Hôm nay,  
Việt Báo Online

S.T.T.D Tưởng Năng Tiến – Bác Hồ, Bác Tôn & Em Tám

18/05/201911:50:00(Xem: 2001)
S.T.T.D Tưởng Năng Tiến – Bác Hồ, Bác Tôn & Em Tám

 

S.T.T.D Tưởng Năng Tiến – Bác Hồ, Bác Tôn & Em Tám


blank

Who controls the past, controls the future; who controls the present, controls the past.

George Orwell

  

Công viên Lê Văn Tám, ở Thành phố Hồ Chí Minh, được bao quanh bởi bốn con đường lớn: Hai Bà Trưng, Võ Thị Sáu, Điện Biên Phủ và Đinh Tiên Hoàng. Giữa lòng đô thị ngột ngạt và nóng bức, sự hiện diện của một khoảnh đất rộng rãi với cây xanh bóng là một món quà tặng (vô cùng) quí giá cho công chúng.
Vậy mà vẫn có lời ra, tiếng vào:


           – Đâu có thằng nhỏ (mẹ rượt) nào tên Lê Văn Tám, mấy cha? 

Cứ theo như sử Đảng thì đêm ngày 1 tháng 1 năm 1946, em Lê Văn Tám tẩm dầu vô người, xong bựt quẹt cho cháy như cây đuốc, rồi chạy cái vù vô kho xăng ở Thị Nghè. Khỏi nói cũng biết là vụ này nổ nổ lớn.
Cái kho, tất nhiên, tiêu tùng. Đài phát thanh bên kia đường cũng sập tiệm luôn. Nguyên cả một đại đội lính bảo vệ thì bị thiêu sống, chết không còn một mạng!

 

Thiệt là một trang sử chói loà và khét lẹt. Đọc mà thấy ghê, tưởng cứ y như thiệt vậy. Tưởng vậy mà không phải vậy.

Sự thiệt, theo lời giáo sư Phan Huy Lê (Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam) qua một cuộc phỏng vấn – dành cho báo Người Việt – vào hôm 18 tháng 3 năm 2005 thì em Lê Văn Tám chỉ là một sản phẩm của tưởng tượng mà thôi.

Và đó là lý do khiến trong thiên hạ có lời xì xào, đòi bỏ cái tên Lê Văn Tám. Tôi có “rà” lại vụ này, và thấy Wikipedia Việt Nam ghi lại như sau:
“Lê Văn Tám là một nhân vật hư cấu. Chuyện ‘ngọn đuốc Lê Văn Tám’ được tuyên truyền rộng rãi để cổ động tinh thần chiến đấu của nhân dân … Tên Lê Văn Tám đã được đặt cho một số trường tiểu học, tượng đài, rạp chiếu phim, đường phố hay các địa danh khác.”

 

Chèn ơi! Như vậy mà mấy cha mấy mẹ cứ nằng nặc đòi xoá tên Lê Văn Tám thì tốn kém, và phiền phức biết chừng nào mà kể. Trong hoàn cảnh đất nước đang còn gặp nhiều khó khăn (về mọi mặt) tôi đề nghị là cứ giữ tên cũ đi, chỉ cần bôi bớt một nét của chữ “m” cho nó thành “n” thôi.

Vậy là khắp nước sẽ có những công viên, trường học, tượng đài Lê Văn Tán chớ không phải là Lê Văn Tám nữa. Rõ ràng vừa tránh được điều tiếng, vừa đỡ tốn công và tốn của. Cứ kể như chuyện em Tám chỉ để tán nhảm, cho vui thôi.

Mà sử sách của Đảng ta thì những chuyện nhảm nhí cỡ đó (kể như) là chuyện nhỏ. Hổng tin, thử nhìn lại cuộc đời hoạt động cách mạng của bác Tôn mà coi.

Cũng cứ theo như sử Đảng thì bác Tôn sinh năm 1988, tại Long Xuyên. Năm 1914, ông bị bắt lính qua Tây. Năm 1919, chính ông là người treo cờ đỏ (trên chiến hạm Pháp) ở Hắc Hải để ủng hộ cách mạng Nga. Năm 1920 ông trở về nước. Năm 1925, ông tổ chức đình công để cầm chân một chiến hạm Pháp ở nhà máy Ba Son…

Sự nghiệp và thành tích của bác còn được ghi rõ trong hai tác phẩm chính: Đồng chí Tôn Đức Thắng, người chiến sĩ cộng sản kiên cường, mẫu mực (nxb Sự Thật 1982) và Người thủy thủ phản chiến ở Biển Đen (nxb Thông Tin Lý Luận 1988).

 

Cả sử lẫn sách của Đảng ta đều ghi rành rành như vậy mà (rồi) vẫn có điều tiếng eo xèo, dị nghị. Trong một cuộc phỏng vấn do BBC thực hiện, nghe được vào hôm 24 tháng 8 năm 2003, ông Christoph Giebel – giáo sư sử học của đại học Washington, Hoa Kỳ – đã nói rằng bác Tôn “không có mặt trên bất kỳ con tầu nào của Pháp, liên quan đến vụ binh biến ở Hắc Hải”. Nói cách khác (ít tế nhị hơn) là vụ bác Tôn tham dự vào việc nổi loạn và treo cờ ở Biển Đen chỉ là chuyện… xạo! Cái vẫn thường được mô tả là “cuộc đình công thắng lợi” mà bác Tôn đã khởi xướng ở cảng Ba Son, tất nhiên, cũng… xạo luôn!

Cha nội giáo sư Christoph Giebel (thiệt) vô duyên hết biết luôn! Chuyện của đất nước người ta, mắc mớ gì mà ngứa miệng nhẩy vô bàn luận (và bàn loạn) như vậy chớ?

Hồi mới nghe vụ này, tui cũng tưởng là thằng chả vì rảnh quá sinh thói ngồi lê đôi mách – kiếm chuyện làm quà – nên nghe qua rồi bỏ; ai dè, năm sau, năm 2004, nhà xuất bản University of Washington Press cho ra đời cuốn Imagined Ancestries of Vietnamese Communism (Ton Duc Thang and the Politics of History and Memory) của Chirstoph Giebel.


blank

Theo lời giới thiệu của nhà xuất bản, tác phẩm này đã “làm sáng tỏ cuộc đời thật cũng như được tô vẽ thêm của Tôn Đức Thắng (1888-1980), một nhà hoạt động cách mạng nổi tiếng và thần tượng của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhưng đấy chỉ là một bản lí lịch dùng cho các buổi lễ lạt mà thôi… Công trình nghiên cứu này theo sát những quá trình phức tạp, kéo dài hàng chục năm, trong đó những hành động dũng cảm nổi tiếng của Tôn Đức Thắng đã bị xuyên tạc hay đơn giản là bịa ra và – tuỳ theo nhu cầu lịch sử và chính trị – được Đảng sử dụng như một công cụ tuyên truyền” (Ancestries of Vietnamese Communism illuminates the real and imagined lives of Ton Duc Thang (1888-1980), a celebrated revolutionary activist and Vietnamese communist icon, but it is much more than a conventional biography…. The study traces the decades-long, complex processes in which famous heroic episodes in Ton Duc Thang’s life were manipulated or simply fabricated and-depending on prevailing historical and political necessities-utilized as propaganda by the Communist Party” – translated by Phạm Nguyên Trường).

 

Sự nghiệp cách mạng của bác Tôn, từ nay, kể như là đi… xuống. Nói tình ngay thì dân Việt đã biết là bác ấy “xuống” lâu rồi, chớ đâu có cần phải chờ đến lúc được cái ông giáo sư ở tuốt bên Huê Kỳ… phát hiện.

Trước đó cả thập niên, vào năm 1995, nhà xuất bản Văn Nghệ (California) đã cho trình làng cuốn Thư gửi Mẹ và Quốc hội của Nguyễn Văn Trấn. Qua cuốn sách này, Chủ tịch Nước Tôn Đức Thắng được toàn dân hết sức thương cảm và ái ngại – sau khi nghe ông than thân, bằng một câu chửi thề, được ghi lại, nơi trang 266, như sau:

“Đ… mẹ, tao cũng sợ!”

 

Thiệt, nghe mà muốn ứa nước mắt. Cỡ Đại tướng đang cầm quân mà bị bắt phải cầm quần cũng lật đật cầm liển (và cầm rất chặt) thì Chủ tịch Nước – nghĩ cho cùng – đâu có là cái đinh gì, trong vòng tay của Đảng. Sợ là phải (giá) và là chuyện mà ai cũng… thông cảm được.

Điều đáng tiếc (và rầy rà) là thiên hạ lại không đủ bao dung để nhắm mắt làm ngơ trước những con đường, những cơ quan, và trường học đã (lỡ) mang tên Tôn Đức Thắng. Cứ để nguyên như vậy cũng (hơi) kỳ nhưng thay thì kẹt lắm, nếu chưa muốn nói là kẹt lớn. Rồi mấy cái tên bác Nguyễn Lương Bằng, bác Lê Duẩn, bác Trường Chinh… – và cả đống những mấy bác và mấy chú (thổ tả) khác nữa – không lẽ cũng phải thay luôn? Tốn kém bộn à, chớ đâu phải chuyện chơi, mấy cha?

Cũng như trường hợp của em Lê Văn Tám, tôi xin đề nghị “một giải pháp tình thế” như sau: cứ giữ tên bác Tôn đi, chỉ đổi chút xíu thôi. Thay vì “c” ta sửa thành “t” trong chữ “đức” là… rồi. Tôn Đức Thắng sẽ biến thành Tôn Đứt Thắng. Gọn bâng. Vừa yên được lòng người, vừa đỡ mất lòng Bác, lại cũng đỡ tốn công và tốn của.

Vấn đề của em Tám và bác Tôn, cứ khoanh vùng lại như vậy – kể như – là mát trời ông Địa! Bây giờ xin nói đến chuyện (linh tinh) của bác Hồ. Bác này thì tăm tiếng (và tai tiếng) hơn bác kia… chút xíu!

Sau khi bản sao bức thư của anh Nguyễn Tất Thành (xin vào học Trường Thuộc Địa) được phát tán tùm lum, và sau khi cả nước đều biết rằng kiệt tác Những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động của Hồ Chủ tịch do chính bác Hồ là tác giả thì dư luận – trong cũng như ngoài nước – bắt đầu rục rịch đòi đổi tên Thành phố Hồ Chí Minh, và san bằng cái lăng của ổng.

Vì có cả trăm con đường, công viên, trường học, tượng đài… mang tên Lê Văn Tám nên chuyện thay đổi mới khó khăn, tốn kém. Chớ chỉ có một địa danh mang tên Hồ Chí Minh (quang vinh) thì chuyện đổi thay, xem ra, là chuyện nhỏ. Stalingrad hay Leningrad đều đã được giải phóng, và trở về với cái tên cũ của nó thì không cớ chi mà cái tên Sài Gòn lại bị mất luôn.

Vụ cái lăng thì còn… khỏe nữa. Nhà thơ Nguyễn Quốc Chánh đã có dự kiến như sau:
“Tôi đề nghị một phương pháp xử lý lăng Hồ Chí Minh như vầy: chôn ông ta thật sâu dưới lòng đất, ngay nơi xác ông ta đang quàn, rồi dán lên bên trong, bên ngoài của tất cả những bức tường, trần và các lối đi trong lăng những đầu lâu của những nạn nhân, ưu tiên là những nạn nhân trong cải cách ruộng đất, và đổi tên thành: LĂNG NHỮNG NẠN NHÂN CỦA CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN VIỆT NAM.”

 

Nguyễn Quốc Chánh nói vừa dứt lời thì đã có một thằng cha (mả mẹ) nào đó lật đật ôm bác Hồ bỏ gọn vô… Đại Nam Quốc tự, ở Bình Dương. Theo tường thuật của báo Tuổi Trẻ Online: “Bên trong chính điện của ngôi chùa này thờ tượng đức Phật, vua Hùng Vương và… Chủ tịch Hồ Chí Minh! Bên ngoài là khu giải trí có vườn thú, biển nhân tạo, và khu khách sạn năm ngàn phòng – giá thuê rẻ rề hà  1.000 phòng được thiết kế theo kiểu cung điện với giá 5-200 USD/phòng/đêm, 4.000 phòng còn lại có giá 5-30 USD/phòng/đêm!”

Ở đâu có mật là có ruồi. Rồi ra, đĩ điếm ở bến Ninh Kiều, cũng như ở khắp mọi nơi sẽ đổ về nhiều (hơn dân) là cái chắc.

Dù có tượng Phật (làm vì) bên trong chính điện, với cái thứ chùa chiền tào lao và uế tạp (với sở thú, khu ăn chơi, phòng ngủ và đĩ điếm kề bên) như thế, người Việt có tên gọi dành riêng cho nó là dâm từ.

Dâm từ, theo Việt Nam Tự Điển – Khai Trí Tiến Đức là “đền thờ thần bất chính.” Còn theo Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huình – Tịnh Paulus Của (Imprimerie Rey, Curol & Cie : Sài Gòn 1895, trang 219) là miếu thờ yêu quái. Ở dâm từ, dân gian hay thờ cúng những… dâm thần! Hồ Chí Minh vốn vẫn thường bị coi là một tay gian thần. Nay, thêm tước vị dâm thần nữa thì e (hơi) quá tải.

 

“Who controls the past, controls the future; who controls the present, controls the past.” Khi viết dòng chữ này, trong tác phẩm Nineteen Eighty – Four, vào năm 1948, George Orwell đã có thể hình dung ra được những thủ đoạn ma mãnh (của những chế độ toàn trị) trong việc ngụy tạo lịch sử.

Điều mà George Orwell không ngờ tới là kỹ thuật truyền thông tân tiến sẽ dẫn dắt nhân loại bước vào Thời đại Thông tin. Ở thời đại này, mọi cố gắng đánh tráo dĩ vãng chỉ tạo ra được những trò hề lố bịch mà thôi.

Tưởng Năng Tiến

 



13/08/2019(Xem: 849)
Lời dạy của Đức Phật chỉ có mục đích giúp chúng sinh vơi bớt khổ cũng giống như ông bác sĩ chữa bệnh. Ộng bác sĩ không tạo ra bệnh cũng như không “nắm giữ” bệnh. Lời biện giải về chân lý nếu có của Phật giống như lời ông bác sĩ giải thích cho con bệnh biết nguyên do của bệnh và phương pháp chữa trị mà thôi.
13/08/2019(Xem: 1548)
Theo dõi tin tức gần đây về sự ngang nhiên xâm lấn của Trung Cộng tại Biển Đông và Biển Đông Á, nhiều người đặt câu hỏi: Tại sao TC bất chấp luật lệ quốc tế, ngang ngược chiếm toàn vùng Biển Đông?
13/08/2019(Xem: 1164)
Chính phủ Trung Quốc có thể ghê tởm ý tưởng của việc tạo ra các nhượng bộ cho những người biểu tình ở Hồng Kông, nhưng cứu xét các hậu quả thảm khốc của một cuộc đàn áp quân sự là điều mà họ phải làm.
13/08/2019(Xem: 914)
Có tiếng đồn tượng phật ở chùa Biện Châu đổ mồ hôi, ai nấy đua nhau đi coi, kẻ cúng món này, người dâng món khác, lễ vật đầy đàng ; nhứt là đờn bà thì có nhiều người đem hàng giẻ chặm mồ hôi để may áo cho con
13/08/2019(Xem: 967)
một cô giáo đã qùi trước UBND tỉnh Darlac để đưa đơn kêu oan vì bị điều chuyển “không đúng qui định. ” Cô Nguyễn Thị Hoa Anh cho Tuổi Trẻ biết: “Mình phải làm vậy mới nói lên được những bức xúc chất chứa hơn một năm nay… Tôi chỉ dạy từ thiện cho các em
13/08/2019(Xem: 1026)
giải văn chương “Viết Về Nước Mỹ” 2019 đã tổ chức hoàn hảo, nhà hàng Grand Garden biến thành một không gian thân mật nhưng không kém phần trang trọng... Em đi về với bức hình chụp tay cầm ngân phiếu và bằng khen đứng trước phông ảnh “Viết Về Nước Mỹ”, gia đình và bạn bè sẽ ngỡ em là nhân vật chính
13/08/2019(Xem: 695)
Bọn hung tàn phương Bắc đã bóp nghẹn yết hầu nguồn nước
12/08/2019(Xem: 562)
Danh từ “đế quốc của tội ác” đã được Cựu TT Hoa Kỳ Ronald Reagan sử dụng để minh thị miêu tả Liên Bang Xô Viết, lúc đó còn là lãnh đạo thế giới Cộng Sản toàn cầu. Danh từ này lập tức được gắn liền với các quốc gia cộng sản nói chung và đi vào lịch sử của nhân loại.
12/08/2019(Xem: 1378)
Họ là những người tình nguyện gia nhập lực lượng vũ trang của Hoa Kỳ. Họ thuộc biên chế là 1 trong 5 lực lượng: lục quân , hải quân , không quân , thủy quân lục chiến và lực lượng tuần duyên Hoa Kỳ.
12/08/2019(Xem: 1039)
Cũng như người Thái, người Lào, người Miến, người Miên đều không biết … uống cà phê. Cà phê đen họ pha rất dở, cà phê sữa cũng dở tương tự.
12/08/2019(Xem: 4519)
VN tự gỡ Bãi Tư Chính ra khỏi áp lực của GKHD-8 và của hơn 80 tàu của Trung Quốc là VN đã bước thêm một bước thật dài trong ý chí thoát Trung.
12/08/2019(Xem: 682)
thơ Lục Vân Tiên thì từ nhỏ tôi đã dùng để ru em ngủ mỗi khi mẹ vắng nhà. Tôi hát thơ rất hấp dẫn và la thật to để át tiếng em tôi khóc. Cho nên hàng xóm, những gia đình cạnh nhà và cả phía bên kia sông Cửu Lợi; thỉnh thoảng phàn nàn với cha mẹ tôi là tôi cho họ nghe thơ Lục Vân Tiên hơi nhiều...
12/08/2019(Xem: 1064)
Số tiền Đồng Hương khắp nơi đóng góp tại chỗ và gởi về tính đến ngày hôm nay (11-8-2019) là: $425,694.93 - Theo lời của Bà Hội Trưởng kiêm Trưởng Ban Tổ Chức thì các nơi còn gây quỹ và sẽ gởi về tiếp theo
12/08/2019(Xem: 1391)
Tình cờ đọc tin liên quan đến lương bỗng của một số nghề nghiệp ở Đức nên tôi chuyển ngữ và giới thiệu để quý độc giả biết và tự so sánh với tiền lương, mức sống với quốc gia quý vị đang định cư
11/08/2019(Xem: 17355)
Kính thưa Cộng đồng, theo Ông Chủ tich VOICE Canada Đỗ Kỳ Anh, trong cuộc điện đàm với tôi có cho biết rằng, Công ty JIAS đã cho nhận lại Trust Acount, và tôi viết thư này cảm ơn đến Cộng đồng để VOICE Canada sẽ chuyển gấp cho tôi để tôi kịp làm thủ tục bảo đảm tài chánh hoc tập tại Đức.
Tin công nghệ
Các nhà kinh tế học đã nhiều lần cố gắng giải thích với Trump rằng các thỏa thuận thương mại có thể ảnh hưởng đến việc Hoa Kỳ sẽ mua và bán hàng với quốc gia nào, chứ không ảnh hưởng đến mức độ thâm hụt thương mại của Mỹ nói chung. Nhưng, như thường lệ, Trump chỉ tin những gì ông muốn tin, cái giá phải trả thì để mặc lại cho người dân.
Hạt vi nhựa - những hạt nhựa siêu nhỏ có mặt trên tất cả mọi thứ, đã được phát hiện trộn lẫn trong tuyết ở các vùng xa xôi hẻo lánh nhất của thế giới, trong đó có cả Bắc cực. Theo một nghiên cứu mới, người ta tìm thấy hơn 10,000 hạt vi nhựa trong mỗi lít băng ở Bắc cực, một con số cao đến đáng ngạc nhiên, cho thấy ngay cả những khu vực hiếm người đến trên Trái đất cũng không thể thoát được những vấn đề đang rất nóng liên quan đến vật liệu nhựa mà cả nhân loại đang phải đối phó.
Khoảng giữa tháng 08/2019, trong một bài điều tra của Wall Street Journal, họ cho biết một số nhân viên Huawei tại Châu Phi đã giúp nhiều chính trị gia tại Uganda và Zambia đọc lén tin nhắn WhatsApp và những ứng dụng khác bằng cách cài malware. Bài điều tra của WSJ không phát hiện ra hành vi nghe lén thông tin đối thủ chính trị tại hai quốc gia Châu Phi có liên quan tới chính phủ Trung Quốc, vì thế có thể kết luận các nhân viên Huawei đã tự ý làm việc.
Giống như một minh họa trong một sự tích thiên hà nào đó, Vòi Voi uốn lượn qua tinh vân phát xạ và cụm sao trẻ IC 1396, trong chòm sao Tiên Vương (Cepheus) cao vợi và xa vời.
Hiện nay trong lòng biển sâu, hàng tỷ tỷ hạt vi nhựa từ chai lọ và những món đồ dùng hàng ngày của con người đang trôi lơ lửng, đi vào cơ thể của những sinh vật biển và gây hại cho chúng cũng như môi trường.
Khoảng giữa tháng 08/2019, nhiều thông tin quan trọng và chưa từng xuất hiện từ trước đến nay đã được một nhân viên của Foxconn gửi cho trang web chuyên đánh giá hiệu năng smartphone Antutu.
Nếu người dùng thay pin iPhone tại những tiệm điện thoại không được Apple cấp giấy phép thì khi sử dụng, tính năng đọc dữ liệu Battery Health sẽ bị khoá, đồng thời những thông báo sẽ hiện ra để cảnh báo người dùng rằng “đây không phải là pin chính hãng”. Và thậm chí nếu được thay pin chính chủ từ Apple, máy cũng hiện thông báo do trên cục pin có một bộ micro controller và chỉ có những đơn vị được Apple ủy quyền chính thức mới có thể xử lý nó đúng cách, bằng không iOS sẽ không nhận diện được và đưa ra cảnh báo.
Khoảng giữa tháng 08/2019, với thử nghiệm trên chuột bạch, các nhà khoa học tại đại học Basel, Thụy Sỹ đã thành công trong việc biến tế bào ung thư vú thành mỡ, lợi dụng chính đặc điểm của tế bào ung thư và tế bào gốc.
Điện toán đám mây đang trở thành nền tảng cho quá trình chuyển đổi số, khi nó không chỉ mang lại các tiện ích cho công nghệ điện toán mà còn cả bệnh viện và các hệ thống chăm sóc sức khỏe. Ngay cả các công ty dược phẩm cũng đang sử dụng đám mây để thay đổi cơ bản các phương thức hoạt động kinh doanh của mình.
Khi một hành tinh chết đi, nó phát ra những thứ tín hiệu riêng biệt. Vì một khối vật chất khổng lồ khi tan rã chắc chắn sẽ phải để lại những dấu vết nhất định. Việc nghiên cứu những tín hiệu ma sẽ vén màn bí mật: Trái Đất sẽ ra đi như thế nào?
Dù có ánh trăng xen vào vì trong giai đoạn trăng tròn, nhiều nơi trên Trái đất đã có thể chiêm ngưỡng mưa sao băng Perseid năm 2019.
Từ ngày 01/09/2019, những sản phẩm của Apple sản xuất tại Trung Quốc, từ AirPods, Apple Watch, HomePod đều sẽ bị đánh thuế 10% khi nhập khẩu vào Mỹ, và tổng thống Donald Trump vẫn rất cứng rắn trong lập trường của mình, thậm chí yêu cầu CEO Tim Cook dời dây chuyền sản xuất của Apple về Mỹ để được miễn thuế.
Hồi giữa tháng 06/2019, Apple đã phát đi thông cáo cho biết một lượng máy MacBook Pro được bán ra từ tháng 09/2015 đến tháng 02/2017 gặp lỗi về pin có thể quá nhiệt, từ đó dẫn đến phát nổ và bốc cháy. Cụ thể, model MacBook Pro có nguy cơ phát nổ là MacBook Pro màn hình 15 inch sản xuất năm 2015. Apple đang tiến hành thu hồi và thay thế pin miễn phí cho những máy bị ảnh hưởng
Khoảng giữa tháng 08/2019, Google giới thiệu một tính năng mới có thể cho phép người dùng hội nhập vào một số dịch vụ trên Chrome trong Android bằng cách sử dụng dấu vân tay, thay vì phải gõ mật mã. Bên cạnh đó, tính năng mới cũng cho phép hội nhập bằng các phương pháp dùng để mở khóa điện thoại
Khoảng giữa tháng 08/2019, Facebook thừa nhận hãng từng sử dụng người của nhà thầu bên thứ ba để lắng nghe và viết lại các đoạn thu âm tiếng nói được gửi qua Facebook Messenger.