Hôm nay,  
Việt Báo Online

HS Trịnh Cung và hội hoạ Hiện Thực Trắng Đen

17/05/201806:59:00(Xem: 1902)
HS Trịnh Cung và hội hoạ Hiện Thực Trắng Đen

HS Trịnh Cung và hội hoạ Hiện Thực Trắng Đen

 

Trịnh Thanh Thủy

 

Trong một buổi tổ chức sinh nhật 80 của mình tại tư gia ở Quận Cam, hoạ sĩ Trịnh Cung đã khai mạc một buổi triển lãm nhỏ cho bạn bè thân hữu đến thăm được thưởng ngoạn những bức tranh mới sáng tác của ông. Loạt tranh mới đã và đang được vẽ gần đây gây cho tôi và khách tới xem nhiều ấn tượng. Đó là những bức sơn dầu đen trắng vẽ theo lối hiện thực, tỏ rõ ông đang rẽ sang một bước ngoặc khác, trong hành trình làm mới của mình.

Những tấm ảnh đen trắng đã khởi đầu nghệ thuật nhiếp ảnh vào thế kỷ thứ 19. Cùng sự tiến bộ vượt bực của kỹ thuật, nhiếp ảnh màu ra đời và ngày nay nó đã thống trị toàn thế giới. Ngược lại nền nghệ thuật thị giác lại bắt đầu bằng những tranh vẽ có màu sắc. Thưở xa xưa, cách đây 40 ngàn năm, các bức vẽ có màu, khắc trên đá, trong các hang động cổ xưa từ thời đồ đá còn lưu lại vết tích đến ngày nay. Trong đời sống cũng như hội hoạ, sắc màu là yếu tố chính để diễn tả tư duy, cuộc đời hay nội dung của một bức tranh. Tuy nhiên, cũng không hiếm các nhiếp ảnh gia hay hoạ sĩ ngày nay, từ bỏ màu sắc để đi ngược về thế giới trắng đen của một thời đã qua, mà hoạ sĩ Trịnh Cung là một thí dụ điển hình.

 
blank

Pic 1 Chân dung HS Trịnh Cung chụp bởi Dung Gypsy's Coffee

 
blank

Pic 2 Hoạ Phẩm Một gia đình- Sơn dầu trên bố

 

TTT: T được biết anh vẽ tranh trừu tượng trong một thời gian dài, lý do nào đã khiến anh đổi qua vẽ tranh hiện thực, lối vẽ này có thích hợp và thể hiện được những tư duy hay cảm xúc của anh về cuộc sống không?

TC: Đúng hơn là tôi vừa chuyển sang vẽ Hiện thực sau hơn 50 năm vẽ theo hội hoạ Hiện Đại, mà trong đó 25 năm sau cùng tôi vẽ hẳn Trừu Tượng. Thật ra, tôi cũng không biết chắc mình có bỏ hẳn việc vẽ tranh Trừu tượng không. Tuy nhiên, sáng tạo nghệ thuật luôn đòi hỏi nhà nghệ sĩ phải tìm kiếm cái mới, một sự thay đổi, một sự canh tân phù hợp với bản thân và cả với thời đại. Điều này vốn không dễ, vì từ bỏ một điều gì đã làm nên thẻ căn cước nghệ thuật của mình là cả một sự khó khăn, thậm chí là bất khả. Cho nên, tôi đã phải kéo dài việc theo đuổi hội hoạ Hiện Đại đến sát tuổi 80 mới tìm được một hướng đi khác hẳn cho hội hoạ của mình. Đó là đến với hội hoạ Hiện Thực. Tôi đến chứ không phải trở về với Hiện Thực vì tôi chưa từng vẽ tranh theo trường phái này bao giờ, trừ mấy năm còn học ở Trường CĐMT Huế. Thuở ấy chỉ là những bài tập, không phải là những sáng tác. Do đó nó rất mới với tôi, và có ý nghĩa như một sự thử thách. Và lại càng thử thách hơn khi tôi vẽ thứ hiện thực không màu bằng chất liệu sơn dầu trên canvas khổ lớn!

Hiện thực không màu là làm mất đi một phần quan trọng của hiện thực và như thế là đi ngược về với nhiếp ảnh của thời chưa tìm ra phim màu.

Với tôi và cho tôi, sự thay đổi này là một “biến cố” thích hợp nhất để giúp tôi ra khỏi cuộc khủng hoảng sáng tạo đã kéo dài trong tôi cả nhiều năm gần đây, đồng thời nó cũng rất phù hợp với hoàn cảnh phải bắt đầu một cuộc sống xa lạ trên một đất nước khổng lồ về mọi thứ như Hoa Kỳ. Chỉ có thứ hội hoạ này tôi mới viết một tự truyện về những gì đang làm thay đổi, đang gây ra những ám ảnh, những cảm xúc mà tôi chưa từng trải qua khi còn ở trong nước.

 

TTT: Trong lịch sử hội hoạ, tranh sơn dầu đen trắng không phải mới, những hoạ sĩ nổi danh như Duchamp, Picasso, Dali từng có những tác phẩm nổi danh trong lãnh vực này. Anh bước vào trắng đen như một tìm tòi, thử nghiệm mới. Theo anh, để gọi là mới, loạt tranh mới này có gì khác biệt với những tác phẩm của các danh hoạ?

TC: Tranh họ rất khác với tranh tôi hiện nay. Thứ nhất, ví dụ như tranh của Marcel Duchamp, nhà danh hoạ này không vẽ theo Hiện thực mà chỉ vẽ hữu hình hiện đại với rất ít sắc độ và bỏ qua nhiều chi tiết cơ thể con người. Tranh Dali thì không theo Hiện thực và không phải là một giai đoạn. Còn những hoạ sĩ khác cũng không ngoài việc vẽ về người khác, không ai kể câu chuyện về mình bằng hội hoạ Hiện Thực với chất liệu sơn dầu. Đó là chỗ khác biệt với tôi.

 

TTT: Với nhiếp ảnh, trong một tấm ảnh màu, màu sắc chi phối bố cục và nội dung. Ở một bức hình trắng đen, người xem nhìn thẳng vào chủ đề và người ta thấy sự khác biệt về sự tương phản trong sắc độ. Do đó người chụp ảnh trắng đen chụp theo đường nét, phối cảnh và tập trung vào nội dung của tấm ảnh. Khi chụp ảnh trắng đen, sắc độ đậm lợt của màu sắc ánh sáng từ đen tới trắng rất quan trọng. Grayscale trong nhiếp ảnh tương tự như các phím đàn dương cầm miêu tả được âm thanh từ thấp đến cao. Trong hội hoạ trắng đen, chỉ đơn thuần hai màu, khi dùng sơn dầu làm chất liệu, anh có kỹ thuật pha màu đặc biệt nào mô tả được những sắc độ hay điều phức tạp anh muốn nói trong nội dung bức tranh?

TC: Trong nhiếp ảnh đen trắng, nghệ thuật của nó là làm sao những tình cảm của nhà nhiếp ảnh phải được đọc một cách tinh tế bằng mắt của người xem chỉ qua ngôn ngữ của ánh sáng được tác giả phân bổ làm sao để mọi sự vật, câu chuyện trong bức ảnh được nhận ra từng vai trò của nó, nhân vật chính và các yếu tố phụ đã phối hợp như thế nào mà tác phẩm trở nên sinh động, cuốn hút, mà không cần đến vai trò của xanh- đỏ -tím -vàng. Đó là thứ thẩm mỹ không màu và ngày nay, khuynh hướng này đang được các nghệ sĩ nhiếp ảnh trên thế giới quay lại.

 

Trong bộ tranh sơn đầu đen trắng có chung tên “Câu chuyện của một di dân mới ở Cali”, tôi cũng áp dụng kỷ năng phân bổ các sắc độ để diễn tả các sự vật và nhân vật làm sao để không làm lẫn lộn các vai trò, tình tiết, mà kịch bản chú trọng. Chỉ khác với nhiếp ảnh là một bên cần công cụ là máy hình và buồng tối và bên kia là vẽ bằng tay hoàn toàn.

 blank

Pic 4 Hoạ Phẩm Nàng shoping- Sơn dầu trên bố

 blank

Pic 5 Hoạ Phẩm trong giai đoạn vẽ phác thảo- Sơn dầu trên bố

 

TTT: Loạt tranh mới anh lấy tựa đề là “Câu Chuyện của Một Di Dân Mới ở Cali” giống như anh vẽ tự truyện hay hồi ký về cuộc đời mình bằng tranh. Tuy câu chuyện di dân của anh tương tự như bao nhiêu câu chuyện của người Việt tị nạn khác, anh có nghĩ đến vấn đề thương mại là tranh có bán được không, khi mình vẽ cho mình và chính mình?

TC: Với loạt tranh này, tôi hoàn toàn không nghĩ đến chuyện buôn bán vì nó không phải là thứ tranh treo cho đẹp nhà cửa, thậm chí là nó còn mang màu u ám theo cách nhìn và suy nghĩ thông thường. Và nếu có ai muốn mua một bức trong số này thì tôi cũng xin lấy làm tiếc là không thể tách bức đó ra khỏi “gia đình” của nó vì mỗi bức là một chapter. Tôi hy vọng là nó sẽ góp mặt trong cuộc triển lãm nào đó với chủ đề về “Di Dân” chẳng hạn. Cầu cho tôi có đủ sức khoẻ để hoàn tất vào mùa thu năm 2018 bộ tranh “Câu Chuyện của Một Di Dân Mới ở Cali”.

 

TTT: Nhắc đến câu chuyện của những người di dân, đó là cả một thiên trường ca của người tị nạn Việt Nam, viết biết bao nhiêu chương cũng không hết. Người di dân trôi dạt ra hải ngoại từ 1975 đến giờ có lẽ đã an cư lập nghiệp và bỏ những kinh nghiệm đau thương, thống khổ (nếu có) vào ngăn kéo quá khứ và tạm quên đi. Anh là người di dân mới, muốn kể chuyện mình bằng tranh, hội hoạ trắng đen lại quá cô đọng và hạn chế màu sắc, làm sao anh có thể kể cho đầy đủ và đi vào chi tiết những gì anh muốn nói?

 

TC: Câu hỏi này của chị rất quan trọng. Sở dĩ tôi chọn vẽ hiện thực không màu là vì tôi muốn khác đi, không muốn lập lại cách vẽ truyền thống của hiện thực. Tôi muốn tự làm khó mình khi không sử dụng màu và tôi nghĩ làm như thế nó gần với văn chương, ngôn ngữ chữ viết. Nghệ thuật nhiếp ảnh đen trắng vẫn rất thành công trong diễn đạt kia mà. Lẽ dĩ nhiên như chị đã nêu trong câu hỏi và tôi cũng đã nêu vấn đề này trong phần trả lời ở một trong những câu hỏi đầu tiên là tôi muốn Thử Thách, tôi thử nâng độ khó trong diễn đạt lên một mức. Tôi chọn sự giản dị nhưng không được sơ sài, chân thật nhưng không thô thiển và với cách vẽ này tôi kể được câu chuyện  thật cuộc sống mới hiện nay của tôi và gia đình riêng.

Việc này cũng gần giống với cố thi sĩ Thanh Tâm Tuyền khi từ trại tù “cải tạo” về, ông đã không làm thơ như thời của những “Liên đêm mặt trời tìm thấy”, ông dùng thể thơ lục bát để kể chuyện những ngày nhọc nhằn lao động khổ sai.

Mỗi cuộc đời, hạnh phúc và đau khổ, thành đạt và thất bại, lưu giữ hay quên lãng, nói ra hay cất dấu,... đều không ai giống ai. Bên văn chương có thể các nhà văn VN di dân hay tị nạn đã viết nhiều về đề tài Di Dân, nhưng hội hoạ, có lẽ không ai làm như tôi. Nhưng trên hết, đó là sự chọn lựa một cách vẽ rất khác tôi của những năm tháng trước mà tôi đã ít nhiều được đánh giá, được yêu thích.

Có thể, với loạt tranh này, tôi tìm lại một cách trọn vẹn, đã ngộ ra cái nguyên bản hội hoạ của mình sau hằng chục năm sôi nổi hoài bảo và  mộng mị.

 

Trịnh Thanh Thủy thực hiện

 

19/02/2019(Xem: 387)
WASHINGTON - Trong 1 cuộc phỏng vấn của NPR phát sóng ngày Thứ Hai 18-2, nguyên giám đốc FBI Andrew McCabe tố cáo chiến dịch chống phá của TT Trump không ngừng đả kích cơ quan này trong 2 năm qua. Ông McCabe đang giới thiệu với công chúng tập sách mới của ông tựa đề “How FBI Protects America in the Age of Terrorism and Trump” – đó là lý do để ông viết sách.
19/02/2019(Xem: 380)
SACRAMENTO - Bộ Trưởng Tư Pháp tiểu bang Xavier Beccera của California hôm Thứ Hai tuyên bố với CNN “Chúng tôi nộp hồ sơ kiện hôm nay - chúng tôi muốn ngăn TT xâm phạm hiến pháp, hệ thống phân quyền, không trộm tiền từ công quỹ”.
19/02/2019(Xem: 476)
WASHINGTON - Cựu giám đốc FBI Andrew McCabe xác nhận : nguyên thứ trưởng tư pháp Rosenstein đã nói chuyện về tu chính hiến pháp 25 cho phép đa số nội các vạn động truât chức TT bị xét là không thích hợp, năm 2017.
19/02/2019(Xem: 176)
Khoảng giữa tháng 02/2019, giới chức trách Anh cho rằng Facebook và các hãng công nghệ lớn khác nên tuân thủ bộ quy tắc đạo đức bắt buộc để xử lý vấn nạn tin giả, lạm dụng dữ liệu người dùng và bắt nạt các công ty nhỏ hơn.
19/02/2019(Xem: 156)
Khoảng giữa tháng 02/2019, theo nghiên cứu mới nhất của Viện Khoa học Máy tính Quốc tế ở California (ICSI), rất nhiều ứng dụng di động đã và đang thu thập và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân của người dùng smartphone Android để định hướng quảng cáo hiệu quả hơn.
19/02/2019(Xem: 178)
Westminster (Bình Sa)- - Hoa Hậu Kiều Ngân, thành viên CLBTNS, người đứng ra tổ chức và bảo trợ cho đêm tiệc dạ vũ gây quỹ để yểm trợ cho Tài Năng Trẻ Câu Lạc Bộ Tình Nghệ Sĩ đã đến thăm tòa soạn Việt Báo vào lúc 11 giờ sáng thứ Hai ngày 18 tháng 2 năm 2019 cùng đi với Hoa Hậu Kiều Ngân có nhà thơ Nguyễn Tiến Quỳnh Giao, Cố Vấn CLBTNS, trong dịp nầy Hoa Hậu Kiều Ngân cho biết một đêm tiệc dạ vũ gây quỹ sẽ được tổ chức vào lúc 5 giờ chiều đến 11 giờ đêm ngày 24 tháng 2 năm 2019 tại nhà hàng Golden Sea Restaurant 9802 W. Katella Ave Anaheim. CA 92804, vé hoàn toàn miễn phí, quý đồng hương tham dự xin gọi báo trước về số điện thoại: (714) 403-9315 để ban tổ chức tiện việc sắp xếp chổ ngồi.
19/02/2019(Xem: 179)
Garden Grove (Bình Sa) --Tại hội trường Thư Viện Việt Nam, 10872 Westminster Ave Suite #214 - 216, Garden Grove, CA 92843, vào lúc 11 giờ sáng Thứ Bảy ngày 16 tháng 2 năm 2019, Thư Viện Việt Nam tổ chức buổi họp mặt đầu năm, tưởng niệm Nhạc Sĩ Trầm Tử Thiêng và nhà văn Nguyễn Đức Lập. Là hai trong 5 thành viên sáng lập Thư Viện Việt đã qua đời , hiện còn lại 3 thành viên đó là Giáo Sư nhà văn Trần Lam Giang, Bác Sĩ Võ Trọng Di và nhà báo Du Miên.
19/02/2019(Xem: 125)
Thời tiết vùng Tây Bắc ngày hôm nay đã trở lại bình thường, bầu trời trong sáng, nắng ấm áp trở lại sưởi ấm lòng người sau những ngày tuyết rơi nặng nề phủ kín đầy đường phố khắp mọi nơi khiến gây nhiều trở ngại và kém không khí vui nhộn trong việc đón mừng Tết Nguyên Đán như những năm trước đây.
19/02/2019(Xem: 110)
19/02/2019(Xem: 489)
Biển là con bé trôi sông lạc chợ, lang thang, quần áo tơi tả, đang đứng khóc mếu máo tại bờ biển Nha trang, được mẹ tôi thương hại đem về nuôi.
19/02/2019(Xem: 151)
Lư hương trước tượng đài Đức Thánh Trần Hưng Đạo bị dọn đi... Để dân chúng khỏi tới biểu tình, thắp hương, phản đối Trung Quốc trước tượng đài?
19/02/2019(Xem: 19)
Tác giả là cư dân Minnesota, đã nhận giải vinh danh tác giả Viết Về Nước Mỹ 2008. Với những bài viết thuộc nhiều thể loại đề tài, cô là một tác giả rất được bạn đọc yêu mến. Ba truyện kể về “Nhân Duyên” sau đây là bài trích từ báo xuân Việt Báo năm Kỷ Hợi 2015.
18/02/2019(Xem: 486)
Trong chuyến đi tìm Vết Chân Đức Phật bên Trung Quốc, tôi đến thành phố Quê Lâm, một thành phố du lịch nổi tiếng Trung Quốc. Dân số trong thành phố hai triệu nhưng mổi năm nghênh đoán khỏan 5 triệu du khách. Thành phố có nhiều công viên và thắng cảnh dộc sông Li đầy quyến rủ.
18/02/2019(Xem: 996)
Không, không phải tôi muốn nói về những địa danh tại Việt Nam. Hội An và Chợ Nổi Cái Răng là hai cái Tết mà tôi đã tham dự. Hai cái tết lấy tên hai địa danh, được tổ chức tại Thảo Sơn Trà, đó là căn nhà đầy tiếng cười của bạn tôi: Michelle Thảo và anh Trần Sơn Vương.
18/02/2019(Xem: 986)
Có người mẹ nào nhẫn tâm đẩy cả bầy con cái tha phương cầu thực, và khốn nạn đến nỗi mong chúng mang được cả “thế giới về” nhà. Tôi không tin ông Phúc hoàn toàn không biết gì về hiện trạng thê thảm hiện nay của tuổi trẻ VN. Ông ấy chỉ tự dối mình, và dối người cho qua nhiệm kỳ thôi
Tin công nghệ
Khoảng giữa tháng 02/2019, một tài liệu xuất bản bởi Văn phòng Sáng chế và Thương hiệu Mỹ (U.S. Patent and Trademark Office) cho thấy Apple đã sở hữu bản quyền đối với hệ thống nhận dạng gương mặt dùng để mở khóa cửa xe hơi. Được biết, Apple nộp bằng sáng chế từ đầu năm 2017 nhưng đến tháng 02/2019 mới được thông qua.
Khoảng giữa tháng 02/2019, giới chức trách Anh cho rằng Facebook và các hãng công nghệ lớn khác nên tuân thủ bộ quy tắc đạo đức bắt buộc để xử lý vấn nạn tin giả, lạm dụng dữ liệu người dùng và bắt nạt các công ty nhỏ hơn.
Khoảng giữa tháng 02/2019, theo nghiên cứu mới nhất của Viện Khoa học Máy tính Quốc tế ở California (ICSI), rất nhiều ứng dụng di động đã và đang thu thập và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân của người dùng smartphone Android để định hướng quảng cáo hiệu quả hơn.
Trước đây không lâu, một số nguồn tin đã dự đoán về ống kính chuyên chụp chân dung Sony 135mm ngàm E sẽ được ra mắt vào cuối tháng 02/2019. Đến giữa tháng 02/2019, giới truyền thông đã có trên tay thư mời về sự kiện ra mắt sản phẩm mới của Sony, là ống kính Sony FE 135mm f/1.8 GM (mã SEL135F18GM). Theo trang Sony Rumors, vẫn có hy vọng vào một số ống kính ngàm E khác như 100mm f/1.4, 500mm f/4.0 và 600mm f/4.0 sẽ được ra mắt trong sự kiện.
Trong tương lai, Google Chrome sẽ chặn các website khỏi việc phát hiện xem liệu người dùng có đang sử dụng chế độ Ẩn danh (Incognito mode) hay không để đảm bảo quyền riêng tư của người dùng.
Hiện nay chất thải nhựa đang là vấn đề đau đầu của mọi quốc gia. Theo thống kê từ Liên Hiệp Quốc, trong vòng 65 năm, con người thải ra môi trường 8.3 tỷ tấn rác thải nhựa, và mới chỉ tái chế được có 9% trong số đó. Mỗi năm, 8 triệu tấn chất thải nhựa bị trôi ra biển, khiến các loài động vật gặp ảnh hưởng nghiêm trọng.
Khoảng giữa tháng 02/2019, chuyên gia phân tích Ming-Chi Kuo, người thường xuyên đưa ra những nhận định chính xác về Apple, đã công bố một bản tóm tắt các thiết bị sắp được ra mắt của Apple trong năm 2019. Theo đó, ông Kuo cho rằng Apple sẽ ra mắt một chiếc MacBook Pro 16 inch với thiết kế hoàn toàn mới, một chiếc màn hình 31 inch độ phân giải 6K, 2 chiếc iPad Pro mới và một loạt nâng cấp đáng chú ý khác.
Quý vị đã bao giờ nhìn thấy một con rồng trên bầu trời? Dù những con rồng bay thực tế không tồn tại, một cực quang hình rồng khổng lồ đã diễn ra trên bầu trời Iceland vào đầu tháng 02/2019. Cực quang được gây ra bởi một lỗ hổng trong quầng sáng của Mặt trời đã đẩy các hạt tích điện vào một cơn gió Mặt trời theo từ trường liên hành tinh thay đổi đến từ quyển của Trái đất.
Các nhà nghiên cứu tại Thung lũng Silicon đang tìm cách tiêu diệt loài muỗi – những con vật nhỏ bé hút máu gây phiền toái tột độ cho loài người, các thử nghiệm hiện đang được thực hiện tại Hạt Fresno thuộc bang California. Dự án trừ khử muỗi do Alphabet Inc. – công ty mẹ của Google hậu thuẫn, với một mục đích cao cả duy nhất: triệt tiêu mọi mầm bệnh lây qua đường muỗi trên toàn thế giới.
Hiện nay, smartphone màn hình gập là xu hướng được chờ đợi nhất với hàng loạt các thiết bị của Samsung, Huawei, Xiaomi chuẩn bị ra mắt. Tuy nhiên, LG, công ty vừa ra mắt mẫu TV cuộn đầu tiên trên thế giới, lại không đi theo xu hướng mới.
Khoảng giữa tháng 02/2019, theo nghiên cứu mới được đăng tải trên Science, những bằng chứng khoa học mới chỉ ra sâu dưới chân chúng ta vài trăm kilomet, có những rặng núi ngầm sừng sững ngự trị, chiều cao phải ngang ngửa với dãy Himalayas hùng vĩ. Các nhà khoa học đã dựng lại bản đồ ngầm bằng dữ liệu lấy được từ cơn địa chấn mạnh xảy ra tại Bolivia năm 1994.
Khoảng giữa tháng 02/2019, Evan Blass (evleaks) đã đăng tải hình ảnh của một chiếc tablet sắp ra mắt của Samsung là Galaxy Tab S5e. Dựa trên cách thức đặt tên mà Samsung đã lựa chọn cho Galaxy S10, nhiều khả năng Galaxy Tab S5e sẽ là phiên bản giá rẻ của Galaxy Tab S5, tương tự như việc Galaxy S10e là phiên bản giá rẻ của Galaxy S10.
TCL vốn nổi tiếng bởi các sản phẩm TV giá rẻ, hay các loại điện thoại mang thương hiệu BlackBerry Mobile và Alcatel, hiện đang phát triển ít nhất 5 thiết bị khác nhau sử dụng màn hình uốn dẻo, bao gồm 2 chiếc tablet, 2 chiếc smartphone, và một chiếc điện thoại uốn dẻo có thể cuộn lại thành một chiếc smartwatch
Trong năm 2018, theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số ca mắc bệnh sởi tại Châu Âu tăng kỷ lục. Cụ thể, WHO cho biết số lượng bệnh nhân sởi đã tăng 30% trong năm 2018. Một trong những nguyên nhân khiến bệnh sởi lây lan là phong trào chống tiêm vaccine tại nhiều nước ở Châu Âu và Mỹ.
Khoảng giữa tháng 02/2019, tại một hội nghị dành riêng cho Philippines, Google tuyên bố sẽ mở rộng chương trình Google Station để bắt đầu cung cấp WiFi miễn phí tại các khu vực công cộng, đông dân cư ở Philippines.