Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Khảo sát Truyện Nôm Nữ Tú Tài, phần 3

04/02/201700:01:00(Xem: 3358)

Nguyễn Văn Sâm
 

Khảo sát Truyện Nôm 

Nữ Tú Tài, phn 3.

Về từ cổ và cách nói xưa.

 
 

Khảo sát trên bản phiên âm của Nguyễn Văn Sâm theo bản Nôm do nhà Kim Ngọc Lâu 金玉楼 giữ bản gỗ, khắc in năm Ất Hợi (1875).  Người Minh Hương sống ở tỉnh Gia Định là Duy Minh thị 惟明氏soạn thành truyện, nhà phát hành Hòa Nguyên Thạnh Điếm 和源盛店ở Chợ Lớn nhập và phân phối ở Việt Nam. Bản khắc gỗ thực hiện bên Tàu, tại tỉnh Việt Đông 粤東, xứ Phật Trấn 佛鎮 (Quảng Đông).    
 
blank

  

Truyện Nôm Nữ Tú Tài có nhiều từ ngữ khó hiểu cũng như nhiểu cách nói hơi lấn cấn, chói tai đối với chúng ta ngày nay tưởng là tác giả đã dùng chữ không được đúng cách. Những trường hợp tương tợ nếu  ta cũng gặp ở những tác phẩm khác thì đó là vết tích của từ cổ và cách nói xưa. Chúng hiện diện không phải như những hạt sạn, hạt cát trong thức ăn thức uống mà là những di vật quí quá khứ trao lại cho các thế hệ sau để hiểu rõ hơn về nhiều mặt của người đời trước, ít nhứt là về mặt sử dụng ngôn ngữ.

Ngay cả những tác phẩm thiệt là gần gũi với chúng ta về thời gian như tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh cũng còn có những từ khó hiểu. Trong ‘Một số từ ngữ dùng trong các quyển tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh’ ta thấy hàng ngàn từ nay không còn dùng nữa và đã trở thành từ cổ.

(Xin xem http://www.hobieuchanh.com/pages/chuthich.html).

Trước đó một chút, lật bất cứ tác phẩm dịch thuật nào của Nguyễn Chánh Sắt, Trần Phong Sắc hay tác phẩn sáng tác của Huình Tịnh Của, Trương Vĩnh Ký, Trương Minh Ký…ta cũng ngờ ngợ khi đụng với những chữ như xẳng xớm, nhập nhai, ganh gổ, ngặt vì, bĩ bàn, chẳng nệ… đó là chưa kể những từ Hán Việt dùng nhiều tuy rằng ta có thể hiểu được nhưng ngày nay có thể gọi là khó thấy.

Vậy thì từ xưa là từ càng ngày gần đây càng ít dùng, có khi đã tuyệt hẵn chỉ còn xót lại trong tác phẩm của thời nó xuất hiện hay trong các đại từ điển.

Cách dùng từ cũng không khác gì hơn.

Trong lời kết của bài Trung Dung Đoản Ca, làm bài giới thiệu cho cuốn sách dịch quyển Trung Dung ông Trương Vĩnh Ký viết: (Tứ Thơ. No 2. Trung Dong, nhà in Nguyễn Văn Của, Saigon, 1925, tr. 3.)

Học thì ý nhiệm phải hay,

làm sao cho biết mảy may ít nhiều.

Ta nay còn phải gắng theo,

khuyên ai chẳng khá ra điều trễ công;

Còn nhiều lẽ khó ở trong,

nói sao cho hết xin lòng ai suy;

Làm gương cho kẻ hậu tri,

người đời không học có chi quí mình;

Việc chi ta cũng làm thinh,

chỉ điều văn học gìn tình phương nam...

Người đọc ngày nay hơi ngờ ngợ khi thấy chữ ta dùng ở thể số ít, chỉ về người nói, tức là ông Trương Vĩnh Ký, trong khi đầu óc nghĩ rằng chữ ta phải dùng ở thể số nhiều, hàm nghĩa chúng ta. Ông Trương Vĩnh Ký đã dùng cách nói xưa, ngày nay nếu dùng như vậy sẽ bị coi như phách lối, vô lễ, kiểu ta đây.

Ông Paulus Của cũng không khác. Trong lời tựa quyển Ca Trù Thể Cách, ông nói với độc giả: (Ca Trù Thể Cách, Quốc Âm Thi Tập, Sàigòn, nhà in Commercial Marcellin Rey, 1907)

Ta thấy có nhiều bài văn nôm như ca trù, văn tế, thơ ngủ ngôn, bát cú, của các tay văn chương làm ra, ta lấy làm hay, ta muốn in ra cho ai nấy xem chơi, cho biết tiếng mẹ đẻ cũng có điệu hay, chẳng đợi chữ nho mới có văn chương.

Bình nhựt ta hổ về sự lấy của người làm của mình, hoặc lượm lặt đồ cũ lấy ý riêng mà canh cải, nhứt là sợ tam sao thất bổn, lạc ý kẻ làm văn.

Nhưng vậy lấy sự ta gọi là hay mà cho ai nấy nếm chung, thì cũng là điều ta có ý chung cùng với mọi người.

Trường hợp chữ ta trong bài thơ nổi tiếng Ta Về của thi sĩ Tô Thùy Yên thì khác. Ta ở đó là tác giả nói với mình chớ không phải nói với người khác như hai trường hợp viện dẫn ở trên.

Trường hợp chữ tôi cũng tương tợ. Có sự thay đổi trong cách dùng từ khi tác phẩm ra đời cho đến gần đây.

Chữ tôi xưa người con có thể dùng để nói với cha mẹ, ông bà, quan chức, người  trọng tuổi.... Nay trong trường hợp nầy được thay thế bằng chữ con, cháu hay một từ nào khác có vẽ lễ phép hơn từ tôi. Trong Nữ Tú Tài, bản Phật Trấn chữ tôi được dùng nhiều lần với anh em bè bạn, vợ chồng, nhưng có những trường hợp khác với chúng ta ngày nay:

Chẳng hạn, người trẻ nói với người lớn tuổi và có chức phận:

Khuyên mời quan lão tướng công tạm ngồi.

Cho tôi gởi một hai lời...

Hay:

Lễ nghinh hôn cậy tôi đưa,

Phiền quan lão tướng chọn giờ nghinh xe.

Con gái nói với cha mình:

Nàng bèn vào lạy tướng công,

Giải niềm gia sự thủy chung tự tình.

Rằng:  ‘Tôi có việc tại kinh..’

Cháu gái nói chuyện với ông ngoại:

Nàng thời vào gởi phú ông,

Rằng tôi thấy gả con dòng họ Văn,

Thiệt là tài tử văn nhân,

Dung nghi diện mạo thập phân chỉnh tề,

Trú bên tiểu xá tạm thời,

Lòng tôi cũng muốn kết hài hợp duyên.

Chữ tôi, chữ ta dùng như vậy tôi gọi là cách dùng xưa. Xưa vì ngày nay không nói như vậy, không dung như vậy nữa.

Trong Nữ Tú Tài còn có nhiều từ xưa khác.

Chữ vời có nghĩa là trong khoảng, từ nầy thường đi với từ xa, tuyệt để chỉ khoảng cách thiệt xa, tuốt trên cao nên thường được hiểu theo nghĩa rộng là xa, (Vời trông còn tưởng cạnh hồng xa xa. Kiều) nghĩa nguyên thủy trong khoảng ít còn thấy, Nữ Tú Tài có câu:

Họ Văn có Nữ Tú Tài,

                                Con quan Tham Tướng tuổi vời xuân xanh[1].

Tuổi vời xuân xanh là tuổi trong vòng thanh xuân. Chữ vời dùng theo cách nầy  nay ta gọi là cách dùng xưa của một từ với nghĩa xưa.

Ốt: Chữ nầy đã xưa mà còn ít thấy, có nghĩa thiệt là, chắc chắn là. Ta gặp từ t trong tuồng hát bội Tây Du Diễn Nghĩa trong một vài trường hợp. Bản quốc ngữ Đinh Gia Trinh, chữ đích đã được thế chỗ chữ t, chúng tôi chưa giải thích được sự thay đổi nầy.

Nương long: Ngực, nơi nhạy cảm của phụ nữ. Nơi dễ phân biệt phụ nữ và nam giới. (Hồ Xuân Hương: Yếm đào trế xuống dưới nương long.) Nữ Tú Tài dùng hai lần từ nầy:

Dẫu mà khép nép ra vào

Nương long sai dậy, má đào hây hây.

                Và:

                Khác chăng một chút má đào,

Nương long nó đã cao cao bề dầy.

Song hiềm: Nhưng vì.

Quan sơn ngàn dặm quản chi,

Song hiềm thiếu kẻ nữ nhi theo hầu.

Không nhưng: Không có chuyện gì.

                                Bây giờ người phải oan khiên,

                                Không nhưng người sá ngoan phiền đến ai.

E lệ: Sợ, ngại, không phải mắc cở, thẹn thùng như nghĩa ngày nay. Từ e lệ do từ lệ mà ra:

                                Con người quốc sắc nữ tài,

                                Còn liều chẳng ngại đường dài dặm xa.

                                Huống chi thân kẻ nhưng ta.

                                Mình đừng e lệ đường xa nẻo gần.

Hòa: Cùng với.

Nhác xem bên góc chiếu hoa,

Tiểu hàm khóa ngỏ, người hòa vắng tanh

Ca khong: Ngợi khen, vui vẻ.

Bước vào lạy tạ tổ tông,

                                Họ hàng thân thích ca khong vui cười

Vả: Vả lại, tuy nhiên, từ vả nay chỉ dùng khi đi với chữ lại, không đi một mình như trong tác phẩm xưa:

Vả thêm quốc sắc khuynh thành,

                                Đã hay nghề ngựa lại rành nghề cung

Chỉnh chiện: Ngay ngắn, nghiêm trang, đứng đắn. Từ nầy thiệt là xưa, thấy trong tac phẩm trước thời Nguyễn Trải.

                                Đêm ngày luyện tập thi, thư,

                                Tư phong chỉnh chiện, ngôn từ thong dong.

Mỉn cười: Tức mỉm cười theo cách nói ngày nay, cười nửa miệng, cười chum chím, không thành tiếng. Thường các cô thiếu nữ mỉn cười hơn là cười ra tiêng như thanh niên.

                Soạn Chi thấy nói mỉn[2] cười,

Rằng âm dương vốn khí trời bẩm sanh

Âu: Từ xưa âu với nghĩa phải là, hay là  gần đây còn dùng nhưng đi chung với chữ là:

                Âu ta quyết lấy một người,

Kết làm phu phụ sánh đôi phỉ nguyền.

Hề: Tức hề đồng, chữ nầy mất nghĩa nguyên thủy, chỉ còn nghĩa mới chỉ diễn viên chuyên chọc cười khán giả:

                Tử Trung từ tạ học trường,

Theo hề về tỉnh lưỡng đường xuân huyên.

Thân: Thưa trình, thưa chuyện, lời nói chuyện với người trên trước.

                                Việc rồi chàng hãy về đây,

                                Lễ nghinh hôn ấy già bay thân giùm.     

Trong quyển Quan Âm Tế Độ Diễn Nghĩa Ca (Nôm, 1906) cũng có chữ thân theo nghĩa nầy (Tả tướng khấu tạ bẩm thân, thôi thôi vua chớ ân cần lo toan. Trg 27 hay Diêm La ngũ điện bẩm thân, Tiểu vương ti chưởng xa gần hải giang. Trg 90 hoặc: Tam Quang trực chỉ thiên tào, Tòa tiền đặt gối tâu vào bẩm thân. Trg 183..)

Từ thân theo nghĩa thưa, trình ít thấy vì xưa quá, khó hiểu nên thường bị ngộ nhận với thưa.

Tập tành: Học hành, học tập. Nên chú ý là chữ học tập theo nghĩa chính của nó, không phải nghĩa đã bị bóp méo.

                                Đêm ngày tư tưởng một mình,

                                Tuấn Khanh lại đến tập tành nghề văn.

Rắp, rắp ranh: quyết chí, có ý định, mong muốn:

                                Lòng ta rắp lấy một người,

                                Bói tên thời lại lạc loài khác tên.

                            …

                                Nguyên tôi giao với Tuấn Khanh,

                                Chị chàng tôi có rắp ranh Tấn Tần.

Chẳng rắp: Không có ý định, không rắp tâm:

                                Nàng bèn than thở sự duyên,

                                Rằng lòng chẳng rắp mà nên lạ lùng.

 
Từ cổ và cách nói xưa trong Nữ Tú Tài còn nhiều nữa, chúng tôi xin nhường lại sự khám phá đầy thú vị nầy cho người đọc.

Rà cẩn thận một tác phẩm xưa nào ta cũng thấy từ cổ, nếu không tìm thấy thì tác phẩm đó hoặc là không xưa lắm, hoặc là đã bị sửa lại. Trường hợp các thơ truyện với ấn bản bình dân của mấy nhà xuất bản ở Chợ lớn là thí dụ. Trường hợp những bản dịch truyện Tàu của Mộng Bình Sơn cũng là một thí dụ. Muốn tìm từ cổ ta phải tìm trong sách xưa viết bằng chữ Nôm, nếu viết bằng chữ quốc ngữ thì xuất bản chậm nhứt là hai ba thập niên đầu của thế kỷ 20.

Truyện Nữ Tú Tài quốc ngữ còn sót lại một số từ cổ dầu rằng người phiên âm trước đây đã gạn lọc bỏ đi một số, tuy rằng không nhiều, so sánh với hai trường hợp nêu trên.

Những người làm chuyện loại bỏ từ cổ như vậy có công hay có tội với văn hóa dân tộc?
 

Nguyễn Văn Sâm

(Mùng ba Tết Đinh Dậu, Jan. 30, 2017) 

 

[1] Bản Phật Trấn và bản Thành Thái giống hịt nhau đoạn  mở đầu, nên chữ vời trong bản Phật Trấn chắc là 潙 .

[2] Mỉn cười 𠲶唭: Nay nói mỉm cười. Tôi dùng mỉn theo tự điển Huình Tịnh Của (Mỉn cười: Nhích môi một thí mà cười, không cho thấy miệng cười. Đứa dại hay cười cả tiếng, người khôn mỉn cười. Mỉn cười: Cười chuốm chím) và theo âm chữ Nôm miễn免. Văn quốc ngữ đầu thế kỷ thường dùng chữ mỉn, đặc biệt trong quyển Hiệp Nghĩa Phong Nguyệt 俠義風月của Nguyễn Chánh Sắt, Saigon, 1931.

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Đai sứ Mỹ, Daniel Krintenbrink, phát biểu chiều ngày 2/7 tại Hà Nội, nhân kỷ niệm 25 năm binh thường hóa quan hệ ngoại giao Việt-Mỹ: “Washington sẽ triển khai các hoạt động ngoại giao, hàng hải, và quân sự để bảo đảm hòa bình, ổn định Biển Đông”. Đại Sứ Kritenbrink cho hay, Mỹ sẽ triển khai các hoạt động theo 3 hướng: 1- Tăng hoạt động ngoại giao với các nước trong khu vực, trong đó có ASEAN. 2- Hỗ trợ các nước tăng cường hàng hải, để bảo vệ lợi ích của mình. 3- Phát triển năng lực quân sự Mỹ, trong đó có các hoạt động bảo vệ hàng hải.
Theo các hãng thông tấn và truyền hình lớn của Hoa Kỳ, vào ngày 27/6/2020, Đảng Dân Chủ Quận Hạt Orange đã thông qua nghị quyết khẩn cấp yêu cầu Ban Giám Sát Quận Hạt đổi tên Phi Trường John Wayne (tài tử đóng phim cao-bồi Miền Tây) vì ông này theo chủ nghĩa Da Trắng Là Thượng Đẳng và những tuyên bố mù quáng (bigot). Sự kiện gây ngạc nhiên cho không ít người. Bởi vì đối với các kịch sĩ, ca sĩ, nhạc sĩ, văn-thi-sĩ, họa sĩ, nhất là các tài tử điện ảnh…họ đều có cuộc sống cởi mở, đôi khi phóng túng, buông thả và ít liên hệ tới chính trị. Và nếu có bộc lộ khuynh hướng chính trị thì thường là cấp tiến (Liberal). Vậy tại sao John Wayne lại “dính” vào một vụ tai tiếng như thế này?
Hơn 10 năm trước, chính xác là vào hôm 28 tháng 6 năm 2009, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều có tâm sự (đôi điều) nghe hơi buồn bã: “Khi tiếp xúc với những người nông dân, tôi thường xuyên hỏi về tổng thu nhập mỗi tháng của một khẩu trong một gia đình họ là bao nhiêu. Dù rằng tôi biết họ đang sống một cuộc sống vô cùng vất vả nhưng tôi vẫn kinh ngạc khi nghe một con số cụ thể: ‘Tổng thu nhập một tháng trên một khẩu của chúng tôi là 40.000 đồng.’ Bạn có choáng váng khi mỗi tháng, một người trong mỗi gia đình nông dân chỉ có 40.000 đồng để chi tiêu tất cả những gì họ cần không?
“Lợi ích nhóm”, hay “nhóm lợi ích” là những tổ chức cán bộ, đảng viên có chức, có quyền trong đảng Cộng sản Việt Nam đã chia bè, kết phái để cướp cơm dân và bảo vệ độc quyền cai trị cho đảng. Chúng sinh ra và lớn lên từ Thôn, rồi leo lên Xã trước khi ngoai qua Huyện, ngóc đầu lên Tỉnh để ngênh ngang bước vào Trung ương. Lộ trình quan lộ của “lợi ích nhóm” công khai từ dưới lên trên, từ trung ương xuống cơ sở và từ nhà nước vào doanh nhân, xí nghiệp. Khối Doanh nghiệp nhà nước là ổ tham nhũng phá hoại đất nước và phản bội sức lao động của dân lớn nhất nhưng không bị trừng phạt mà còn được bảo vệ bởi các “Nhóm lợi ích” trong cơ quan đảng và bộ ngành nhà nước.
Không chỉ thường xuyên xua quân đi canh cửa, an ninh Thanh Hóa còn liên tục gửi giấy mời, giấy triệu tập như là một thủ trấn áp tinh thần bà Nguyễn Thị Lành - vợ của Mục sư, TNLT Nguyễn Trung Tôn. Chồng bị bỏ tù, một mình bà Nguyễn Thị Lành phải vất vả gánh vác gia đình. Những ngày qua càng thêm vất vả bởi chăm mẹ chồng lớn tuổi mắc bệnh phải nhập viện, và con bị tật nguyền. Nhưng bà Lành vẫn liên tục bị an ninh tỉnh Thanh Hóa sách nhiễu, đe dọa…
Những người Mỹ gốc Việt bênh hay chống ông là điều bình thường, vì những quyết định cũng như cách hành xử của ông sẽ ảnh hưởng lên đời sống của họ và tương lai con cháu họ, và ngược lại, là công dân HK, họ có trong tay lá phiếu để ảnh hưởng khiến ông Trump có được tiếp tục làm tổng thống nữa không. Do đó, lưu tâm và tham dự vào những đánh giá đúng sai, khen chê, tâng bốc, hay moi móc thói hư tật xấu của người đang ứng cử điều khiển vận mạng quốc gia của họ thêm 4 năm nữa (và sẽ để lại những hậu quả lâu hơn) là hiện tượng bình thường .
Tôi thì trộm nghĩ hơi khác FB Đoan Trang chút xíu: Việt Nam có hàng ngàn Tiên Lãng, Đồng Tâm, Dương Nội. Những thôn ổ này luôn là nơi sản sinh ra những nông dân (“vài ngàn năm đứng trên đất nghèo”) Lê Đình Kình, Đoàn Văn Vươn, Đoàn Văn Qúy, Cấn Thị Thêu, Nguyễn Thị Tâm, Nguyễn Thùy Dương, Trịnh Bá Khiêm, Trịnh Bá Phương, Trịnh Bá Tư ... Hàng hàng/lớp lớp, họ sẵn sàng nối tiếp tiền nhân – không bao giờ dứt – để gìn giữ và bảo vệ quê hương. Quyết định đối đầu với sức mạnh của cả một dân tộc là một lỗi lầm chí tử của những kẻ đang nắm giữ quyền bính hiện nay.
Người Pháp gặp nhau, bắt tay, hoặc ôm hun ở má, tay vừa vỗ lưng vài cái nếu thân mật lắm, buông ra, nhìn nhau và hỏi «Mạnh giỏi thế nào?». Người Pháp mang tâm lý sợ sệt, nhứt là sợ chết sau nhiều trận đại dịch, từ dịch Tây-ban-nha giết chết gần phân nửa dân số âu châu. Người Tàu, gặp nhau, chào và hỏi ngay «Ăn cơm chưa?». Ăn cơm rồi là hôm đó sống hạnh phúc vì phần đông người Tàu đói triền miên. Trốn nạn đói, chạy qua Việt nam tỵ nạn, vẫn còn mang nỗi ám ảnh nạn đói. Còn người Việt nam xứ Nam kỳ chào nhau và hỏi thăm «Mần ăn ra sao?». Gốc nghèo khó ở ngoài Bắc, ngoài Trung, đơn thân độc mã, vào Nam sanh sống giữa cảnh trời nước mênh mông, đồng hoang lau sậy, thoát cái nghèo là niềm mong ước từ lúc rời người làng, kẻ nước.
Thiệt đọc mà muốn ứa nước mắt luôn. Sao mà xui xẻo dữ vậy Trời? Tôi sống theo kiểu check by check, có đồng nào xào đồng đó, chưa bao giờ dư ra được một xu. Hai tháng trước, vì (hay nhờ) dịch Vũ Hán, nhà nước Hoa Kỳ thương tình gửi phụ thêm cho 1,200.00 USD. Trộm nghĩ mình cũng đã đến lúc gần đất xa trời rồi nên lật đật bỏ số tiền này vô ngân hàng, dành vào việc hoả táng. Vụ này tui đã dọ giá rồi, tốn đâu cỡ gần ngàn. Vài trăm còn lại để con cháu mua chút đỉnh hương hoa, cho nó giống với người ta, ngó cũng phần nào đỡ tủi.
Có vẻ như con người thời nay càng lúc càng trở nên lười biếng, thụ động; nhất là từ khi nhân loại bước vào kỷ nguyên tin học, truyền thông liên mạng. Tin học đã đem con người khắp hành tinh gần lại với nhau, nhưng chỉ trong khoảng thời gian ngắn, chính nó bị con người lạm dụng để bóp méo, biến dạng sự thực cho những mục tiêu bất chính của cá nhân, bè phái.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.
Hôm thứ Năm (02/07/2020), Venezuela đã rút lại quyết định trục xuất đại sứ EU, nhưng yêu cầu khối có hành động thể hiện quan điểm khách quan hơn với quốc gia Nam Mỹ.
Để giải quyết những thách thức an ninh đối với đất nước, chính phủ Úc sẽ chi 186 tỷ USD cho quân đội trong 10 năm tới và sẽ mua tên lửa tầm xa để tăng cường phòng thủ.
Ngày 21/06/2020, hiện tượng Nhật thực hình khuyên diễn ra trên một số nơi tại Châu Á
Các công dân từ 15 quốc gia sẽ được phép vào Liên minh Châu Âu (EU) bắt đầu từ ngày thứ Tư (01/07/2020), nhưng trong danh sách không có tên nước Mỹ.