Hôm nay,  
Việt Báo Online

Vè Tây Tới Nam Kỳ

22/06/201908:03:00(Xem: 855)
Vè Tây Tới Nam Kỳ
Vè Tây Tới Nam Kỳ

Nguyễn Văn Sâm phiên âm và giới thiệu

 

Cách nay gần mười năm (2010) một người sưu tập tác phẩm Nôm kỳ cựu ở Sàigòn có nhường tôi vài quyển sách Nôm viết tay, trong đó có một quyển mỏng gồm 10 trang, hình như là phần còn lại của một quyển lớn hơn đã bị hư rách (?). Mười trang nầy thì hai trang cuối không quan trọng vì  là những bài thơ không có gì đặc biệt. Riêng 8 trang đầu rất đáng chú ý, đó là 226 câu lục bát nói về hai đề tài  gần như khác biệt:

(1) Giặc Tây tới Sơn Chà năm Đinh Tỵ (1857) và những gì họ làm sau đó trên vùng đất Nam Kỳ vừa chiếm đóng.  Phần nầy người sáng tác đã nói tốt về giặc Tây hơn là nói xấu. Chuyện nầy cũng dễ hiểu: Mới tới đất lạ, chưa biết mô tê gì lại thấy có nhiều điều cần cải tiến nên họ đã cải tiến và tạo nên sự choáng ngộp, kính phục dưới mắt người dân bản địa.

(2) Chuyện bão lụt năm Giáp Thìn 1904. sự kiện đặc biệt nầy được mô tả khá tỷ mỹ nhứt là những chuyện chết chóc tang thương xảy ra cùng là những đóng góp của thân hào nhân sĩ thời đó.

Tôi coi tác phẩm nầy là phần văn chương khuyết danh của văn học Miền Nam, một phần không thể bỏ qua khi nghiên cứu văn học, văn hóa Miền Nam Kỳ Lục Tỉnh. Bài nầy giới thiệu phần 1. Tôi tạm gọi là:


blank

Vè Tây tới , tác giả Khuyết Danh.
 

Cuốn sách dầy sưu tầm khá đầy đủ về Vè Nam Bộ của ông Huỳnh Ngọc Trảng ghi được mấy bài vè Bão Lụt Năm Thìn nhưng không có bài nào nói về sự kiện Tây Tới.

Về mặt từ ngữ thì cũng như các tác phẩm cùng thời ở Nam kỳ, bài Vè Tây tới có những từ ngữ đặc biệt của vùng như thốt thôi (bây giờ nói về), hội nầy (hoàn cảnh nầy), chạy sớ về kinh (dâng sớ về triều đình bằng cách hỏa tốc), những kẻ dân tình (dân chúng), chí những (cho đến), làm lộ (làm đường), chim bay khác nào (giống như chim bay), rất hay (rất giỏi, rất lẹ), đề lao (ngục, phòng giam), như mưa (nhiều lắm, đông đúc), dây thép (điện tín), máy nước (phông tên nước), dù máy (dù có thể xếp lại, khi cần thì làm cho nó bung ra), tằng sa điều đỏ (vải vóc màu sắc)…

Nhìn chung bài văn không phải là một tuyệt phẩm văn chương, chữ dùng bình thường nên tôi đồng ý với người sưu tập trước gọi đây là một bài vè, tuy nhiên nó có giá trị ở chỗ:
 

(1) ghi lại một số từ ngữ xưa không phải ở đâu cũng có.

(2) Quân ta tan vỡ rất mau trước sự tấn chiếm của người Pháp

     (3) cho thấy người Pháp đã mở mang xứ thuộc địa của mình bằng cách mang đến một số  văn minh vật chất qua các thứ mà người Việt lúc đó gọi là máy.

     (4) Người Pháp bị ghét bỏ ban đầu (bị kêu bằng giặc Tây) sau đó đã được cái nhìn thân thiện hơn khi cho rằng nhờ Người Pháp mà thiên hạ đâu đâu thái bình.
 

Có thể rằng tác giả bài nầy thiên vị người Pháp xâm lược vì sợ bị rắc rối, vì muốn tâng công để kiếm lợi lộc, nhưng thực tế là  tác giả đã cho thấy những công trình lợi ích mà người Pháp đem lại cho nước ta khi họ mới tới xứ còn đương mê ngủ trong văn chương thi phú chịu ảnh hưởng của Trung hoa quên rằng thức tế của thế giới sự tiến bộ của văn minh cơ giới đang rầm rộ.

Bài văn xứng đáng được biết để ta hiểu về dân trí của người mình  trong thời kỳ người Pháp mới đến Việt Nam: Thấp lắm cho nên thấy gì lạ lạ đều cho là máy cả, máy nước, máy cầu, dù máy, máy ngựa. Cách nay mấy chục năm  tinh thần nầy vẫn còn ở trong các danh từ bút máy (viết máy), xe máy (xe đạp), hộp quẹt máy, máy nước

Ngoài ra đây là bản Nôm viết tay có thể không xa lắm với năm 1904 nên giá trị thời sự của nó đáng tin cậy hơn là những bài mới sưu tầm được gần đây qua lời kể của người nầy người nọ mà chắc chắn rằng tính thời sự đã mất và  sự trung thực không thiên kiến không có gì chắc chắn. (CA, June 18, 2019)
  

Thốt thôi lại kể đời nay,

Từ năm Đinh Tỵ (1857) Tây rày mới qua,

Ban đầu vô lấy Sơn Chà (Đà Nẵng)

Năm sau Gia Định, Biên Hòa, Đồng Nai.

Quan trên thiên hạ ai ai,

Dốc đền nợ nước ra tài chiến chinh,

Quan trên chạy sớ về kinh.

Triều đình hội nghị[1] cho binh tiếp rày.

Ai ngờ Trời khiến chẳng may[2],

Nam Kỳ Lục Tỉnh mất rày còn đâu[3].

Các quan lớn nhỏ thêm rầu.

Kẻ qua nước khác người hầu về kinh.

Thấy thôi thảm thiết sự tình.

Ngùi ngùi lại tưởng phận mình thương ôi.

Bao giờ cho chúa gặp tôi.

Cho người gặp ngựa phản hồi mới xong.

Phải như Hàn Tín, Tử Phòng.

Ra đền nợ nước thời lòng mới an.

Phải chi như Tiết Đinh San[4],

Phò vua giúp nước dẹp loàn[5] chinh Tây.

Đời nay lại tới hội nầy[6],

Vì đâu nên nỗi giặc Tây[7] tới mình,

Thương thay những kẻ dân tình,

Quan quân chẳng có, một mình bơ vơ[8].

Nghe thôi nhiều nỗi ngẩn ngơ,

Quan Tây rày đã kéo cờ chiêu an (t2)

Quận châu thành thị dư ngàn,

Lương tiền chí những bạc vàng cướp thâu[9].

Tờ[10] ra khắp hết đâu đâu[11],

Đều thời làm lộ, làm cầu, khai kinh.

Tổng làng coi trát phân minh.

Làng thời bắt hết dân tình làm xâu.

Tỉnh thành chí những quận châu.

Cũng đều lập gác, xây cầu, xinh thay.

Dưới sông tàu chạy rất hay,

Trên bờ xe lửa[12] chim bay khác nào.

Rất nhiều phép lạ tài cao.

Giăng ra dây thép[13] việc nào cũng hay.

Đường đi ba bốn đêm ngày,

Ước chừng dây thép đi nay một giờ.

Ví như[14] học phép tiên cơ.

Làm ra những máy binh thơ nhiệm mầu.

Máy xe, máy ngựa, máy cầu[15],

Máy đèn, máy nước, máy dầu lạ thay.

Áo quần lại có máy may,

Gạo thời máy giả, máy xay, máy sàn.

Khắp nơi bờ cõi mở mang.

Phá cây làm ruộng lập làng, khai kinh.

Rày ra thưởng tước công bình[16].

Đều thời dạy dỗ dân tình làm ăn.

Ai mà làm dử lung lăng[17], (t3)

Phạm vô điều luật đóng trăng[18] bỏ tù.

San đầm, phú lít[19] tuần du.

Đề lao khám tối canh tù nghiêm thay.

Gian tham trộm cướp đâu rày,

Sát nhơn hung bạo án đày chung thân.

Lập làm tòa án xử phân,

Việc hình, điền thổ có phần bẩm thưa.

Buổi hầu thiên hạ như mưa[20],

Hầu rồi ra trước, ai chưa còn hầu.

Châu thành thiên hạ đâu đâu.

Đò[21] đưa khắp xứ, đường cầu khắp nơi.

Sang giàu nhiều kẻ ăn chơi,

Hoặc là quí khách đi thời thiếu chi.

Tàu đò ghé lại một khi,

Nam thanh nữ tú khác gì tiên nga[22].

Kẻ thời mặc áo má ba[23].

Kiềng vàng, dù máy, chấn khoa đầy tàu.

Tằng sa điều đỏ[24] lao xao,

Kẻ lên người xuống chật tàu như mưa.

Nhộn nhàng xe rước xe đưa,

Kẻ đi tới trước người vừa tới sau.

Kẻ thời kiếm chỗ nghỉ ngơi.

Kẻ vô quán nước người chơi tiên lầu[25]

Xa gần khắp hết quận châu,

Nơi nơi thông thả đâu đâu thái bình[26].

 

(Phiên âm và giới thiệu lần đầu tiên   06/2019)



[1] Bốn chữ này xưa  thường nói là đình nghị.

[2] Chẳng phải Trời khiến mà vì  triều đình cổ hủ không theo kịp nền văn minh thế giới nên thua về mặt sung đạn binh bị, chiến thuật…

[3] Quân ta chưa kịp đánh gì thì đã mất đất Nam Kỳ trong thời gian không bao lâu.

[4] Với những cái tên như Hàn Tín, Tử Phòng, Tiết Đinh San ăn sâu vô tâm não của người dân thì việc mất nước chỉ là vấn đề thời gian.

[5] Giọng Nam Bộ rặc ròng khi cho loàn- đọc thổ âm là làn- hợp vận với san ở câu trên.

[6] Tới hội nầy: Cách nói xưa nghĩa là lâm vào hoàn cảnh nầy.

[7] Tôi biết rằng người thời tác phẩm nầy xuất hiện - người dân rất thích mấy chữ giặc Tây,chia cách rạch ròi giữa kẻ tới chinh phục và dân bị hinh phục: Không có một sự ưỡm ờ nào ở đây.

[8] Quân ta bị đánh tan nát nên dân không còn đưọc ai bão vệ.

[9] Một sự tố cáo trực tiếp hành vi của quân xâm lăng Pháp.

[10] Thông cáo của chánh phủ thuộc địa, người chủ mới.

[11] Từ đây là phần nói về những điều tốt của người Pháp  đã thực hiện ở Việt Nam trong lúc ban đầu.

[12] Không chắc lắm, nhưng tôi nghĩ  có lẽ  xe lửa là tiếng sau nầy gọi là xe hơi, xe con. Những năm đầu của sự thuộc địa xe lửa chắc chắn là chưa thể có. Xin nhường cho những vị giỏi về địa lý, nhân văn…

[13] Dây thép: Truyền tin bằng mã Morse.

[14] Ví như: Giống với, tương tợ như, chẳng khác nào…

[15] Máy ngựa (?), máy cầu là các cầu quay hay cầu có thể trục lên ở giửa để tàu bè qua lại. 

[16] Khen thưởng công bình, không thiên vị. Ôi , thời ngoại thuộc mà được như vầy sao! Đad1ng thương cho thời nay!

[17] Lung lăng: lộn xộn, quậy phá, làm giặc. Huình Tịnh Của định nghĩa Lung lăng là Hung hăng, không thuần tính, Lung dữ, ngang tàng. Thơ Lục Vân Tiên: Thấy Đỗng Trác lung lăng trong nhà Hán.

[18] Đóng trăng: một loại cùm thời xưa.

[19] Âm Việt của gendarme, police, chỉ cảnh sát, hay công an ngày nay, nhưng nhiệm vụ thì khác ngày nay nhiều..

[20] Thiên hạ như mưa: Người ta rất đông. Lúc nầy giao thời lộn xộn kiện tụng  lung tung nên người đến công sở đông.

[21] Đò đây là ghe có máy nổ chạy bằng hơi nước.

[22] Người trẻ bắt đầu tin tưởng để đi tàu đò nên ngó vô thì thấy người thanh lịch trên đó nhiều. Điều nầy chứng tỏ sự cai trị đã ổn định.

[23] Sau nầy trở thaánh áo bà ba chăng? Bài văn ngắn mà  có tới vài ba từ người phiên âm chưa hiểu được. Xin giúp.

[24] Tằng sa, điều đỏ: Vải vóc màu  sắc đẹp đẽ.

[25] Tiên lầu 仙楼: Nhà hàng. Xưa tiệm nước là nhà hàng bình dân chỉ có một từng trệt, tiên lầu là nhà hàng cho khách sang có hai từng.

[26] Cũng là giọng khen  nhà nước Pháp.



 

17/07/2019(Xem: 22)
Từ rất sớm, khi mặt trời còn đang ngái ngủ sau rặng tre, lão nhà báo đã chèo chiếc thuyền con ra giữa hồ, hái những đóa sen chớm hé, khẽ khàng đặt lên lòng thuyền; được đâu chừng mươi bông, lão lại ngược mạn thuyền, chèo vào bờ.
17/07/2019(Xem: 421)
Nhờ có sự giúp đỡ của Bắc Hàn và Trung Cộng, Iran quyết tâm thực hiện vũ khí hạt nhân để được tồn tại trong trận chiến với Do Thái. Cựu Giám đốc tình báo Mossad của Do Thái là
17/07/2019(Xem: 244)
Von der Leyen trở thành Chủ tịch Ủy ban Châu Âu, Kramp-Karrenbauer trở thành Tân Bộ trưởng Quốc phòng Đức, và Merkel có ngày sinh nhật của mình: một cái nhìn tổng quát về tin tức về đêm và một viễn cảnh trong ngày
17/07/2019(Xem: 370)
Con người sống trong xã hội, ai ai cũng đều có số phận riêng biệt mà Thượng Đế đã ban phước hạnh cho từng con người không ai có thể phủ nhận được điều đó.
16/07/2019(Xem: 991)
Sau buổi Ra Mắt DVD "Hè Kỷ Niệm" tại quận Cam, California và tại Atlanta, Georgia, Câu Lạc Bộ Tình Nghệ Sĩ (CLB TNS) đã chọn Houston là nơi thứ ba để ra mắt DVD này.
16/07/2019(Xem: 286)
Trước tiên xin được có vài lời giới thiệu về nhạc sư được tôn làm bậc sư về sáo Pan Flute – xin được nói về loại sáo này ở phần sau – thường được biết qua tên Zamfir.
15/07/2019(Xem: 783)
Chỉ cần một phút thôi, Nén nhang lòng xin gởi, Chiếc nón sắt trên đồi, Tấm thẻ bài thả trôi Chỉ cần một phút thôi, Giọt nước mắt ngậm ngùi, Nước Việt buồn Mẹ ơi !, Quê hương con mất rồi
15/07/2019(Xem: 765)
Buổi sáng, Ty vừa thức dậy, đứng phía sau cửa sổ nhìn ra sân trước nhà, ông ngoại đang tỉa những lá cúc khô héo trong chậu cúc đầy nụ phơn-phớt vàng.
15/07/2019(Xem: 3467)
Báo chí và các hãng thông tấn trong nước đã ghi nhận môt diễn biến bất thường trong việc bố trí nhân sự cấp cao của chính phủ VN khi thấy Chủ Tich Quốc Hội Nguyễn thị Kim Ngân tiếp đại sứ TQ, Hùng Ba hôm 4-7 chứ không phải Phó Chủ Tich nước Đặng Thị Ngọc Thịnh.
15/07/2019(Xem: 353)
Lễ kỳ yên tức là lễ cầu an, là lễ tế Thành hoàng lớn nhất của một ngôi đình ở Nam Bộ.
15/07/2019(Xem: 610)
Thành phố Hamburg là thủ đô Phật giáo của nước Đức.
15/07/2019(Xem: 568)
Hầu hết chúng ta đã tham dự các cuộc bầu cử tự do tại Việt Nam trước 1975 và tại các quốc gia tự do mà chúng ta đang cư ngụ sau năm 1975.
14/07/2019(Xem: 1996)
cô Nguyễn Quang Hồng Ân được phép ở lại Đức quốc vì lý do học vấn. Thân phụ cô Hồng Ân là ông Nguyễn Quang Hồng Nhân, từng bị tù 20 năm vì hoạt động đòi nhân quyền, cùng với vợ (thân mẫu cô Hồng Ân) đã bị Sở Di Trú Đức Quốc từ chối đơn xin tỵ nạn chính trị và đã trục xuất về Việt Nam.
14/07/2019(Xem: 1009)
Khi nói đến chênh lệch giàu nghèo ở Mỹ ngày nay không thể giải thích bằng chủ nghĩa Mác của giai cấp chủ nhân bóc lột thợ thuyền, mà chính yếu bắt nguồn từ cấu trúc xã hội không thay đổi kịp theo đà phát triển của hai trào lưu toàn cầu hóa và điện toán hóa.
14/07/2019(Xem: 966)
Kính mời quý Phật tử vùng Nam California đến tham dự khóa tu hằng tuần với sự hướng dẫn của Sư Bà Như Hương tại Trung Tâm Sunshine - 13071 Brookhurst Str. Suite 197, Garden Grove, CA 92843.
Tin công nghệ
Những người đã và đang sử dụng bản beta của Android Q hẳn sẽ rất trông chờ. Chế độ tối toàn hệ thống của Google trông thực sự ấn tượng, cùng với các tùy chọn thay đổi giao diện mới được giấu kỹ trong phần thiết lập nhà phát triển cho thấy những nền móng báo hiệu cho khả năng tùy biến mạnh mẽ hơn nữa của Android trong tương lai. Một điểm đáng khen ngợi khác là khả năng quản lý quyền ứng dụng được cải tiến, bảo vệ tốt hơn quyền riêng tư của người dùng.
Cảm xúc của chúng ta có thể ảnh hưởng đến mọi thứ, từ sự ngon miệng đến cách chúng ta cảm nhận thế giới - và thậm chí là dáng đi của chúng ta.
Khoảng giữa tháng 07/2019, một số nguồn tin cho biết, bệnh viện y của Đại học kỹ thuật Dresden, Đức đang làm việc với hai công ty OHB Systems AG và Blue Horizon trong sự giám sát của Cơ quan vũ trụ Châu Âu để phát triển một giải pháp sử dụng công nghệ in 3D giúp xử lý các tình huống khẩn cấp liên quan đến sức khỏe cho các chuyến đi xa vào vũ trụ trong tương lai.
Khoảng giữa tháng 07/2019, trang Reuters đưa tin, chính phủ Mỹ sẽ bắt đầu cấp giấy phép cho những công ty muốn giao dịch với Huawei trong khoảng 2 tuần tiếp theo. Tin tức theo sau thông báo của tổng thống Donald Trump về việc nới lỏng lệnh cấm mà Mỹ từng áp dụng hồi tháng 05/2019.
Dự kiến sẽ được giới thiệu vào ngày 07/08/2019, Samsung hiện đã bắt đầu sản xuất chiếc smartphone flagship tiếp theo của hãng là Galaxy Note10. Tuy nhiên, cuộc tranh chấp thương mại giữa Nhật Bản và Hàn Quốc dường như đã gây ra một số vấn đề cho quá trình sản xuất. Thậm chí, một nguồn tin khẳng định việc sản xuất Galaxy Note10 đang bị gián đoạn
Qualcomm từng giới thiệu Snapdragon 855 vào cuối năm 2018 và con chip đã có mặt trên rất nhiều mẫu smartphone cao cấp được ra mắt trong nửa đầu năm 2019, trong đó thiết bị đầu tiên là Galaxy S10 của Samsung
Khoảng giữa tháng 07/2019, một số nguồn tin cho biết, các tài xế có hành vi lái xe nguy hiểm sẽ là mục tiêu truy đuổi của drone quân sự do lực lượng cảnh sát London triển khai.
Dù vừa chịu một khoản phạt khổng lồ lên tới 5 tỷ USD bởi FTC, nhưng cổ phiếu của Facebook vẫn tiếp tục tăng. Theo trang The New York Times, chính phủ Mỹ đã dành nhiều tháng để lên kế hoạch trừng phạt Facebook vì những bê bối về việc làm lộ thông tin của khách hàng, nhưng cuối cùng hãng vẫn tiếp tục hưởng lợi.
Chỉ xếp sau nước, bê tông là loại vật liệu được dùng nhiều nhất Trái Đất. Nhưng tiềm ẩm đằng sau những lợi ích của nó là những hiểm họa to lớn đối với hành tinh chúng ta, với sức khỏe con người và cả nền văn minh nhân loại.
Khoảng giữa tháng 07/2019, Samsung đang đứng trước nhiều mối đe dọa, đặc biệt là tác động từ lệnh cấm xuất khẩu của Nhật Bản đối với mảng kinh doanh đúc của hãng. Đây là mảng kinh doanh quan trọng và cốt lõi nhất, hỗ trợ cho hoạt động kinh doanh chip của Samsung.
Khoảng giữa tháng 07/2019, một đơn vị thuộc Bộ quốc phòng Mỹ đã đề xuất ý tưởng xây một trạm vũ trụ cho robot trong tương lai. Trạm vũ trụ mới với tên gọi Orbital Outpost sẽ đóng vai trò hỗ trợ các vệ tinh không gian của quân đội Mỹ. Đây sẽ là nơi tiến hành các thí nghiệm và một ngày nào đó có thể sẽ đủ không gian cho cả con người
Trong kỷ nguyên mạng 5G, Mỹ đang tụt hậu trước Trung Quốc. Để phần nào khỏa lấp sự thua thiệt, Mỹ dự định sẽ dồn nguồn lực phát triển thế hệ mạng 6G với hy vọng việc đón đầu mạng 6G sẽ giúp họ trở thành quốc gia dẫn đầu về công nghệ mạng tương lai.
Người ta thường so sánh ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo với ngành dầu mỏ: một khi ta khai thác được dữ liệu, ta có thể tinh lọc để biến nó thành một thứ hàng trao đổi quý giá. Phép so sánh còn chỉ ra một điểm chung khác, khi xét tới những ảnh hưởng môi trường của quá trình xử lý deep learning.
Không thể phủ nhận, vaccine là một trong những phát minh y tế vĩ đại nhất lịch sử nhân loại. Từ sự ra đời của loại vaccine đầu tiên phòng bệnh đậu ở thế kỷ 19, cho tới hàng loạt vaccine phòng cúm thường liên tục được cập nhật mỗi năm, các mũi tiêm đã giúp cho hàng triệu người phát triển khả năng miễn dịch với những căn bệnh, một thời từng là công cụ của thần chết trong quá khứ.
Khi sử dụng điện thoại Android, người dùng có quyền quyết định rằng không cho phép một phần mềm theo dõi thông tin từ điện thoại, và có lẽ sẽ cảm thấy yên tâm rằng ứng dụng đó sẽ không thể truy cập thông tin từ điện thoại của mình. Tuy nhiên, khoảng giữa tháng 07/2019, các nhà nghiên cứu lại chỉ ra rằng hàng nghìn ứng dụng đã tìm ra cách qua mặt hệ thống cấp quyền truy cập của Android, truy cập thông tin trên điện thoại hay thậm chí có thể theo dõi được vị trí của người dùng.