Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Norman Manea: Nhà Văn - Thứ Lương Tâm Mà Đồng Loại Của Anh Ta Có Thể Tin Cậy.

24/08/200600:00:00(Xem: 2489)

* Vài dòng tiểu sử.

Sinh năm 1936, tại Bukovina, Romania, Norman Manea bị đầy tới trại tập trung ở Ukrainia khi mới năm tuổi. Những tác phẩm giả tưởng của ông, bận bịu với nỗi đau Lò Thiêu và cuộc sống thường nhật trong một thể chế độc tài toàn trị, đã được dịch ra trên muời ngôn ngữ.

Ông hiện là giáo sư văn chương tại Bard College.

Dưới đây là bài trả lời phỏng vấn của ông, được in trong cuốn Về những tên hề: Nhà độc tài và người nghệ sĩ, tiểu luận, nhà xb Grove Press, USA, 1992

- GHEORGHE GRIGURCU: Cho phép tôi bắt đầu bằng một trích dẫn Charles Dickens, nhà văn Anh: "Một người chẳng thể là một nhân vật của công chúng, chỉ trừ khi, anh ta làm cho mình trở thành tiếng nói của họ." Tôi muốn hỏi ông, tới mức độ nào, ông nghĩ rằng, một nhà văn tự coi mình là nhà văn, và tới mức độ nào, anh ta coi mình như là một nhân vật của công chúng" Liệu có sự tranh chấp quyền lợi giữa hai ông này chăng"

- Norman Manea: Cái tên ở bìa một cuốn sách có lẽ là toan tính tối thượng của một con người, về "tình đoàn kết", solidarity, với đồng loại của nó, nhằm thách đố tử vong. Thế giới văn chương, cùng lúc, trình bầy sự chuyển hoá lạ kỳ, những đau khổ và hy họng rất ư là cô đơn, một mình, solitary, của từng cá nhân. Tiền đề kép, bề ngoài có vẻ trái ngược này, về việc làm nghệ thuật, cho thấy bản chất khá bất thường, không giống ai của nghệ sĩ .

”Nếu thật thâm sâu, thì, chạy trời không khỏi nắng: Nghệ sĩ sẽ tự bộc lộ về mình, về thế giới trong đó anh ta sống, và về phận người" ["If he si profound, the artist inevitably offers a confession about himself, about the world in which he lives, and about the human condition"], Ernesto Sabato, một nhà văn mà tôi cảm thấy gần gũi, đã nói như vậy. Ngay cả khi anh ta không biểu tỏ về mình một cách công khai, ngoại trừ qua tác phẩm, nhà văn thứ thiệt luôn luôn là một bộ phận cảm ứng kỳ cực bén nhậy, an ultrasensitive sensor, một dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng.

Tuy nhiên, có những thời kỳ, ngay cả những nhà văn cô đơn nhất, cũng đành phải tìm cách vượt lên trên tính bi quan, sự hoài nghi, và chấp nhận hiểm nguy, làm một kẻ nhiều lời, thùng rỗng kêu to, lạm dụng tu từ. Nói cho cùng, ngay cả Emile Zola cũng đã từng làm như vậy... Ngay cả, nếu chúng ta hạn chế mình vào thời kỳ hậu chiến, chúng ta cũng nhận ra là, nhân loại đang rung động vì những lời chứng, testimony, và đang đòi hỏi những ý thức, lương tâm văn học lớn. Thật lầm lẫn, như một số người vẫn cố gắng làm cho chúng ta tin tưởng như thế, khi tin rằng, những nhà văn Romania xem ra cũng có tài đấy, talented, có tính vùng Balkan đấy...

Thực ra, những lời của Dickens, tốt hơn hết, chỉ nên sử dụng như là một chỉ dẫn cho những chính trị gia. Bởi vì, muốn làm người của công chúng thì phải mang trong mình quan điểm đích thực của họ, phải là tiếng nói thực sự về những khát vọng phổ cập, đại chúng. Điều này, dưới bất cứ hoàn cảnh, không thể có được, bằng cách hạ thấp nhân phẩm của một cá nhân, mà do luôn hướng thượng, và để làm như vậy, chúng ta cần những thông tin, những hiểu biết đúng, ngày thêm mở rộng, chúng ta dám thảo luận cởi mở, biết tôn trọng tính tư riêng, sự chọn lựa của mỗi cá nhân...

Bất cứ một nhà văn, xứng đáng với trách nhiệm của mình, đều phải chiến đấu, để vượt lên khỏi cái ngõ cụt giữa cô đơn và có đoàn [solitude and solidarity], nếu nó thực sự hiện hữu.

-Mặc dù tôi biết, huyền thoại là một cái chi rất mơ hồ, [có người cho rằng, có thể định nghĩa nó bằng hàng trăm cách khác nhau], nhưng, liệu ông có tin rằng, một cuộc sống chính trị có thể được coi như một huyền thoại [if a political life can be treated as a myth]" Một định nghĩa như thế, làm sao theo, làm sao chống" Lucian Blaga có lần nói với tôi: Lênin thực hành một thứ chính trị nguyên chất, như những người khác thực hành một thứ thơ nguyên chất [pure poetry]....

- Norman Manea: Nhìn theo quan điểm nghệ thuật, có một số người đã tạo được những hiệu quả lạ thường, unusual spectacular effects, trong việc huyền thoại hóa đời sống chính trị. Riêng về phần tôi, cho tới giờ phút này, tôi thích 'giải hoặc', mang mọi chuyện trở lại cõi trần, cõi tục, và cặn kẽ soi mói nó, với hăm hở, và sáng suốt, như bất cứ một ai. Tôi không phải là một kẻ cổ võ nhiệt thành khuynh hướng của một số người, muốn tạo sự hoà nhập giữa thi ca và chính trị, trong khi vờ đi sự khác biệt lớn lao giữa chúng.

Về cái gọi là nguyên chất... trong nhiều năm, tôi làm việc trong ngành kiểm tra chất lượng nước, nước là một phần tử primordial, [hàng đầu, chủ yếu], biểu tượng, symbolic, như đối với một số người, nhưng sống còn, vital, đối với tất cả, của cuộc sống. Nước ô nhiễm tới mức bị phân huỷ, biến thái, và trở thành một chất, an agent, làm chết người, chứ không còn làm sống người nữa. Mặt khác, thứ nước được khử trừng nhân tạo, cũng không đáp ứng những nhu cầu bình thường, hàng ngày của con người: nếm nó thì quá chán, ấy là vì nó chẳng có một thứ mùi vị gì, và cái thành phần nuôi dưỡng con người, sự sống, thì cũng đã bị vắt kiệt. Khử trùng, sterilized, trùng ở đâu ra nữa!

Đó là lý do tại sao tất cả chúng ta, kể luôn cả mấy ông chính trị gia, có đầu óc suy nghĩ sáng suốt, thẳng băng, đều ưa thích thứ nước sống, nhân bản, 'humanized', uống được, như là một phần của cuộc đời bình thường.

-Bằng cách nào yếu tố chính trị đi vô phương trình cá nhân, như là một nhà văn, của ông" Như một cú hích, hay một trở ngại, đối với tiến trình sáng tạo"

- Norman Manea: Văn chương, lẽ dĩ nhiên, có thể giải thích theo tính cách chính trị: đây là một sự bó rọ, làm hạn hẹp, giản trừ, và như thế, không thể coi là một biện minh cho nó. Trong trường hợp văn chương với đề tài hoàn toàn chính trị, nó vẫn có thể đem lên bàn mổ văn học, nếu nó là văn chương. Tại Romania, có lúc, chúng tôi có thể nhận ra cái hiện tượng mau lẹ, định chế hóa một số sách với đề tài chính trị [we have some time been able to observe the rapid 'institutionalization' of certain books with a political theme] và những toan tính bỏ qua, bypass, những đòi hỏi khắc nghiệt về tính văn học, ở một số tác giả.... Những cuốn sách thuộc loại này được đem đóng hộp, để vô tủ lạnh, và được bảo vệ bởi những nhà phê bình của nhà nước, qua những tiêu chí phê bình nhà nước của họ, và như thế, chúng tách ra khỏi thực tại sống của văn chương. Một vài tác giả, tự dán cho họ ba đồ trang trí làm sẵn, từ những hình tượng nổi tiếng, bèn lập tức tạo khoảng cách, giữa chính họ và những đồng nghiệp, ra cái điều, chỉ có ta đây mới là kẻ tự đóng đinh vào thập tự thơ, chỉ ta đây, bảnh, chẳng những ngang hàng, mà có thể còn hơn, cả Nguyễn Du! [Tại sao lại phải khóc, lại phải năn nỉ hậu thế, cái anh già lẩm cẩm này!].

Hậu quả là, chính họ cũng chẳng làm được gì cho văn chương, nói chung, và cũng chẳng giúp được cho những nhà văn bận bịu với đề tài chính trị, nói riêng; bởi vì chỉ làm tăng thêm sự nghi kỵ, và gây căm phẫn, bực bội. Trong một cuộc thăm dò, survey, trên tạp chí hàng kỳ Amfiteatru [Đại Hý Viện], một tác giả khẳng định, viện dẫn thứ tiểu thuyết chính trị phổ thông, "những cuốn sách được xuất bản gần đây, bầy ra một thứ can đảm nửa vời, nghĩa là, được xuất bản, với sự cho phép của công an, with the permssion from the police! [Tác giả nhấn mạnh].

Quả là một bước ngoặt khá lạ lùng, bizarre, của lịch sử, không phải bởi vì nó chưa từng xẩy ra trước đây, nhưng mà là bởi vì có một tác giả, chính ông ta, đã từng sử dụng tới nó, trong một việc làm có lợi cho ông ta (1)

(1) Đây là Norman Manea nhắc đến trường hợp nhà văn, triết gia nổi tiếng ở nước ông, Mircea Eliade, một thần tượng quốc gia, và sự tấn công ông này, của ông, đã gây ra một làn sóng căm phẫn ở Romania.

Chúng ta tin tưởng rằng, văn chương chính trị chẳng thể có hơn những quyền hạn, rights, của chúng, nhưng mà là bổn phận, sự rằng buộc, những đòi hỏi, obligations. Chúng bắt buộc phải nỗ lực bằng tất cả những cố gắng của chúng [của nhà văn], để đem sự vật tới bực thềm nhân bản, to the human level, - không còn là bọ nữa! - trong khi vẫn hoài vọng để làm sao đạt được những đòi hỏi của nghệ thuật chính hiệu con nai vàng, chính hiệu Bà Lang Trọc, về cái mỹ cái thiện [to meet major aesthetic criteria], để thực hiện một thành quả có giá trị toàn thế giới: một chứng liệu đích thực về chủ nghĩa ái quốc thực sự [an authentic testimony to true patriotism] - một từ cần phải được bảo vệ bởi ba cái trò tầm phào, bố nếu bố náo, ba cái trò ma nớp khốn kiếp.

Văn chương tốt, lẽ dĩ nhiên, có thể được viết ra, về bất kỳ đề tài. Tất cả những gì tôi vừa nói ra, có thể sử dụng, như là câu trả lời, có lẽ gián tiếp, cho những câu hỏi mà ông đặt ra cho tôi. Tôi có thể nói thêm, một khi đời sống chính trị có thể động viên những nguồn sáng tạo của xã hội, thì, nghệ sĩ là người đầu tiên cảm thấy, khi nào thì đời sống chính trị trở thành sức mạnh của sự sợ hãi, của sự cấm cản, hạn chế, của sự lèo lái, làm chệch hướng, tiềm lực sáng tạo của quốc gia.

-Nói một cách tổng quát, ông nghĩ sao, về chuyện, một nhà văn của thể văn xuôi đương thời có thể tham dự vào một diễn đàn công chúng" Làm cách nào người đó có thể đưa ra những ý kiến, quan điểm, về những khía cạnh của cuộc sống công chúng đương thời, mà không ngưng là nhà văn, theo nghĩa, không phải dự phóng cái cụ thể chống cái tuyệt đối [without projecting the concrete against the absolute]"

- Cho dù nguồn cảm hứng, gốc sáng tạo của nhà văn rắc rối đa đoan, mê cung tối mò tới cỡ nào, cho dù bất cứ những ngoại lệ đặc biệt tới đâu đặt ra trước tôi, thì, tôi vẫn tin chắc một điều là, nhà văn phải chu toàn những đòi hỏi mang tính nghệ thuật, ở trong tác phẩm của người đó; phải nghiêm khắc, với chính anh ta và với cái gọi là thiên hướng của anh ta; như là một người của công chúng, anh ta phải tuân thủ sự đòi hỏi của chính mình và của xã hội, bất kể giá nào; anh ta phải trở thành luơng tâm lương thiện, qua đó, đồng loại của anh ta có thể tin tưởng. Trong toan tính tuyệt vời, siêu phàm, để nắm bắt cho được yếu tính đời đời của con người và của vũ trụ, văn chương có thể bịa đặt  ra những luật lệ của riêng nó, vượt ra khỏi quyền năng ở bên ngoài những phạm trù về sự hoàn hảo, của riêng nó. Ý thức nghệ thuật phải khám phá ra tiếng vang, sự đáp ứng của nó, so với ý thức đạo đức. Đừng phát khùng: không dễ gì mà tuân theo một qui tắc [code] tinh thần cao cả phong nhã như thế. Nghèo đói, cô đơn, thiếu hiểu biết... những thứ đó vậy mà còn dễ chịu hơn, so với việc không có tiếng nói của mình tại một diễn đàn công chúng, hay là, chẳng ai thèm quan tâm, để ý tới quan điểm, hay thiện ý mà nhà văn ôm khư khư trong mình.

-Liệu có một tương quan đáng kể, có ý nghĩa, giữa hài hước và đạo đức" Là một người luôn suy tư về "tên hề", có khi nào ông bỏ qua, tôi thí dụ vậy, hoặc, ý nghĩa của khuôn mặt giận dữ của nhà thơ, đằng sau cái mặt nạ thô kệch mà người đó mang, hoặc, những hậu quả hư ruỗng, huỷ hoại của mặt nạ, như một sự chạy làng cái lý tưởng [an 'abdication' from the ideal]" Trong "Portrait de l'artiste en satimbanque" [Chân dung nghệ sĩ trong kẻ làm trò rong], Jean Starobinski nói tới trò chơi hài hước, như là "a ridiculous epiphany of art and the artist" [lễ hiện thân lố bịch về nghệ thuật và nghệ sĩ], "a self-criticism directed against the aesthetic vocation itself" [một trò tự kiểm quất ngược lại, chính cái gọi là thiên hướng mỹ học]. Cái quan niệm tự cấu xé, self-devouring, [ít ra là], một trong những phạm trù văn học, như vậy, làm phiền ông"

Cái thú đau thương, tự cào cấu xé ngấu nghiến chính mình đó, quả có làm phiền tôi, tôi thừa nhận như vậy, nó có vẻ như là một trong những điểm trọng yếu về căng thẳng sáng tạo trong tất cả những gì mà tôi viết. Qui chiếu về Jean Starobinski có thể tìm thấy, trong bất kỳ trường hợp, trong cuốn sách mới nhất của tôi, mà cái tít và đề tài chứa đựng - tôi muốn nói huỵch toẹt ra ở đây - một nền móng hài hước, an ironical substratum...

Nghệ sĩ không phải là tên hề, ngay cả khi người đó được nhìn như thế, bởi những người khác, ngay cả khi xã hội xô đẩy, ép buộc anh ta biến dạng, méo mó dưới lớp hoá trang và trò diễu cợt.  Cái mặt nạ mà người nghệ sĩ mang đó, không phải là chấp nhận, mà là rũ bỏ, ngay cả khi rũ bỏ chỉ là giả đò, nhằm đánh lừa lũ bọ, và anh ta đang sửa soạn cú giáng trả. Nghệ sĩ không thể nào "dignify", ["vinh danh"], ông nhà nước, ngay cả trong cái chuyện chống đối nó, nhưng bằng nghi lễ rềnh ràng, bằng thái độ nghiêm trang, solemn fashion. Làm như thế là hơi bị nghiêm trọng hoá vấn đề, khiến xẩy ra phản ứng ngược: Làm tăng thêm uy quyền cho lũ bọ, thừa nhận đám bọ này quả là có quyền cai trị đất nước, [thus acknowledging that authority].

Anh ta đẩy trò quê kệch lên hết mọi cung bậc của nó, nhưng, về phương diện nghệ thuật, anh ta sáng tạo, như ông nói đó, một sự dư thừa ý nghĩa, a surfeit of meanings.

Xã hội trưởng giả "cổ điển" dựng lên một bức tường chống đối trì độn, dầy đặc, và người hùng bi đát, "không khuất phục, không đồng hoá", [the tragic, 'unadapted' hero], cố đập bể bức tường, nhưng, những cú đập của anh nẩy thia lia, và người nghệ sĩ bị trúng miểng, bị lạc đạn. Anh chàng nghệ sĩ này, vưỡn luôn luôn cảm thấy mình tội lỗi đầy mình, vì những ảo tưởng, và cái cú lạc đạn, trúng miểng đó, đánh gục anh ta: Cái bóng dáng mỏng manh, giống như một ánh sao, và bất tử đó.

Trong xã hội khùng điên trộn trạo của ngày hôm nay, chúng, tức cái bát nháo, có thể huỷ diệt tất cả, và cái trò làm hề của người nghệ sĩ có thể nuốt chửng anh ta, làm sao không" Tuy nhiên, người nghệ sĩ, ngay cả khi bị đồng hoá, bị đóng đinh vào vị trí của một tên hề, anh ta vẫn cố gắng đảm nhận - ngay cả với cái giá của một sự đánh mất bản thân, tạm thời, bề ngoài cho thấy như thế - một thế đứng hàm hồ, bấp bênh, để biến cái mất thành cái được, cái trống rỗng, vô giá trị, trở thành hoài vọng, mong ước, trở thành một thứ thề nguyền, ước hẹn, a sort of promise.

Trắc ẩn nụ cười tan tác lệ,

Núi sông xương máu một câu thề.

Thơ Joseph Huỳnh Văn

Chính lời hứa hẹn đó, chính lời thơ đó, 'núi sông xương máu một câu thề', che giấu vẻ long lanh sáng chói, và nét đầy đặn, của "bộ mặt không nhìn thấy, và không đeo mặt nạ", của người nghệ sĩ.

Tanvien.net

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Áp lực lên bộ máy của người cai trị Lukashenko ở Belarus ngày càng lớn. Sau các lệnh trừng phạt của EU và Hoa Kỳ, hơn 100.000 người biểu tình phản đối "chế độ". Minsk hiện cũng đang cố gắng bóp nghẹt báo cáo quốc tế.
Thành phố lớn thứ hai của Azerbaijan, Ganja, đã bị pháo kích bởi các lực lượng Armenia, khi cuộc đụng độ dữ dội tiếp tục qua vùng đất tranh chấp Nagorno-Karabakh, theo bản tin của BBC tiếng Anh hôm Chủ Nhật, 4 tháng 10 năm 2020 cho biết.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tự nhấn mạnh rằng những ngày sắp tới có khả năng mang tính quyết định đối với quá trình lây nhiễm coronavirus của ông.
Lực lượng Ba Lan bắt giữ một người Đức mà nhà chức trách xếp vào loại "phần tử cực đoan nguy hiểm". Người này được cho là có quan hệ với những kẻ cực đoan cánh hữu ở Đức. Các nhà điều tra tịch thu chất nổ, ngòi nổ và đạn dược trong lúc hoạt động.
Giải thưởng, có tên gọi chính thức là Giải thưởng 'Right Livelihood Award', năm nay được trao cho luật sư nhân quyền Nasrin Sotudeh, người đang bị giam giữ ở Iran cũng như nhà hoạt động dân chủ Belarus, Ales Beljazki (Bjaljazki) và trung tâm nhân quyền Wesna mà ông thành lập.
Trung Quốc bắt đầu 5 cuộc tập trận cùng lúc dọc theo các vùng khác nhau của bờ biển hôm Thứ Hai, 28 tháng 9 năm 2020, là lần thứ hai trong 2 tháng mà họ có nhiều cuộc tập trận đồng thời như thế chống lại bối cảnh căng thẳng trong khu vực đang gia tăng, theo bản tin của Reuters cho biết hôm Thứ Hai.
Một vụ thảm sát tập thể tại một quán bar Mexico đã làm 11 người chết hôm Chủ Nhật, 27 tháng 9 năm 2020, theo Reuters cho biết.
Tại quê hương Belarus, Svetlana Alexijewitsch phản đối nguyên thủ quốc gia Lukashenko. Nhưng người đoạt giải Nobel văn học vì lo ngại cho sự an toàn của bà ấy do tình hình bất ổn, bà ta quyết định rời khỏi đất nước. Bây giờ, người đàn bà 72 tuổi đang ở Berlin.
Tổng Thống Ukraine Volodymyr Zelensky hôm Thứ Bảy, 26 tháng 9 năm 2020, đã ca ngợi người sống sót duy nhất của vụ máy bay quân sự rớt làm chết 26 người, sau khi một thiếu sinh quân khác vừa qua đời và 3 thi thể khác được phát hiện.
Nhà hoạt động Hong Kong nổi tiếng Joshua Wong đã bị cảnh sát bắt giữ hôm thứ Năm. Điều đó đến từ một tin nhắn trên tài khoản Twitter của anh ấy.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Hôm thứ Hai (06/07/2020), chính quyền Mỹ thông báo sinh viên quốc tế sẽ không được phép ở lại nếu trường chỉ tổ chức học online vào học kỳ mùa thu.
Đeo khẩu trang đã trở thành một vấn đề đặc biệt nóng bỏng ở Mỹ, nơi mà cuộc khủng hoảng Covid-19 dường như đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Trong khi thế giới đang đổ dồn tập trung vào những căng thẳng giữa Mỹ với Trung Quốc, thì căng thẳng tại khu vực biên giới Himalaya giữa Trung Quốc và Ấn Độ vào tháng 05/2020 đã gây ra nhiều thương vong nhất trong hơn 50 năm.
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.