“Anh Chị Gốc Ở Đâu?” Thử Bàn Về “Microaggressions”

09/12/202200:00:00(Xem: 3014)

 

anh chi goc
Hình minh họa

  

“Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”. – Tục ngữ Việt Nam.
 
Nước Mỹ đang ở trong một vòng xoáy chính trị về căn tính (identity politics) và một phong trào các phe nhóm “đấu tố” nhau là kỳ thị (chủng tộc, giới tính…) Nếu muốn hại người nào đó, dễ dàng nhất là gán cho họ cái tội kỳ thị chủng tộc.
 
Ngày tôi mới đi làm nội trú ở nhà thương Mỹ cách đây bốn mươi năm, một anh giáo sư trẻ có lẽ gốc Do Thái hỏi tôi từ đâu tới, và sau khi tôi trả lời là người Việt tỵ nạn, anh ta nhận xét tỉnh bơ với tôi rằng (tôi không nhớ rõ nguyên văn, chỉ ý đại khái): Nếu mình thọc tay vào cái hũ mật thì lúc rút tay ra ruồi hay kiến (?) sẽ bám vào theo tay mình. Có lẽ ý anh ta nói Mỹ rót nhúng tay vào Việt Nam và do đó lúc Mỹ rút ra thì đám tỵ nạn như tôi sẽ bám theo về Mỹ. Có thể tôi nhớ không  chính xác vì lúc đó nghe tiếng Anh vẫn còn rất yếu, nhưng điều quan trọng là sau 40 năm tôi vẫn nhớ câu nói này, mặc dù lúc đó tôi chẳng phản ứng gì cả, và xem đó cũng như chuyện thường, cũng như những chuyện nho nhỏ khác mình gặp mỗi ngày làm bực mình nhưng mình nghĩ là do mình chưa quen với xã hội mới. Sau khi bị gán đủ thứ tên, thứ tội ở Việt Nam sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975 thì chuyện thêm một anh chàng Mỹ trẻ ví von mình với ruồi hay kiến cũng không gây cảm giác gì đặt biệt. Và thời đó xã hội Mỹ chưa “phân cực” nhiều như bây giờ, và lời ăn tiếng nói chưa bị gò bó như hiện nay.
 
Nhưng 40 năm sau thì khác. Không chỉ ở Mỹ mà ở phương tây nói chung cũng vậy, hiện nay một trong những điều cấm kỵ lớn là hỏi người thiểu số: “Where do you come from?” Như câu chuyện sau đây tôi đọc hôm nay trên trang web đài BBC: (1)
 
“Bà Ngozi Fulani là người sáng lập tổ chức từ thiện Sistah Space có trụ sở tại London, tổ chức hỗ trợ phụ nữ gốc Phi và Carribean trên khắp Vương quốc Anh từng phải đối mặt với lạm dụng tình dục và gia đình. Cùng với 300 khách mời, bà đã được mời tham dự tiệc chiêu đãi cấp cao tại Cung điện Hoàng gia vào thứ Ba, nơi Hoàng hậu Camilla sẽ cảnh báo về "đại dịch bạo lực toàn cầu đối với phụ nữ". Nhưng sau sự kiện, bà Fulani đã mô tả trên Twitter cách người phụ tá Hoàng gia (sau này được biết là Lady Hussey, 83 tuổi, mẹ đỡ đầu của Hoàng Thái tử William, người phụ tá thân cận nhất triều của cố Nữ  Hoàng Elizabeth) vén tóc bà sang một bên để xem huy hiệu tên của bà, và sau đó “thách thức” bà giải thích bà đến từ đâu.
 
Bà kể lại cách bà trả lời: "Chúng tôi có trụ sở tại Hackney (một quận của London, một nửa dân số là da đen và gốc Á)," và người phụ tá lại hỏi: "Không, chị đến từ vùng nào của Châu Phi?" Bà nói: "Tôi không biết, không còn bất kỳ hồ sơ nào", và phụ tá cung điện trả lời: "Chà, chị phải biết chị đến từ đâu chứ, tôi đã có thời gian ở Pháp. Chị đến từ đâu?" "Ở đây, Vương quốc Anh". "Không, nhưng chị là người quốc tịch nào?" "Tôi sinh ra ở đây và là người UK (Anh)." "Không, nhưng chị thật sự từ đâu tới, dân của chị từ đâu tới?"
 
Bà Fulani viết trên Twitter: "Thật là một cú sốc đối với tôi và hai người phụ nữ khác khiến chúng tôi choáng váng đến lặng người một lúc."
 
Sau đó thì Lady Hussey, người tra hỏi bà da đen này,  phải từ chức và xin lỗi (2), mặc dù bà từng phục vụ trong triều của Nữ hoàng trên dưới sáu mươi năm. Có lẽ Hoàng gia Anh không muốn  tai tiếng thêm nữa, sau lần bị Hoàng tử Harry và vợ kết tội là kỳ thị với người da màu hồi năm ngoái.
 
Người Việt, nhất là người lớn tuổi như Lady Hussey trong câu chuyện trên, thích đặt câu hỏi về xuất xứ, gốc gác của người khác. Như Nguyễn Trãi hỏi thăm lúc mới gặp nàng Thị Lộ:
 
Ả ở đâu ta bán chiếu gon,
Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn?
Xuân thu phỏng độ chừng bao tuổi,
Đã có chồng chưa, được mấy con?
 
Gặp đồng hương, tay bắt mặt mừng, “tha hương ngộ cố nhân”, chúng ta hỏi anh chị người gì, người Huế, người bắc, người nam, di cư “mấy nút” (1954 hay 1975), vân vân… Gặp láng giềng mới dọn tới, tôi vẫn thích hỏi họ từ đâu tới, Iran, Iraq, hay Syria, Lebanon. Nếu là người Iran, sẽ  nói chuyện ngày xưa về bà hoàng hậu Farah Pahlavi mà vua Iran cưới sau khi bỏ bà trước vì bà này không có con, người Lebanon thì nói chuyện về đại học Mỹ ở Beyrouth, để tỏ ra mình thân thiện vậy thôi…
 
Nhưng hiện nay, có lẽ phải tính kỹ trước khi  hỏi về gốc gác người khác. Dù là mình không phải người da trắng, nhưng người đến ở trước trong khu phố cũng có thể bị nghi là “kỳ thị” người đến sau; người Á Châu kỳ thị người Châu Phi; người thu nhập cao kỳ thị người thu nhập thấp; nam kỳ thị nữ hay ngược lại; người không đồng tính kỳ thị người LGBT (lesbian, gay, bisexual, transgender) tiếng Anh gọi là Sexual Orientation and Gender Identity (SOGI) Discrimination; người trẻ kỳ thị người già; người khỏe mạnh kỳ thị người khuyết tật, v.v...
 
Các nhà nghiên cứu cho rằng “context” hay bối cảnh rất quan trọng lúc thăm hỏi bằng những câu như vậy. Mặc dù có thể mình chỉ tò mò, muốn học hỏi hay muốn kiếm đề tài để bắt chuyện cho vui. Riêng về câu hỏi: “Where do you come from?” những lý do sau đây có thể khiến người được hỏi không vui: (3)
 
1) Người nghe coi câu hỏi xem nó có tính cách loại trừ (exclusionary) nếu người hỏi là da trắng hay thuộc nhóm được coi là về phe hay ngang hàng với người da trắng; xã hội Mỹ được coi là một xã hội trong đó người da trắng giữ ưu thế;  hỏi như vậy là cho người ta thấy mình nhìn người ta thuộc vào các nhóm “rõ ràng là có bề ngoài khác biệt”.
 
2) Thứ hai, người ta có thể giả định đằng sau câu hỏi – cho rằng một người nào đó không phải là gốc gác ở đây người  hỏi đang “xây dựng”, đang hình dung ra một con người khác, có căn tính cố định và chỉ gắn liền với một nơi xa xôi, do đó xóa đi căn tính có gạch nối (hyphenated identity) là điều  xác định thực tế người đó đang sống hằng ngày. Ví dụ một người gốc Trung Quốc có thể cho rằng người hỏi gốc gác của mình chỉ thấy con người Trung Quốc với  nhiều thành kiến hay stereotypes thường đi kèm (như giỏi toán, chăm chỉ học gạo, đánh bóng bàn giỏi, nói tiếng Anh không đúng giọng, v.v…) trong lúc căn tính thật  của anh ta là người Mỹ gốc Trung (Chinese-American, có gạch nối), nói tiếng Anh như người bản địa, là người Mỹ theo đúng và đầy đủ nghĩa của nó.
 
3) Thứ ba, nó gợi lên “cảm giác nghi ngờ về vị trí của mình”: người bị hỏi có thể có cảm tưởng người ta đòi hỏi họ phải biện minh cho việc họ nhận nơi đây là xứ sở, gốc gác của họ, như trường hợp trong bản tin BBC nêu trên.
 
Một ví dụ khác do đương sự, một phụ nữ gốc Hàn Quốc ở Thụy Điển kể lại (2): “Người ta hỏi tôi: Cô từ đâu đến? –Thụy Điển. – Không, tôi muốn hỏi thật sự cô đến từ xứ nào? –Thụy Điển. – Nhưng, nguồn gốc thật của cô kìa? Người ta cứ tiếp tục hỏi cho đến khi tôi giải thích rằng tôi sanh ra ở Hàn Quốc, và được nhận làm con nuôi ở Thụy Điển lúc mới 2 tuổi. Rồi người đó nói: – Aha! Tôi biết trước mà! Làm như là tôi đang giả ngộ để người ta tưởng tôi là dân Thụy Điển trong lúc rõ ràng ai cũng thấy ngay là tôi không phải tóc vàng mắt xanh! Dù là tôi sống ở Thụy Điển đã 34 năm người ta cũng không thấy điều đó quan trọng, họ vẫn làm như tôi muốn gạt họ cho họ tưởng tôi là người Thụy Điển thật.”
 
Tóm lại, ở Mỹ, nếu bạn muốn hỏi một ai “Where do you come from? Where are you from?” dù bạn không phải người da trắng, bạn phải cẩn thận, người ta có thể hiểu rằng bạn đang làm cái việc gọi là “microaggression” hay “sự tấn công tinh vi”.
 
Theo Wikipedia tiếng Anh: “Tấn công tinh vi”  là một thuật ngữ được sử dụng cho những sự xâm phạm  thông thường hằng ngày bằng lời nói, hành vi hoặc môi trường mình tạo ra, dù cố ý hay vô ý, thể hiện thái độ thù địch, xúc phạm hoặc tiêu cực đối với các nhóm bị kỳ thị hoặc bị gạt ra ngoài lề về văn hóa.Thuật ngữ này được đặt ra bởi bác sĩ tâm thần Chester M. Pierce của Đại học Harvard vào năm 1970 để mô tả những lời lăng mạ và hành vi coi thường (insults and dismissals) mà ông thường xuyên chứng kiến những người Mỹ không phải da đen gây ra cho người Mỹ gốc Phi. Vào đầu thế kỷ 21, việc sử dụng thuật ngữ này được áp dụng cho “sự vô tình làm mất phẩm giá (casual degradation)” của bất kỳ nhóm nào bị đẩy ra ngoài lề xã hội, bao gồm người LGBT, người sống trong cảnh nghèo  và người khuyết tật. Nhà tâm lý học Derald Wing Sue định nghĩa “tấn công tinh vi” là “những cuộc trao đổi ngắn gọn, thường nhật nhằm gửi những thông điệp có tính cách hạ nhục  đến một số cá nhân vì họ là thành viên của một nhóm nào đó . Những người đưa ra nhận xét có thể có ý tốt và không nhận thức được tác động tiềm tàng của lời nói của họ.”
 
Độc giả có thể đọc về một số ví dụ khá bất ngờ và ngộ nghĩnh về “tấn công tinh vi” theo một danh sách trên trang web của Đại học Minnesota, “Examples of Racial Microaggressions”, có lẽ dành cho sinh viên và ban giảng huấn để giảm thiểu các thái độ kỳ thị chủng tộc vô tình hay cố ý có thể xảy ra.
 
Vài ví dụ khá ngộ nghĩnh: nếu bạn thuộc nhóm đa số (Mỹ trắng) không nên khen người thiểu số nói tiếng Anh giỏi (người ta cũng là Mỹ, nói tiếng Anh giỏi là đương nhiên, tại sao khen?) không nên nhờ người Châu Á  dạy bạn vài tiếng nước họ (như vậy là nêu ra vấn đề họ là người nước ngoài), nhờ người châu Á kèm toán và khoa học (vì như vậy là tin vào stereotype cho rằng người Châu Á giỏi toán, khoa học nhưng kém về thể thao, giao tiếp xã hội), không nên hỏi người gốc Á hay Châu Mỹ La-tinh: “Tại sao lặng thinh vậy, sao không phát biểu cho chúng tôi biết bạn nghĩ gì, phải nói ra chứ!” (như vậy là không tôn trọng nét văn hóa khiêm tốn trầm lặng của họ).
 
Ngoài ra, ví dụ về ‘Environmental microaggression” hay “tấn công tinh vi về môi trường sống”: trường học quá đông đúc ở khu da màu; quá nhiều tiệm bán rượu ở khu da màu.
 
Có những ví dụ ngộ nghĩnh (và hơi buồn cười nếu chúng ta nhớ đến chuyện ở Việt Nam hiện nay nhà giàu đang tiêu xài biết bao nhiêu tiền cho con học trường quốc tế, xem phim Mỹ, sống trong môi trường người Tây phương): “Một đại học ở đó các tòa nhà toàn được đặt tên theo những nhân vật da trắng, giai cấp thượng lưu, không đồng tính (heterosexual); một phim ảnh mà diễn viên toàn là người da trắng, ít người da màu”. (4)
 
Cuối cùng, nếu người ta hỏi bạn “Where do you come from?” thì sao?
 
Việc này còn tùy hoàn cảnh, tùy theo người hỏi và cách hỏi, tùy theo triết lý của bạn, mức độ tự tin của bạn và tùy theo bạn đã trở nên “mẫn cảm” như một số người Mỹ thiểu số hiện nay hay chưa.
 
Riêng thế hệ con cháu chúng ta sinh ra và lớn lên tại Mỹ, câu trả lời cũng sẽ còn khác hơn nữa, do đó chúng ta nên tìm hiểu thêm về vấn đề “microaggression” đang được tranh cãi này để hiểu hơn về cái nhìn và thái độ của thế hệ sau.
 
– BS Hồ Văn Hiền
(2 tháng 12 năm 2022)
 

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Sự tàn bạo và thụ động của cảnh sát một lần nữa đã làm rung chuyển nước Mỹ, khi các đoạn video về sự đụng độ của Tyre Nichols với cảnh sát được công khai vào tối thứ Sáu 27 tháng 1 tại Hoa Kỳ. Các video clip ngày 7 tháng 1 không chỉ cho thấy Nichols đã cố gắng giữ bình tĩnh như thế nào trong lúc phải đối đầu với bạo lực của cảnh sát. Sau cuộc đối chất, anh ta gần như đã bất tỉnh khi bị dựng dựa lưng vào một xe hơi. Không ai trong số các sĩ quan cảnh sát tại hiện trường nhận ra được người thanh niên 29 tuổi bị thương nặng.
---- Bài thơ tặng cặp tình nhân Trương Vấn & Kim Oanh Một thời anh mời em bước ra từ Thiên ý ngập tràn ánh sáng nơi những tiếng cười bay theo mây trời lãng đãng nơi niềm vui lơ lửng hương thơm tuổi học trò
Hiệp định về chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết ngày 27 tháng 1 năm 1973 tại Paris, gồm có 9 chương và 23 điều khoản. Nội dung mà Chính phủ Hoa Kỳ, Chính phủ VNDCCH, Chính phủ VNCH và Chính phủ CMLTMNVN đồng thuận không phải là thoả hiệp giữa hai phe thắng và thua, mà nhằm quy định việc ngưng mọi cuộc giao tranh, Hoa Kỳ rút quân trong vòng 60 ngày ra khỏi Việt Nam, QĐNDVN được ở lại miền Nam; bù lại, Hà Nội trao trả các tù binh Hoa Kỳ, VNCH và MTGPMN cùng hoạt động trên lãnh thổ của mình...
CAIRO - Ai Cập cho biết họ vừa phát hiện được một số ngôi mộ 4.300 năm tuổi ở Saqqara trong khi đang khai quật khu chôn cất cổ đại, cách Cairo ba mươi km về phía nam vào ngày thứ năm 26 tháng 1, theo tin Reuters.
Bạn thường thắc mắc: Vé số cào mua ở Little Saigon có thể trúng số bạc triệu đôla hay không? Bây giờ đã có câu trả lời. Một cư dân thị trấn Westminster (Quận Cam, Calif.) đã quyết định mua một vé cào để chơi trò xổ số Instant Prize Crossword (Ô chữ Giải thưởng Tức thì).
Họa sĩ Ann Phong sẽ giới thiệu khoảng 30 tác phẩm 2 chiều và 3 chiều trong một cuộc triển lãm sô-lô quy mô tại phòng tranh Frank M. Doyle của trường Orange Coast College từ ngày 30 tháng 1 đến ngày 23 tháng 3, năm 2023. Triển lãm mang chủ đề “Ann Phong: Đánh Giá Lại Sự Bình Thường” là cuộc hành trình của họa sĩ tiếp tục tìm tòi về những sự thử thách toàn cầu vốn đã định hình lại bản thân của chính họa sĩ cũng như của chúng ta trong xã hội. Loạt tranh của Ann Phong chú trọng vào sự khủng hoảng được nhân rộng trong thời gian hai năm qua của trận đại dịch.
Hôm thứ Sáu 13/1/2023 vừa qua, Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden tiếp Thủ tướng Kishida Fumio của Nhật Bản tại phòng Bầu Dục Tòa Bạch Ốc. Chương trình nghị sự của hai nguyên thủ quốc gia hẳn phải đề cập đến hiểm họa an ninh từ Trung quốc, mà cả hai quốc gia trong thời gian những năm gần đây đều đặt lên trọng tâm hàng đầu
Hôm nay, Đức mở đường cho châu Âu gửi nhiều xe tăng tới cho Ukraine, và Washington cũng sẵn sàng đưa ra một thông báo tương tự - Kiev ca ngợi quyết định này là một bước ngoặt đầy triển vọng trong cuộc chiến đấu của Ukraine chống quân Nga xâm lược, còn Moscow thì lên án đó là hành động leo thang chiến tranh, theo tin Reuters.
Mỗi năm vào tháng một, cộng đồng giải trí và người hâm mộ điện ảnh trên toàn thế giới lại hướng sự chú ý đến Giải Oscar. Sự quan tâm và mong đợi tăng lên thành cơn sốt trước buổi phát sóng truyền hình giải Oscar, khi hàng trăm triệu người yêu điện ảnh theo dõi buổi lễ hoành tráng và tìm hiểu xem ai sẽ nhận được danh hiệu cao quý nhất trong kỹ nghệ lớn danh tiếng ở Hoa Kỳ, kỹ nghệ làm phim. Lễ công bố đề cử năm nay diễn ra vào Thứ Ba, ngày 24 tháng 1 năm 2023. Lễ trao giải Oscar lần thứ 95 sẽ được phát sóng trực tiếp trên kênh ABC vào Chủ nhật, ngày 12 tháng 3 năm 2023. Sau đây là danh sách đề cử Oscar 2023.
Giải Oscar năm nay sẽ có cơ may trao cho 2 diễn viên gốc Việt: Hong Chau (được đề cử nữ diễn viên phụ xuất sắc) và Ke Huy Quan (được đề cử nam diễn viên phụ xuất sắc). Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh (Academy of Motion Picture Arts and Sciences - AMPAS) hôm thứ Ba đã công bố các đề cử cho Giải Oscar thường niên lần thứ 95, thường được gọi là giải Oscar, với phim Everything Everywhere All at Once, do Dan Kwan và Daniel Scheinert đạo diễn, nhận được nhiều đề cử nhất, 11 đề cử. Lễ trao giải Oscar sẽ được tổ chức vào ngày 12 tháng 3/2023.
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.