Hôm nay,  
Việt Báo Online

Thực vật họ Bầu, Bí

19/04/201907:27:00(Xem: 1013)
Thực vật họ Bầu, Bí

Thực vật họ  Bầu, Bí 
 

Thái Công Tụng
 
blank

1.Tổng quan .

Các loài thực vật như cây bầu, cây bí, cây mướp v.v. là những thực vật quen thuộc trong nông thôn Việt . Ca dao có câu:

Đôi ta kết nghĩa tương giao
Nào là quả mận, quả đào đong đưa
Bùi ngùi quả ấu, quả dừa
Xanh xanh quả mướp, quả dưa, quả bầu

Nói về hạnh phúc của đôi vợ chồng nghèo, có câu:

Râu tôm nấu với ruột bầu

Chồng chan, vợ húp gật gù khen ngon.

Nhắc nhở con người hãy nghĩ lấy tình tương thân, tương ái thì có câu:

Bầu ơi thương lấy cùng

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.

 

Với bài đồng dao:

Bí ngô là cô đậu nành
Đậu nành là anh dưa chuột
Dưa chuột cậu ruột dưa gang
Dưa gang cùng hàng dưa hấu
Dưa hấu là cậu bí ngô
 ta cũng thấy liệt kê nhiều thực vật như bí ngô, dưa chuột, dưa gang, dưa hấu  là những thực vật cùng họ Bầu Bí Cucurbitaceae trong bài hát

Ca dao dùng hình ảnh trái bầu khuyên ta phải thích nghi với hoàn cảnh:

bầu thì tròn, ở ống thì dài

 ·

Trong bài thơ tả cảnh một ngôi làng miền châu thổ sông Hồng, nhà thơ Nguyễn Khuyến không quên nhắc đến cây bầu , cây mướp:

Đã bấy lâu nay bác tới nhà,
Trẻ thì đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu, sóng cả, khôn chài cá;
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ;
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây, ta với ta.

 


Dạy trẻ mầm non, cũng có bài nói về bầu bí:

Bác bầu, bác
Lúc lỉu giàn cao
Nhìn xuống mặt ao
Cá tôm bơi lội
Bác nghĩ ngợi
“ mình với cô tôm
Nấu bác canh thơm
Ăn vào thật mát”
Châu chấu nghển cổ:
Bầu bí cá tôm
Món nào cũng thơm
Đều ngon ngon cả”
Bác bầu chí chát”
Bí bí tôm tôm
Ai ai cũng biết
Nhưng thôi nhường bác
Cá nấu với bầu
Cũng có sao đâu
Vừa ngon, vừa bổ

Thổ dân Bắc Mỹ đã trồng các loại bầu bí cả 5 ngàn năm trước

Những loài thực vật Bầu, Bí, Mướp, Dưa  như :

-giống Lagenaria với trái bầu đựng nước calebasse,

 -giống Cucurbita với (Cucurbita ficifolia, Cucurbita maxima,  Cucurbita moschata, Cucurbita pepo (courge, courgette, citrouille)

- giống Luffa với mướp

 -giống Citrullus với dưa pastheque,

-giống Cucumis như dưa leo (Cucumis sativus), dưa melon (Cucumis melo),

đều thuộc họ Cucurbitaceae và có giá trị kinh tế. Xem vậy, đủ thấy họ này là một trong những họ quan trọng nhất trong việc cung cấp thực phẩm trên thế giới, không kém gì cac thực vật khác nằm trong các họ khác như họ Đậu (Fabaceae), họ Cà (Solanaceae) v.v.

Cây họ Bầu Bí (khổ qua, dưa leo, dưa hấu, bí xanh, bí đỏ...) được trồng phổ biến trong nông thôn Việt .Phần lớn các loài trong họ này là các loại dây leo sống một năm với hoa khá lớn và sặc sỡ. Vài loài như  pumpkinzucchini  (courgette)v.v tại các tiệm thực phẩm Canada cũng thuộc họ Bầu Bí.

2.Vài đặc tính thực vật

2.1. Trái Bầu , tên khoa học Lagenaria siceraria, là một loài thực vật có hoa trong họ Bầu bí (Cucurbitaceae). Dây leo thân thảo có tua cuốn phân nhánh, phủ nhiều lông mềm màu trắng. Lá hình tim rộng, không xẻ thùy hoặc xẻ thùy rộng, có lông mịn như nhung màu trắng; cuống có 2 tuyến ở đỉnh. Hoa đơn tính cùng gốc, to, màu trắng, có cuống hoa dài tới 20 cm. Quả mọng màu xanh dợt hay đậm, có hình dạng khác nhau hoặc tròn, dài thẳng hoặc thắt eo, vỏ già cứng hoá gỗ, thịt trắng. Hạt trắng, dài 1,5 cm. để khô dùng để đựng nước- Có nhiều thứ được trồng, khác nhau bởi hình dạng và kích thước của quả, như:

- có quả hình trụ, dài (có khi dài đến 1m), và vỏ có đốm (bầu sao).

- có quả hình trụ tương tự như bầu sao nhưng vỏ không có đốm. Đây là loại phổ biến ở Việt Nam .

- có quả thắt co lại như bầu rượu (bầu nậm); loại này để chín già có thể làm bình đựng nước (gourde), đựng rượu, làm đàn bầu.

- có quả đặc ruột. Đây là loại giống mới ở Việt Nam, cho năng suất, hiệu quả cao.

    

Dây leo thân thảo có tua cuốn phân nhánh, phủ nhiều lông mềm màu trắng.  Hoa đơn tính cùng gốc, to, màu trắng, có cuống hoa dài tới 20 cm. Quả mọng màu xanh dợt hay đậm, có hình dạng khác nhau hoặc tròn, dài thẳng hoặc thắt eo, vỏ già cứng hoá gỗ, thịt trắng. Hạt trắng, dài 1,5 cm.

Quả bầu là nguồn tốt về vitamin B và vitamin C. Nhân hạt già chứa tới 45% dầu béo. . Bầu ngày nay đã được trồng phổ biến ở các vùng nóng trên thế giới. Quả bầu non thường được dùng để nấu canh, luộc hoặc xào... Lá non cũng có thể luộc để làm rau ăn.

Bầu mọc rất khoẻ, sinh nhiều rễ phụ ở các đốt thân. Bầu ưa đất cao ráo. Vì  bầu là loài dây leo, nên người ta thường làm giàn cho nó.  Nếu ăn quả lúc còn non, hạt nhỏ, vỏ mềm; nếu để già thì có vị chua và có xơ. Người ta cắt bầu thành khoanh, gọt bỏ vỏ cứng, loại bỏ hạt già, rồi thái miếng nhỏ dùng tươi, có khi đem phơi khô để cất dành. Hạt thu hái ở quả già, phơi khô .

Trái Bầu rất đa dạng vì:

- có quả hình trụ, dài (có khi dài đến 1m), và vỏ có đốm (bầu sao).

- có quả hình trụ tương tự như bầu sao nhưng vỏ không có đốm. Đây là loại phổ biến ở Việt Nam.  

- có quả thắt co lại như bầu rượu (bầu nậm); loại này để chín già có thể làm bình đựng nước, đựng rượu, làm đàn bầu.

   

2.2.Trái Bí thì có bí đao, bí đỏ:

Bí đao  Benincasa hispida, là loài thực vật thuộc họ Bầu bí dạng dây leo, trái ăn được, thường dùng nấu lên như một loại rau. Bản địa của bí đao là vùng Đông Nam Á nhưng nay phổ biến trồng khắp từ Nam Á sang Đông Á. Cây bí đao cần sức nóng mới mọc nhưng trái của nó thì chịu được nhiệt độ thấp, có thể để qua mùa đông mà không hư mặc dù dây bí đao chỉ mọc năm một, đến đông thì tàn. Hoa bí đao sắc vàng, mọc đơn. Khi còn non, quả bí đao màu xanh lục có lông tơ. Với thời gian quả ngả màu nhạt dần, lốm đốm "sao" trắng và thêm lớp phấn như sáp. Bí đao chống sâu bệnh rất tốt nên ít phải dùng thuốc bảo vệ thực vật . Quả bí đao già có thể dài đến 2 m, hình trụ, do có lớp vỏ dày nên vận chuyển dễ dàng. Bí đao thường trồng bằng giàn nhưng cũng có thể để bò trên mặt đất như dưa. Bí đao nấu canh, làm mứt dịp Tết

   

 Bí đỏ ( bí ngô)  Cucurbita được dùng làm thức ăn ngoài quả bí thì nụ, hoa, ngọn và non cũng được thu hoạch. Thịt bí ngô chứa nhiều sinh tố và khoáng chất, cũng là một vị thuốc nam trị nhiều bệnh . Cucurbita moschata là một loài bí ngô có nguồn gốc từ Trung Mỹ. Các giống của loài này gồm squashpumpkin.

Riêng squash, ta thấy bán ở chợ Kabocha (Kabocha squash)  là một loại bí Nhật của giống Cucurbita maxima ,  nhỏ như vừa lòng bàn tay.

Quả bí ngô khoét rỗng hình mặt người thường được sử dụng làm đồ trang trí dịp Halloween.Tại các nước phương Tây, hàng năm, vào lễ hội Halloween (ngày 31/10), người dân thường treo trước cửa nhà một chiếc đèn lồng bằng bí ngô, khoét hình mặt người ma quái trong đó có thắp một cây nến.

Bí đỏ giàu L-tryptophan, một loại chất giúp tăng cảm giác hạnh phúc.  Loại cây này có chứa khá nhiều chất dinh dưỡng từ lá, quả và hạt của chúng đều có thể ăn được. Nó có chứa một hàm lượng vitamin cao, chất sắt, đạm và chất béo cũng như những axit amin rất tốt cho sức khỏe ; vì thế mà người ta thường sử dụng bí đỏ để tẩm bổ hay nấu bột cho trẻ nhỏ rất tốt.

Ngoài ra, bí ngô cũng được sử dụng khá nhiều nhất là các món như lá bí xào tỏi, quả bí xào, bí hầm xương, bí luộc… ngoài ra, bí ngô còn được sử dụng để chế biến thành món chè . .Bí đỏ, bí đao ... đều là các thực phẩm nhiều vitamin và khoáng chất, nhưng lại ít calo, thường được các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo đưa vào thực đơn giảm cân.


      2.3.Trái Mướp thì có mướp ngọt, mướp đắng, mướp hương

Mướp đắng : Momordica charantia  là một cây leo mọc ở vùng nhiệt đớicận nhiệt đới thuộc họ Bầu bí, có quả ăn được, thuộc loại đắng nhất trong các loại rau quả.

Mướp ta: Luffa cylindrica là cây leo, thân thảo, thân có góc . Lá có 5 thùy sâu và nhọn . Quả hình trụ tròn dài, khi non để ăn, khi già cho xơ rửa bát

Mướp hương: Luffa acutangula còn gọi mướp tàu , hoa màu vàng nhạt

         2.4.Trái Dưa thì nào là dưa gang, dưa melon, dưa pastheque,

-dưa bở (Melo sinensis ): cây hàng năm, lá có lông mềm ở cả hai mặt và có 3-7 thùy nhỏ . Quả chín, màu vàng nhạt

 

 

-dưa gang (Cucumis melo). Hoa vàng. Quả có hình dạng thay đổi,

 

 

 

- dưa vàng (North American cantaloupe, muskmelon hay rock melon) được dùng để chỉ loài Cucumis melo reticulatus (hoặc đôi khi chỉ C. melo var. cantalupensis). Vỏ quả loại này có dạng lưới, quả hình tròn, thịt quả ngọt.

-dưa vàng Hami .Dưa vàng Hami (tiếng Anh: Hami melon hay Chinese Hami melon), còn được gọi là dưa tuyết ("snow melon"), có nguồn gốc từ Tân Cương, Trung Quốc, tên khoa học là Cucumis melo var. saccharinus.

-dưa hoàng yến  (Canary melon) là loại dưa lớn, vỏ màu vàng nhạt và mềm hơn dưa lưới. Thịt quả màu xanh nhạt đến trắng, mềm và có vị như dưa lưới. Khi chín, thịt quả khá xốp.

-dưa hấu (Citrullus vulgaris) . Cây mọc bò, sống hàng năm. Quả to, màu lục đen, nhiều khi có vân sẫm . Thịt đỏ hay vàng, nhiều nước và ngọt . Hạt bóng, đen hay đỏ . Vài giống tốt như Sugar Baby (từ Mỹ) .

 

-dưa chuột (Cucumis sativus), còn gọi dưa leo, có quả tròn dài, màu lục

nhạt hay vàng

 

 



3. Thay lời kết .

Thực vật họ Bầu Bí là một phần trong văn hoá ẩm thực Việt , từ những sản phẩm ăn chơi trong ngày Tết như mứt bí, hạt dưa đến những bữa cơm dân dã như canh bầu, canh bí

Thực vật họ Bầu Bí cũng đóng góp vào các kỹ nghệ thực phẩm, các mỹ phẩm .Thực vật họ Bầu Bí cũng đa dạng về màu sắc, từ vàng đến xanh,   về hình dạng, từ tròn đến dài và con người đã dùng trong các dụng cụ âm nhạc .

Vì thu hoạch các thực vật họ Bầu Bí dàn trãi quanh năm nên con người dễ linh động thu hoạch và biến chế

 

22/05/2019(Xem: 258)
Irvine là một thành phố ở Quận Cam (Orange County )- Nam California – là một thành phố được quy hoạch, phát triển bởi công ty Irvine , từ thập niên 1960.
22/05/2019(Xem: 318)
Mọi người ở xứ sở này – xem chừng – chỉ rôm rả nói cười khi vào quán cà phê, và năng động lúc ngồi quanh bàn rượu. Kỳ dư thì họ đều ngủ vùi, nếu ở nhà; và ngủ gà, khi vào đến chỗ làm. Bởi thế nên nước bốn ngàn năm hồn chửa tỉnh!
22/05/2019(Xem: 445)
Pleiku, đọc theo tiếng Việt là Pờ-lây-cu, là thành phố lớn nhất của tỉnh Gia Lai ở Tây Nguyên, Việt Nam. Cái tên thân yêu Pleiku đã có thời Pháp thuộc, theo từ điển mở, "Plơi" tiếng Jarai nghĩa là "làng".
22/05/2019(Xem: 500)
Úc vừa trải qua một cuộc bầu cử với kết quả bất ngờ đến nỗi Thủ Tướng Scott Morrison phải thốt lên rằng ông luôn tin tưởng có phép lạ nhiệm mầu (“I have always believed in miracles”).
22/05/2019(Xem: 2076)
Nhà thơ Tô Thùy Yên đã từ trần vào lúc 9:15 giờ đêm giờ Houston (tức 7:15 giờ chiều giờ California) hôm Thứ Ba 21/5/2019... Một trong các bài thơ nổi tiếng của nhà thơ Tô Thùy Yên là bài Ta Về, sáng tác năm 1985 khi còn trong Việt Nam, về sau in trong tập “Thơ tuyển” ấn hành năm 1995 ở hải ngoại.
21/05/2019(Xem: 978)
Hai tập “Ký” và “Ký 2” của Đinh Quang Anh Thái là thể loại ký sự nhân vật, trong đó tác giả ghi lại những nét riêng và hoạt động của nhiều người Việt, đặc biệt là những người từng bị tù cộng sản và những người phải sống lưu vong trong gần nửa thế kỷ qua.
21/05/2019(Xem: 1690)
Có thể nói rằng suốt hơn 40 năm qua, ngoại trừ một số vị đã sống ở ngoại quốc trước tháng Tư, 1975, còn thì hầu hết người Việt tỵ nạn chúng ta đều đã hơn một lần phải mang ơn một sắc dân, một đất nước, hay một chủng tộc khác.
21/05/2019(Xem: 1182)
Nằm ở trung tâm thành phố Sơn La và cách biên giới Lào chừng 45 cây số , nhà tù Sơn La được người Pháp xây dựng năm 1908 để giam giữ những người làm cách mạng VN.
20/05/2019(Xem: 2320)
Các sử gia VN thường mắc cái bẫy lý luận của TQ là các triều đại Nguyên và Thanh là hai triều đại của lịch sử TQ. Đây là một sự “nhận vơ”, đánh lừa khiến trong tâm cảm của người Việt mang một dòng máu tự ti, lúc nào cũng sợ TQ
20/05/2019(Xem: 875)
Tối Thứ Bảy 20/7/2019 tại Hội Trường Việt Báo, Westminster, vào cửa tự do. Nhạc sĩ Trần Chí Phúc, thuyền nhân từng ở trại tị nạn Kota Bharu Mã Lai, cho biết đêm văn nghệ sẽ hát những ca khúc vượt biển, thuyền nhân với nỗi niềm đau đớn xen lẫn ước vọng tự do.
20/05/2019(Xem: 583)
lính 18 quốc gia tới xâm phạm, là hình ảnh chúng ta bị thế giới cõi này trói buộc: Nhóm 6 căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; nhóm 6 trần là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; nhóm 6 thức là nhãn thức, nhĩ thức, tị thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Căn, trần, thức nào cũng đều là binh tướng hung hiểm
20/05/2019(Xem: 529)
Hơn hai chục năm trước, khoảng thập niên 90, tôi cùng một vài bằng hữu Phật tử lái xe từ San Jose xuống Quận Cam , trong đó có Lý Khôi Việt (đã mất), giáo sư Vũ Thế Ngọc, giáo sư Nguyễn Châu; thăm một số bằng hữu trong giới trí thức Phật giáo nhân mùa Phật Đản.
19/05/2019(Xem: 752)
Bài thơ Giọt nắng thiên thu bên trên, tôi viết mười năm sau khi mẹ tôi mất. Lúc mẹ tôi đau nặng, hấp hối, tôi có về thăm mẹ lần chót, hết phép qua Mỹ lại. Một tuần sau mẹ tôi mất, xin về nữa không được, nhiều năm sau mới có dịp về thăm lại ngôi mộ mẹ tôi nằm hiu quạnh gần bờ sông
19/05/2019(Xem: 578)
Mục tiêu tối hậu của tất cả pháp hành là giải thoát, giác ngộ: giải thoát tự thân, giải thoát cho người; giác ngộ tự thân, giác ngộ cho người. Tâm nguyện hướng về mục tiêu ấy là chí lớn. Chí lớn ấy cũng khởi phát từ bi-nguyện cứu khổ chúng sinh. Vì khổ não của thế gian mà đem cả thân tâm, hướng về giải thoát, giác ngộ.
19/05/2019(Xem: 864)
Chùa Đại Tòng Lâm – Tam bảo Sơn được xây dựng tại Thị trấn Harrington-Tỉnh bang Quebec-Canada . Chùa được Hòa thượng Thích Thiện Nghi khởi công xây dựng từ năm 1988 , trên một vùng đất rộng 337 ha
Tin công nghệ
Khoảng cuối tháng 05/2019, Ngân hàng Trung ương Nepal tuyên bố cấm cửa ví điện tử Alipay và WeChat Pay tại Nepal.
Tháng 05/2019, chính quyền ông Donald Trump đã ra lệnh cấm các công ty Mỹ hợp tác với Huawei. Tuân thủ chính sách mới, Google đã chính thức rút giấy phép sử dụng Android của Huawei và một loạt công ty Mỹ khác như Qualcomm, Intel cũng yêu cầu nhân viên tạm ngừng hợp tác với Huawei.
Khoảng cuối tháng 05/2019, Facebook chia sẻ rằng hãng đang giúp đỡ các tổ chức y tế cộng đồng chống lại các dạng dịch bệnh bằng cách chia sẻ cho họ 3 dạng bản đồ số có chứa các thông tin liên quan đến nhân khẩu học, cách thức di chuyển và khả năng truy cập Internet của người dùng mạng xã hội.
Xung đột thương mại Mỹ - Trung leo thang lên một bước mới khi vào ngày 10/05/2019, tổng thống Trump chính thức nâng thuế đối với hàng hóa Trung Quốc, từ 10% lên 25%. Điều này đang làm các nhà đầu tư vào Apple và chuỗi cung cấp của họ lo lắng hơn bao giờ hết. Ngay cả người luôn lạc quan vào Trung Quốc như nhà đầu tư lớn Thornburg Investment Management cũng đang rút vốn ra khỏi Apple và các công ty thuộc chuỗi cung ứng của họ, khi lo ngại rằng việc Mỹ áp đặt thuế quan có thể gây ra các tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái công nghệ
Tại thời điểm tế bào khỏe mạnh bị căng thẳng, nó có thể chọn một trong hai con đường: hoặc là kích hoạt một quá trình tự hủy rồi chết, hoặc trở thành tế bào zombie
Khoảng giữa tháng 05/2019, Thượng viện Đức đã bỏ phiếu và chính thức thông qua luật về việc sử dụng xe scooter điện ở nơi công cộng.
Khoảng giữa tháng 05/2019, một số nguồn tin cho biết, người thừa kế Samsung, Lee Jae-yong, đã gặp gỡ quan chức từ các nhà mạng di động hàng đầu Nhật Bản để thảo luận về khả năng hợp tác trong công nghệ 5G
Khoảng giữa tháng 05/2019, trích lời phó chủ tịch Samsung Ji Hyun-ki, hãng tin Tân Hoa Xã của Trung Quốc đưa tin rằng công ty Hàn Quốc sẽ đầu tư hơn 14 tỷ USD vào nhà máy NAND tại Xian, Trung Quốc. Tuy nhiên, sau đó Samsung đã phủ nhận thông tin trên trang Reuters. Hãng không hoàn toàn bác bỏ khả năng đầu tư nhưng cho biết chưa có quyết định nào được đưa ra.
Khoảng giữa tháng 05/2019, sau khi bị Google ngừng cấp phép sử dụng hệ điều hành Android và các dịch vụ, Huawei cũng đã có phản hồi chính thức. Lời đầu tiên đó là khẳng định những chiếc smartphone Huawei và Honor hiện tại sẽ vẫn nhận được các bản cập nhật mới.
Hồi năm 2016, một loạt các đồng minh và công ty tư nhân của Mỹ ở Châu Âu và Châu Á bị tấn công mạng. Theo công ty an ninh mạng Synmantec, Trung Quốc đứng sau các vụ tấn công. Nhưng điều bất ngờ lớn nhất là các công cụ hack được sử dụng lại chính là tài sản của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA), đã bị các nhân viên tình báo Trung Quốc mua lại và tái sử dụng. Điều này cho thấy một thực tế khá phũ phàng là Mỹ đã mất quyền kiểm soát các phần quan trọng trong kho vũ khí an ninh mạng của chính mình.
Tháng 04/2019, người dùng Windows 10 gặp sự cố khi bản cập nhật Windows 10 April "Patch Tuesday" khiến hệ thống treo cứng ngay trong quá trình cài đặt chính nó, và tệ hơn là khiến nhiều người dùng khác không thể khởi động lại máy sau đó.
Khoảng giữa tháng 05/2019, theo nguồn tin riêng gửi tới trang Reuters, Google đã cắt đứt quan hệ kinh doanh với Huawei, sau khi tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh ban bố tình trạng khẩn cấp, cấm tất cả các nhà mạng viễn thông Mỹ sử dụng trang thiết bị của Huawei hay các tập đoàn đến từ “các quốc gia thù địch”
Ngày 20/05/2019 không chỉ là ngày đo lường quốc tế đo lường (World Metrology Day) mà còn sẽ cột mốc đánh dấu sự kiện: khái niệm 1kg sẽ hoàn toàn thay đổi so với những gì mà chúng ta biết trong 130 năm qua.
Lượng CO2 trong khí quyển đang chạm ngưỡng kỷ lục, con số đã chạm ngưỡng 415 phần triệu (ppm). Nồng độ CO2 cao trong khí quyển là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra biến đổi khí hậu và làm Trái Đất nóng lên do ngăn cản cơ chế thoát nhiệt và làm mát tự nhiên
Đôi khi còn được gọi là cầu vồng lửa vì vẻ ngoài giống như ngọn lửa của nó, một vòng cung hình tròn nằm song song với đường chân trời.