất cả các pháp chuyển biến, không hề có cái gì gọi được là cái gì. Do vậy, mới nói, xưa nay không thể gọi là có một vật nào.
 

Câu kế tiếp, tương tự, không gọi được cái gì là gốc, là hạt giống, cũng không gọi được cái gì là mầm mọc lên từ hạt giống, vì trận gió vô thường chuyển biến các pháp sinh diệt không ngừng.
 

Hai câu kế tiếp: Ngày ngày, khi đối diện với ngoại cảnh, thì cảnh này với cảnh kia đều từ tâm sinh ra. Tại sao nói tất cả các pháp, tất cả hiện tượng đều từ tâm sinh ra? Bởi vì thế giới chỉ có nghĩa là thế giới được nhận biết, nghĩa là tất cả hiện tượng đều là những cái được thấy, được nghe, được ngửi, được nếm, được cảm giác chạm xúc, được tư lường suy nghĩ… nghĩa là, toàn bộ thế giới là hiển lộ của tâm. Phật nói như thế trong Kinh Sabba Sutta: The All (SN 35.23). Do vậy, hãy thường trực nhìn thấy cảnh không lìa tâm.
 

Hai câu kế tiếp: Khi thấy tâm và cảnh vốn là không, thì khắp nơi đều là Niết bàn. Nghĩa là, trong vô thường, tất cả đều vô ngã, và tất cả đều là không, thì tham sân si tự dứt bặt, và đó là Niết bàn.
 

Có cách nào đơn giản để phản quan tự kỷ hay không? Trong Kinh MA 110 cùa A Hàm và kinh tương đương bên Nikaya là Kinh SN 35.153, Đức Phật dạy các “thiện xảo quán tự tâm” là hãy thường trực đặt câu hỏi là mình có đang tham hay không, có đang sân hay không, và vân vân. Không cần phức tạp gì hết, bạn cứ thường trực tự hỏi như thế, dần dần sẽ tự lìa tham sân si, tức là giải thoát. Nơi đây, chúng ta trích Kinh SN 35.153, bản dịch của Thầy Minh Châu, ghi lời Phật dạy cụ thể về phản quan tự kỷ  như sau:
 

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo khi tai nghe tiếng … khi mũi ngửi hương … khi lưỡi nếm vị … khi thân cảm xúc… Lại nữa, này các Tỷ-kheo, khi ý biết pháp, hoặc nội tâm có tham, sân, si, biết rõ: “Nội tâm ta có tham, sân, si”; hoặc nội tâm không có tham, sân, si, biết rõ: “Nội tâm ta không có tham, sân, si”. Này các Tỷ-kheo, khi ý biết pháp, hoặc biết rõ nội tâm có tham, sân, si: “Nội tâm ta có tham, sân, si”, hoặc biết rõ nội tâm không có tham, sân, si: “Nội tâm ta không có tham, sân, si”. Này các Tỷ-kheo, sự biết rõ chúng có mặt hay không có mặt trong tâm vị ấy, có phải chúng là những pháp do lòng tin được hiểu biết, hay do ưa thích được hiểu biết, hay do lắng nghe được hiểu biết, hay do suy tư về phương pháp được hiểu biết, hay do kham nhẫn, thích thú biện luận được hiểu biết?

--- Thưa không, bạch Thế Tôn.

--- Có phải các pháp này, do thấy chúng với trí tuệ nên được hiểu biết?

--- Thưa phải, bạch Thế Tôn.

--- Đây là pháp môn, này các Tỷ-kheo, do pháp môn ấy, Tỷ-kheo ngoài lòng tin, ngoài ưa thích, ngoài lắng nghe, ngoài suy tư về pháp môn, hay ngoài kham nhẫn, thích thú biện luận, có thể xác chứng với chánh trí; vị ấy biết rõ: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.”…”
 

Thường trực tự thấy tâm mình như thế, là sẽ tới lúc “sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành…” và đó là lời Đức Phật dạy cách phản quan tự kỷ.
 

Nguyên Giác

---- California, ngày 31/5/2024.



Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
)
Việt Báo thành kính phân ưu: nhận được tin buồn Dược Sĩ Gioan Baotixita Hoàng Ngọc Tuệ, Nguyên Chủ Tịch Phong Trào Du Ca Việt Nam, Nguyên Chủ Tịch Hội Đồng Quản Trị Công Ty Người Việt đã từ trần vào ngày 15/06/2024 tại Orange Coast Memorial Hospital
Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden tuyên bố rằng "bản thân ông không thông minh lắm" khi "đi du lịch vòng quanh thế giới vài lần" trước cuộc tranh luận với cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump. Phát biểu tại buổi gây quỹ tranh cử ở McLean, Virginia, Biden nói rằng ông đã không nghe theo lời khuyên mà nhân viên đưa ra, khiến ông "gần như ngủ quên trên sân khấu"
Năm 1963, Courtland Cox, khi đó 22 tuổi, đã tham gia cuộc diễn hành ở Washington cùng với các biểu tượng về dân quyền như Bayard Rustin và John Lewis. Cuộc diễn hành này có sự tham gia của hàng ngàn người gốc da đen khác, bao gồm cả các sinh viên ngồi xe buýt từ miền Nam xa xôi, được Cox dắt đi diễu hành chung. Cuộc diễn hành được coi là bước ngoặt quan trọng cho các quyền xã hội (social rights) ở Hoa Kỳ, mở đường cho Luật Dân Quyền (Civil Rights Act) được ký thành luật vào 60 năm trước.
NEW YORK/WASHINGTON – Hôm thứ Ba (2/7), ngày tuyên án Donald Trump về các cáo buộc hình sự liên quan đến vụ làm giả hồ sơ kinh doanh để che giấu tiền bịt miệng nữ tài tử Stormy Daniels đã bị dời lại đến ngày 18 tháng 9, chỉ 7 tuần trước ngày bầu cử Hoa Kỳ, theo Reuters.
Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ vừa ra phán quyết rằng các tổng thống được hưởng một số quyền miễn trừ truy tố hình sự. Đây là một chiến thắng lớn cho Donald Trump, có ảnh hưởng tới vụ án lật đổ cuộc bầu cử năm 2020 chống lại ông và làm mất cơ hội xét xử trước tháng 11. Đa số bảo thủ của TCPV – mà Trump đã giúp tạo ra – với tỷ lệ 6 - 3 - phán quyết rằng các tổng thống được bảo vệ khỏi bị truy tố vì những hành động chính thức với danh nghĩa tổng thống, nhưng vẫn phải đối mặt với cáo buộc đối với những hành vi không chính thức.
Luật sư của Trump lý luận rằng kế hoạch 'đại cử tri giả' là một 'hành động chính thức' cho nên cựu Tổng Thống Trump hưởng quyền miễn truy tố, theo phán quyết mới của Tòa Tối Cao. Một luật sư của cựu Tổng thống Trump gợi ý rằng cái gọi là kế hoạch “đại cử tri giả” đủ điều kiện được coi là một “hành vi chính thức”, điều này sẽ ngăn nó bị truy tố theo phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao về quyền miễn trừ của tổng thống.
HOA KỲ – Hôm thứ Hai (1/7), Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ đã ra phán quyết rằng Donald Trump không thể bị truy tố vì các hành vi chính thức khi làm Tổng thống. Quyết định này khiến một vụ án hình sự quan trọng của cựu Tổng thống bị lung lay, và gần như đảm bảo rằng Trump sẽ không phải ra tòa trước cuộc bầu cử ngày 5 tháng 11, theo Reuters.
SEOUL – Hôm thứ Ba (2/7), truyền thông nhà nước Bắc Hàn KCNA loan tin rằng Bình Nhưỡng cho biết đã thử nghiệm thành công một loại phi đạn đạn đạo chiến thuật mới, có thể gắn được đầu đạn nặng đến 4.5 tấn, theo Reuters.
Sự nghiệp của người con Phật không phải tài sản, đất đai, tự viện; không phải giới phẩm, danh vị, chức vụ; mà chính là sự nghiệp trí tuệ, sự nghiệp Phật Pháp.
Tòa Tối cao với tỷ lệ 6-3 đã ra phán quyết hôm thứ Hai rằng Donald Trump được quyền miễn truy tố hình sự đối với một số hành động mà ông đã thực hiện trong những ngày cuối cùng của nhiệm kỳ tổng thống, trong một quyết định có thể sẽ trì hoãn thêm phiên tòa xét xử các cáo buộc lật đổ bầu cử liên bang đang chờ xử lý ông. Theo ý kiến ​​đa số của mình, Chánh án John Roberts nói rằng các tổng thống cần được miễn trừ đối với các hành vi chính thức của họ.
CARIBBEAN – Hôm Chủ Nhật (30/6), Trung Tâm Báo Bão Quốc Gia (National Hurricane Center, NHC) cho biết bão Beryl (hiện đã đạt cấp 4, Category 4) đang tiến nhanh qua Đại Tây Dương, hướng về quần đảo Windward của vùng Caribbean, và dự kiến sẽ gây ra nhiều thiệt hại nghiêm trọng cho khu vực này, theo Reuters.
PARIS – Hôm Chủ Nhật (30/6), đảng cánh hữu Mặt Trận Quốc Gia (FNP) của Marine Le Pen đã giành chiến thắng lịch sử trong vòng đầu tiên của cuộc bầu cử Quốc hội Pháp, theo kết quả thăm dò sau bầu cử. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào các cuộc thương thảo trong những ngày trước vòng chung kết vào tuần tới, theo Reuters.
Đoạn video được công bố vào cuối ngày thứ Bảy cho thấy một cảnh sát ở ngoại ô New York đã bắn chết một cậu bé 13 tuổi, mà trước đó cậu bé bị đè xuống đất sau khi cậu chạy trốn khỏi cảnh sát và chĩa một khẩu súng lục giả vào họ. AP đưa tin, cậu này đã bị giết vào khoảng sau 10 giờ tối thứ Sáu một chút ở Utica sau khi cảnh sát chặn hai cậu liên quan đến một cuộc điều tra vụ cướp có vũ trang.
Đã tử lâu lắm rồi, người Phật tử đã nghe nói về thời mạt pháp. Nhưng mấy lúc gần đây nhân lỗi lầm của một hai vị sư khi thuyết pháp đã dấy lên một làn sóng nói rằng Phật Giáo tiêu ma rồi, thời mạt là đây chứ còn đâu nữa khiến hàng Phật tử hết sức dao động và lo lắng. Thế nhưng tại sao giữa thời mạt pháp mà:
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.