Hôm nay,  
Việt Báo Online

Bút Lan Man... Hà Thúc Sinh -- Người Từ Nỗi Đau Hóa Bướm

24/04/200500:00:00(Xem: 4986)
Bút Lan Man... Hà Thúc Sinh -- Người Từ Nỗi Đau Hóa Bướm
Từ ngày Văn Nghệ ra đời, cái Báo quán nhỏ bé nhưng đầm ấm, đã được hân hạnh tiếp đón nhiều "cao thủ võ lâm" thuộïc đủ các... môn phái gần xa đến ăn dầm nằm dề, đấu hót tận tình bằng ngôn ngữ đầy phóng khoáng của thời đã qua, đã mất. Mỗi kẻ giữ của nhau một mảnh đời quá khứ. Thấy nhau, ôm chầm lấy rồi "mày mày, tao tao" kèm theo những câu nói không cần phải giữ gìn ý tứ là phút chốc trút bỏ được lớp bụi thời gian đang mỗi ngày, mỗi ngày chôn mình từng tấc đất. Tuổi già gặp lại bạn cũ là dịp được trở về với chính mình. Là cơ may tìm lại được phần báu-vật-tuổi-trẻ tưởng chừng như đã bị vùi sâu trong quên lãng.
Sau những Trọng Minh, Tuấn Khanh, Từ Công Phụng, Nguyễn Ngọc Ngạn... mới đây, Báo quán Văn Nghệ lại "lột xác" làm trẻ hóa cho Nhất Giang và Hà Thúc Sinh khi hai người bạn cũ này gặp lại nhau. Người viết tuy chưa có cái duyên quen biết trước với "ông Đại Học Máu" và cũng là "người Tủi Nhục Ca", nên không được cái sướng như Nhất Giang và Hà Thúc Sinh tha hồ tung hê tuổi già, mày tao vung vít rồi cùng bày ra những viên kẹo ngọt của tuổi thanh xuân. Người viết chỉ biết Hà Thúc Sinh từ "Đại Học Máu", từ "Tủi Nhục Ca" hay biết hơn một chút là Thi sĩ Hà Thúc Sinh với những bài thơ trên các tờ tạp chí văn học nổi tiếng trước năm 1975 như Bách Khoa, Văn, Văn Học...
Người viết mặc dù cũng bằng con đường viết tiểu thuyết "feuilleton", vài chục bài thơ đến với làng viết, nhưng chỉ ngồi chiếu dưới của những anh nhà báo, còn một khoảng cách khá xa với những người làm văn học nghệ thuật thuần túy như Hà Thúc Sinh thời đó. Khoảng cách bất thành văn này, có vẻ trừu tượng, không ai đặt định, nhưng vẫn là lằn ranh rõ nét giữa hai "nhà" - nhà báo và nhà văn. Cũng chẳng hiểu sao nhà báo muốn "lên" làm nhà văn thì thiên nan vạn nan, nhưng nhà văn muốn "xuống" làm nhà báo thì tích tắc, được ngay. Điển hình là Nhà văn Lê Tất Điều với bút hiệu đánh đấm Kiều Phong đã trở thành nhà báo thứ dữ; Nhà văn Thái Phương với bút hiệu Đoàn Dự, cũng mau chóng biến thành nhà báo nặng ký. Còn nhiều, còn nhiều nhà văn "xuống" làm nhà báo nữa như Văn Quang, Nguyễn Thụy Long... vân vân. Chỉ có một điểm có thể gần gũi hòa đồng được giữa hai "nhà" là: "Nhà văn, nhà báo hai nhà đều... nhà nghèo cả!". Riêng với Hà Thúc Sinh, trước năm 1975, anh chưa "bước xuống" làm nhà báo, nên người viết vốn chỉ quanh quẩn quanh cái làng báo khiêm tốn của mình, chưa có dịp để quen với anh.
Cái tên của anh ngày càng đậm nét trong trí nhớ qua "Tủi Nhục Ca" trong những ngày người viết còn chờ đợi được thanh lọc tại trại tỵ nạn Panat Nikhom Thailand vào năm 1989, rồi Đại Học Máu khi mới được tái định cư tại Úc Đại Lợi năm 1992. Nhưng mãi đến bây giờ người viết mới được hân hạnh "kiến kỳ hình". Lại may mắn thấy được con người thật nhất, dễ gần gũi nhất khi hai ông bạn cũ từ thuở thanh niên là tác giả Đại Học Máu và Nhất Giang trút bỏ hết tuổi tác cùng những gì đang có, đang mang, để thảnh thơi sống thật với nhau. Gặp Hà Thúc Sinh, người viết gần được ngay nhờ đó.
Bề ngoài tác giả Đại Học Máu và Tủi Nhục Ca tuy không to con, nhưng dáng đi dáng đứng lại sừng sững như con Tê Giác. Có lẽ cái tinh thần trẻ trung, mạnh mẽ, thẳng thừng đã làm anh lớn hơn so với phần thể xác. Vừa mới gặp nhau, Hà Thúc Sinh không xã giao màu mè mà "xông" thẳng vào tình cảm bằng hữu, đồng nghiệp khiến người viết và toàn thể anh em tòa soạn cũng có được cái cảm giác giống như mình gặp lại người bạn cũ và tình thân đã bừng nở ngay từ phút ban đầu. Bởi vậy, đến Sydney không bao lâu, Hà Thúc Sinh đã từ Báo quán Văn Nghệ túa đi và bằng hữu của anh từ khắp nơi ùa tới. Nếu cho rằng, Hà Thúc Sinh có được cái tính cách xông xáo, năng nổ và chân thật đó vì anh vốn là một trưởng Hướng Đạo, thì có lẽ cũng chỉ đúng một phần. Cái chính là con người Hà Thúc Sinh - luôn sống hết mình với yêu và ghét. Luôn gai góc với kẻ thù, tròn trịa với anh em bạn bè và chân thật với chính mình.
Gặp Hà Thúc Sinh, khi về nhà người viết lôi từ tủ sách ra cuốn Đại Học Máu để đọc lại và thấy rằng tác giả rất chân thật khi tự bạch: "Quyển sách này không thể là một tác phẩm tiểu thuyết văn chương, cũng không thể nằm trong hình thức một hồi ký chính trị hoặc một bút ký lao tù. Quyển sách này, thực tế, chỉ có thể được coi như đống quặng mỏ, được khai quật và còn giữ nguyên hình thái chân thực của nó. Hoặc có thể nói một cách khác, bẩy mươi chương sách này có thể xem như bẩy mươi tấm ảnh, được chụp liên tục và được rửa ra bởi một phó nháy may mắn và có tính tiếc của, nháy được bẩy mươi hoàn cảnh buồn nhưng có ý nghĩa trong đời tù cải tạo dưới chế độ cộng sản..."
Hà Thúc Sinh đã nói đúng, tác phẩm văn chương thì phải dùng thủ pháp hư cấu, nhiều khi xa sự thực, hay ít nhất cũng làm người đọc nghi ngờ về sự thực. Còn hồi ký chính trị mà rất nhiều người đã viết thì luôn vấp phải bóng những "cái tôi" làm méo mó cả sự thật. Với Đại Học Máu, Hà Thúc Sinh chỉ khiêm tốn trong vai trò một ông phó nháy dùng lương tri để lưu lại những "bức ảnh" mà thôi. Qua những "bức ảnh" của Hà Thúc Sinh, tự nó đã nói lên sự thật không thể chối cãi và chỉ có những bức ảnh là không thể bị chế độ chính trị nào bóp méo được những gì đã ghi nhận. Và đó là lý do khiến cho "cuốn album" gồm 70 "tấm hình" trong Đại Học Máu có sức sống mãnh liệt, vượt thời gian.
Hẳn những ai đã từng đọc Đại Học Máu, cũng không khỏi xót xa khi thấy trong chế độ lao tù cộng sản, nhân cách con người lại bị đem ra thách thức một cách khốc liệt đến như thế. Chỉ một sát-na gục ngã trước nỗi sợ hãi, thèm khát miếng ăn, hoặc ham hố đôi chút ưu tiên, con người có thể biến thành con vật với cái tên gọi quen thuộc trong các trại tù cải tạo: "Ăng-ten". Thật khó mà chọn được một điển hình trong hằng hà sa số những trại tù. Nhưng chỉ cần nhìn "tấm hình" sau đây của tác giả Đại Học Máu cũng đủ cho ta thấy nhói lòng:
"... Hình ảnh của ông luật sư Lê Quốc Việt vẫn như mọi chiều xuất hiện trong tầm nhìn của Vĩnh. Ông đang rón rén chiết ra khỏi keo chao tí mỡ, rón rén múc ra khỏi lọ tí mắm ruốc, rón rén moi ra khỏi bao vắt mì rồi rón rén bưng nồi chạy ra sau bếp với mấy thanh củi nhỏ kẹp nơi nách. Hoặc hình ảnh của đội trưởng Lễ. Trong lúc ngồi xếp những cái cần cho một cuộc nấu nướng, đôi mắt hắn vẫn đảo nhanh chung quanh như sợ có kẻ thình lình đánh vào gáy mình..."
Trong văn chương đôi lúc người ta thấy thấp thoáng có bàn tay của tác giả giật dây cho nhân vật. Nhưng ở "tấm hình" từ Đại Học Máu, ông "phó nháy" Hà Thúc Sinh chỉ khách quan ghi nhận. Tấm hình đã "nói" hết cái bi thảm từ cuộc thử thách nhân cách của một số trí thức trong hoàn cảnh lao tù.
Cũng trong lời nói đầu tác phẩm Đại Học Máu, Hà Thúc Sinh không dấu diếm hoài vọng của mình là "mong sao mớ quặng này sẽ được sử dụng như một thứ nguyên liệu cho một công trình biến hóa có ích lợi". Ở đây, với cái nhìn chủ quan, có thể là phiến diện, người viết thấy rằng hình như mớ "quặng mỏ" mà tác giả Hà Thúc Sinh đã lấy máu đào lên vẫn chỉ được xem như một-thứ-kỷ-niệm-chung và nhiều người còn muốn quay mặt trốn tránh những "ám ảnh" để được hưởng trọn vẹn những gì đang thụ hưởng ở hiện tại và dễ dàng trơn tuột vào "thiên đàng mới". Dù sao, thì mớ quặng đó cũng có giá trị lịch sử nhất định vì bên trong vẫn còn nguyên chất ngọc lấp lánh bất khả hủy diệt. Hà Thúc Sinh đã làm xong trách nhiệm của một người khai quật, để hiến tặng mớ quặng đó cho lương tri nhân loại.
Từ đó, Hà Thúc Sinh có quyền xếp "cuốc, xẻng" để ôm cây đàn guitar, nghêu ngao hát "Tủi Nhục Ca" chia đều những cơn đau quặn thắt đến các thân phận mất nước, lưu vong và những người còn vướng lại trên quê hương đầy bóng tối:
"Đêm thế giới đang dồn một lần
trên đất nước tôi gọi Việt Nam
Đêm bát ngát những khu trại giam.
Đời thênh thang thu hẹp dần dần.
Đêm em bé lên mười cùm gần
anh chiến sĩ gốc Biệt Động Quân
Đêm thiếu nữ áo đơn tạm thu
ngồi kề bên vai gái giang hồ..."
Dòng nhạc "Tủi Nhục Ca" của Hà Thúc Sinh không phải là lời than van tuyệt vọng. Ngay trong nhà tù với đói khát, với cái chết luôn rình rập từng giây từng phút, Hà Thúc Sinh vẫn luôn tự nói với mình:
"Đừng chết nhé ta ơi
Gánh nặng cười đi tới
dù gông xích lao lung tả tơi
Hỡi tim trong ngực
Vì ta làm ơn giữ cho máu hồng
giữ cho căm hờn
một mai phá tan cơn buồn..."
Và rồi từ trong cơn buồn vừa được phá tan, "Ông Đại Học Máu" cũng là "Chàng Tủi Nhục Ca" Hà Thúc Sinh kia, bỗng thấy trái tim mình hóa bướm chập chờn trên những giai điệu của tình yêu:
"Xin tặng em đây mùa xuân
một buổi sáng vươn vai
bông hồng gai, chiếc bàn vuông;
vừa từ giã đêm dài.
Xin tặng em những giọt sương
vừa chợt khô trên kính;
con chim xanh quấn quýt mái tây hiên..."
Độc đáo từ lời, đặc biệt từ nét nhạc và cũng giống như văn chương, thi ca, nếu "quẳng" Hà Thúc Sinh vào bộ môn nghệ thuật nào, thì cũng vẫn là... Hà Thúc Sinh chẳng giống ai và không ai giống. Cứ sừng sững một mình một cõi riêng. Chỉ "riêng" thôi, chứ không "nhất", Hà Thúc Sinh đã nói với anh em Văn Nghệ như thế, mặc dù theo nhận xét của Nhạc sĩ Phạm Duy vào năm 1980 thì "trong số những người còn soạn ca khúc Việt Nam vào lúc này ở Mỹ hay ở Âu châu, Úc châu... thì Hà Thúc Sinh có thể được coi là người nhạc sĩ có những bài hát hay nhất, trí thức nhất".
Điều đó đã được thể nghiệm phần nào trong Đêm dạ vũ mừng báo Văn Nghệ Lên Hai, với những tràng pháo tay tán thưởng của khán thính giả dành cho ca khúc của Hà Thúc Sinh qua sự diễn tả của Tuyết Lê, Thiên Phước và Bích Loan.
Ngoài ra những CD các ca khúc "Tủi Nhục Ca", "Người Em Quận Cam" (gồm 12 tình khúc), Tập nhạc "Sinh Ca" cũng đã được khán giả đón nhận nồng nhiệt nhất từ trước đến nay so với các sinh hoạt ra mắt CD ca khúc tại Úc châu.
Anh em Văn Nghệ xin được chia xẻ niềm vui với "ông thợ đào quặng" kiêm "phó nháy" Hà Thúc Sinh của Đại Học Máu. Hy vọng các nơi anh sắp đến như Melbourne, Adelaide, Brisbane… trong những ngày sắp tới đây sẽ là những vườn mộng thêng thang đón nhận cánh bướm vừa được hóa thân từ trái tim còn vương máu...

(Sydney, tháng Tư - 2005)

*Hồ Ông

21/10/2018(Xem: 31)
Úc lại lâm vào khủng hoảng chính trị với một Quốc hội treo khi cử tri tại đơn vị bầu cử Wentworth bầu cho ứng cử viên độc lập Kerryn Phelps vào Hạ viện thay thế cựu Thủ Tướng Malcolm Turnbull
21/10/2018(Xem: 186)
Ô nhiễm đang giết người hàng loạt... Báo Dân Trí kể chuyện Bình Định: Xe ben phá nát đường, dân giăng lưới B40 chặn xe... Bất mãn trước tình trạng xe ben chở đất gây ô nhiễm môi trường, nhiều người dân khu vực 1, phường Đống Đa (TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định) dùng lưới B40 chặn giữa đường, không cho xe chạy khiến giao thông ách tắc trong nhiều giờ.
21/10/2018(Xem: 89)
LIÊN HIỆP QUỐC - Ông TTK-LHQ Antonio Guterres lên tiếng nhân ngày thế giới xóa nghèo – hơn 200 viên chức và đại diện của các tổ chức quốc tế tham gia sự kiện này và cùng hô hào các chính quyền hành động mạnh về giảm nghèo.
21/10/2018(Xem: 99)
WASHINGTON - Phát ngôn viên Ngũ Giác Đài loan báo: bộ trưởng James Mattis và viên chức đồng nhiệm Nam Hàn đồng ý đình chỉ cuộc tập trận lớn với Nam Hàn dự kiến tổ chức vào Tháng 12 – mục tiêu là tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình giảm căng thẳng tại bán đảo Hàn.
21/10/2018(Xem: 97)
WASHINGTON - 1 cơ sở nghiên cứu đặt bản doanh tại thủ đô Washington là Middle East Institute (ME) nhận tài trợ 2 triệu MK của sứ quán Saudi Arabia trong 2 năm qua quyết định ngưng nhận tài trợ và ngưng tham gia 1 chương trình văn hóa được Riyadh bảo trợ.
21/10/2018(Xem: 169)
BEIJING - “Trăng nhân tạo” phóng lên quỹ đạo năm 2020 khi khoa học gia Trung Cộng hy vọng chiếu sáng 1 thành phố.
21/10/2018(Xem: 161)
SINGAPORE - Tập đoàn tài chính Credit Suisse cho hay: thị quốc Singapore hiện có trên 187,700 triệu phú - 1000 người trong số này thuộc loại “giàu điên khùng – crazy rich” như mô tả trong phim của 1 đạo diễn trẻ là dân Singapore.
21/10/2018(Xem: 89)
KABUL - Phụ nữ Afghanistan tin là đã đến lúc họ phải dấn thân để thay đổi xã hội.
21/10/2018(Xem: 92)
BRUSSELS - Ý kiến gia hạn thời kỳ chuyển tiếp với Brexit đã được Liên Âu tán đồng, nếu London muốn – theo kế hoạch hiện hành, thời kỳ chuyển tiếp của Brexit là 21 tháng.
21/10/2018(Xem: 121)
TAIPEI, Đài Loan -- Tình báo Trung Quốc đang tung độc chiêu: phóng tin giả vào Đài Loan, qua lực lượng dư luận viên...
21/10/2018(Xem: 284)
BIỂN ĐÔNG -- Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ James Mattis cho rằng Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc nên hợp tác trong chính sách đối phó với việc Trung Quốc tiếp tục quân sự hóa biển Nam Trung Hoa (Biển Đông).
21/10/2018(Xem: 121)
Ba mươi mốt phần trăm giới trẻ tại Hoa Kỳ không đủ tiêu chuẩn để phục vụ trong quân đội vì béo phì, và tình trạng như nạn dịch này hiện nay “nêu ra mối đe dọa cho nền an ninh quốc gia của chúng ta,” theo Hội Đồng Sứ Mệnh Sẵn Sàng Của Nước Mỹ Mạnh (CSAMR) là một tổ chức thực thi pháp luật bất vụ lợi, cho biết.
21/10/2018(Xem: 101)
HANOI -- Chiến tranh thương mại Hoa Kỳ và Trung Quốc sẽ văng miểng toàn cầu... Tuy nhiên, sẽ có vài lĩnh vực có lợi cho kinh tế Việt Nam.
21/10/2018(Xem: 149)
HANOI -- Kinh tế VN có thể bị bể bong bóng tài chính hay không? Tình hình có thể lắm, theo lời Bộ Công Thương VN, theo bản tin SOHA/Tri Thức Trẻ. Bản tin này nói rằng Bộ Công thương quan ngại về tình trạng "bong bóng tài chính" đang âm thầm diễn ra.
21/10/2018(Xem: 161)
Hiện nay, đang lộ ra một hướng chuyển dịch mới trong thị trường mì ăn liền nội địa, đó là mì gói giá rẻ đang dần nhường thế ưu thắng cho sản phẩm ở phân khúc cao hơn, theo News.zing.vn.
Tin công nghệ
Ai cũng biết rằng hút thuốc lá gây nhiều tác hại cho sức khỏe, nhưng rất nhiều người vẫn không bỏ được thuốc lá. Tổ chức y tế thế giới gọi hút thuốc là một đại dịch toàn cầu, và đây là nguyên nhân tử vong duy nhất có thể ngăn ngừa được trên thế giới. Mỗi năm, có từ 5 đến 6 triệu ca tử vong do hút thuốc lá. “Có thể ngăn ngừa” có nghĩa là chúng ta hoàn toàn có thể chủ động không hút thút để bảo vệ sức khoẻ cho chính mình và những người xung quanh. Nên nhiều nhà nghiên cứu vẫn luôn tìm cách giúp người hút thuốc cai nghiện, từ việc chế vaccine nhằm ngăn cảm giác thư giãn của nicotine cho đến dùng xung từ truyền tới não để giảm bớt sự phụ thuộc vào nicotine.
Khoảng giữa tháng 10/2018, Apple đã chính thức xác nhận thời điểm diễn ra sự kiện ra mắt thế hệ iPad và MacBook mới vào ngày 30/10/2018. Địa điểm tổ chức tại Nhà hát Opera Howord Gilman, New York, Mỹ lúc 10h sáng EDT.
Android Pie hay Android 9.0 là một bản cập nhật lớn của hệ điều hành Android. Nó đi kèm với rất nhiều tính năng mới như giao diện Material mới, cải thiện thời lượng pin... Khoảng giữa tháng 10/2018, Sony đã công bố lịch trình cập nhật lên phiên bản Android mới cho các thiết Xperia của hãng.
Được chụp lúc gần nửa đêm ở địa phương, bức tranh toàn cảnh đêm mùa thu này nối tiếp mái vòm của dải Ngân Hà băng qua đường chân trời phía bắc từ High Fens, Công viên Tự nhiên Eifel (Eifel Nature Park) ở biên giới Bỉ và Đức.
Khoảng giữa tháng 10/2018, một số nguồn tin cho biết, Trung Quốc có kế hoạch táo bạo xây dựng một Mặt trăng nhân tạo sáng gấp 8 lần Mặt trăng thật.
Khoảng giữa tháng 10/2018, sàn đấu giá trực tuyến eBay đã đệ đơn kiện chống lại Amazon với cáo buộc cho rằng sàn thương mại điện tử đang lôi kéo bất hợp pháp những người bán hàng có giá trị cao bằng cách xâm nhập vào hệ thống nhắn tin nội bộ của eBay.
Khoảng giữa tháng 10/2018, IBM, hãng công nghệ khổng lồ của Mỹ, đã chính thức ra mắt mạng lưới theo dõi thực phẩm dựa trên blockchain, Food Trust, sau 18 tháng thử nghiệm.
Các tin vịt, tin định hướng sai là vấn đề khiến Facebook bị chỉ trích rất nhiều trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016. Khoảng giữa tháng 10/2018, gần đến kì bầu cử giữa kì sắp tới, Facebook quyết định lập hẳn một phòng "war room" để theo dõi, giám sát và xử lý nhanh các loại tin giả, tin sai. Trong căn phòng chứa được khoảng 24 người tại trụ sở chính của hãng tại Menlo Park, Facebook cho gắn 17 màn hình, mỗi cái sẽ theo dõi một luồng thông tin khác nhau.
Mọi người thường sử dụng kính sát tròng như một phương pháp thay thế các gọng kính cồng kềnh hoặc sử dụng chúng trong nhu cầu làm đẹp là chính. Tuy nhiên, khoảng giữa tháng 10/2018, các nhà khoa học tại đại học Đông Nam và đại học Dược Trung Quốc tại Nam Ninh đã phát triển một hệ kính sát tròng không chỉ có khả năng phóng thích thuốc qua đường mắt, mà còn có thể thông báo tình trạng phóng thích đã hết thuốc hay chưa
Những màn hình máy tính với viền siêu mỏng đã trở thành xu hướng của các nhà sản xuất phần cứng máy tính vài năm trở lại đây. Khoảng giữa tháng 10/2018, AOC giới thiệu series màn hình mới mang tên V2, với ba phiên bản với kích thước màn hình 22, 24 và 27 inch
Khoảng giữa tháng 10/2018, chuyên gia phân tích Ming-Chi Kuo cho biết Apple có thể sẽ chuyển từ chip Intel sang bộ vi xử lý dựa trên ARM cho máy tính Mac vào năm 2020 hoặc 2021. Hồi tháng 04/2018, trang Bloomberg cũng dự đoán đến năm 2020, mọi người sẽ bắt đầu thấy những chiếc MacBook sử dụng vi xử lí dựa trên nhân ARM của Apple.
Khoảng giữa tháng 10/2018, một số nguồn tin cho biết, Facebook đang bị cáo buộc cố ý làm sai lệch thời lượng xem video quảng cáo có trả phí được đăng tải trên mạng xã hội, từ đó khiến các nhà làm quảng cáo bị lừa rằng video của họ được nhiều người quan tâm, quảng cáo trên Facebook là hiệu quả và tiếp tục chi tiền, nhưng thực tế là không mấy ai coi quảng cáo video trên Facebook.
Trong năm 2018, những công ty công nghệ lớn như Facebook và Google đã phải đối mặt với hàng loạt scandal rò rỉ dữ liệu của người dùng hay sử dụng sử liệu để nhắm mục tiêu vào quảng cáo.
Vào ngày 10 tháng 10, một kính viễn vọng mới phản chiếu ánh sáng khi mặt trời lặn. Trong ảnh chụp nhanh từ Đài quan sát Roque del Los Muchachos, với đường chân trời tối màu ở phía trên và sắc màu hoàng hôn ở bên dưới, mặt gương phân đoạn của kính đảo ngược hình ảnh bầu trời đang vào đêm tuyệt đẹp trên Đảo Canary của La Palma. Các mảnh gương bao phủ đường kính 23 mét và được đặt trong cấu trúc mở của Kính viễn vọng Large Scale Telescope 1, được tạo ra là thành phần đầu tiên của Kính viễn vọng Cherenkov (CTA - Cherenkov Telescope Array).
Khoảng giữa tháng 10/2018, thẩm phán Alison Nathan của tòa án Quận phía Nam New York, đã chính thức phê duyệt đơn thỏa thuận giữa CEO Tesla Elon Musk và Ủy ban Chứng khoán Hoa Kỳ SEC về việc dàn xếp giữa 2 bên.