Hôm nay,  

Trong Đầu Mỗi Chúng Ta Có Một ‘Cuốn Từ Điển’

01/12/202300:00:00(Xem: 1120)

tu dien

Bộ não của chúng ta giải quyết các chữ cái, từ ngữ, âm thanh, ngữ nghĩa và ngữ pháp với tốc độ chớp nhoáng. (Nguồn: Unplash)


Cũng giống như một cuốn từ điển vật lý, ‘cuốn từ điển’ trong đầu của chúng ta cũng chứa thông tin về các từ, bao gồm các chữ cái, âm thanh và ý nghĩa hoặc ngữ nghĩa của từ, cũng như thông tin về các thành phần câu cú và cách ghép các từ lại với nhau để tạo thành các câu đúng ngữ pháp. ‘Cuốn từ điển’ đó còn là một cuốn từ điển các từ ngữ đồng nghĩa. Nó có thể giúp chúng ta kết nối các từ ngữ và xem chúng giống nhau về ý nghĩa, âm thanh hoặc chính tả như thế nào.
 
Ngôn ngữ là một phần khiến con người trở nên đặc biệt. Và ‘cuốn từ điển’ trong đầu mỗi người đều không giống nhau. Vậy cách sắp xếp các từ trong ‘cuốn từ điển’ đó hoạt động ra sao?
 
‘Cuốn từ điển’ trong đầu chúng ta
 
Mặc dù từ điển vật lý hữu ích cho việc chia sẻ kiến thức, nhưng ‘cuốn từ điển’ trong đầu của chúng ta được tùy chỉnh dựa trên trải nghiệm cá nhân của chính ta. Các từ ngữ trong ‘cuốn từ điển’ trong đầu của những người nói chung một loại ngôn ngữ có thể trùng lặp nhau, nhưng cũng sẽ có rất nhiều khác biệt về nội dung của những ‘cuốn từ điển’ trong đầu chúng ta.
 
Chúng ta bổ sung từ ngữ vào ‘cuốn từ điển’ trong đầu của mình thông qua học hành, làm việc, văn hóa và những trải nghiệm khác trong cuộc sống. Việc tùy chỉnh này cũng có nghĩa là kích cỡ của ‘cuốn từ điển’ trong đầu mỗi người sẽ hơi khác một chút và thay đổi theo độ tuổi. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng một người nói tiếng Anh-Mỹ ở độ tuổi 20 trung bình biết khoảng 42,000 từ khác nhau, và con số này tăng lên khoảng 48,000 ở tuổi 60. Một số người thậm chí còn có vốn từ vựng lớn hơn.
 
Quý vị có thể hình dung ‘cuốn từ điển’ trong đầu của mình như một cuốn sách, cũng có các trang từ ngữ theo thứ tự bảng chữ cái mà quý vị có thể lật tìm khi cần. Mặc dù nói như vậy để dễ hình dung, nhưng vẫn còn rất nhiều tranh luận về cách tổ chức của ‘cuốn từ điển’ trong đầu mỗi người. Nhiều học giả cho rằng nó có thể không giống như một cuốn sách được sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái.
 
Có một lý thuyết đã bị bác bỏ là “grandmother cell theory”. Lý thuyết này cho rằng mỗi khái niệm được mã hóa bởi một nơ-ron duy nhất. Điều này ngụ ý rằng mỗi một nơ-ron trong não quý vị sẽ chứa một từ ngữ mà quý vị biết, thí dụ như từ “bà.”
 
Mặc dù bị bác bỏ, nhưng grandmother cell theory có một khía cạnh cho rằng một số phần của não đối với một số loại thông tin thì quan trọng hơn so với một số loại khác – khía cạnh này có thể đúng. Thí dụ, phần thùy thái dương bên trái có nhiều vùng quan trọng cho việc giải quyết vấn đề ngôn ngữ, bao gồm cả việc truy xuất và tạo ra từ. Thay vì chỉ có một nơ-ron duy nhất chịu trách nhiệm giải quyết một khái niệm, mô hình giải quyết phân tán song song cho rằng các mạng lưới nơ-ron lớn trên toàn bộ não phối hợp với nhau để mang lại kiến thức về từ ngữ khi chúng kích thích nhau.
 
Thí dụ, khi ai đó nói từ “con chó,” có rất nhiều khía cạnh khác nhau của từ mà não quý vị đang lục tìm, ngay cả trong vô thức. Quý vị có thể sẽ nghĩ tới mùi, tiếng chó sủa hoặc cảm giác khi vuốt ve một chú chó. Quý vị cũng có thể sẽ nghĩ về một chú chó cưng đã cùng lớn lên với mình, hoặc có nhiều cảm xúc khác nhau về những chú chó đã từng tiếp xúc trong quá khứ. Tất cả những yếu tố khác nhau liên quan đến “chó” đều được giải quyết ở những phần khác nhau trong não quý vị.
 
Sử dụng ‘cuốn từ điển’ trong đầu của quý vị
 
Một lý do khiến ‘cuốn từ điển’ trong đầu của quý vị không thể giống từ điển vật lý là vì nó rất linh hoạt và có thể truy cập nhanh chóng.
 
Bộ não có khả năng nhớ lại một từ nào đó rất nhanh. Trong một nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã lập bản đồ thời gian tìm kiếm từ của 24 sinh viên đại học bằng cách ghi lại hoạt động não của họ khi họ đặt tên cho các bức tranh. Họ nhận thấy rằng những người tham gia đã chọn các từ trong vòng 200 mili giây sau khi nhìn thấy hình ảnh. Sau khi chọn từ, não của họ tiếp tục giải quyết thông tin về từ đó, chẳng hạn như âm thanh nào cần thiết để nói lên từ đã chọn đó và bỏ qua những từ liên quan. Đây là lý do tại sao chúng ta có thể nhanh chóng truy xuất các từ ngữ để sử dụng trong các cuộc trò chuyện theo thời gian thực, thường nhanh đến mức chẳng ai chẳng mảy may chú ý đến quá trình đó.
 
Cho đến khi… chúng ta gặp khó khăn trong việc tra cứu từ. Một lỗi phổ biến trong việc truy phát từ ngữ được gọi là hiện tượng kẹt ở đầu lưỡi. Đó là cảm giác khi ta biết mình muốn dùng từ gì nhưng bỗng nhiên không thể nào tìm ra từ đó ngay lúc đó. Chúng ta thậm chí có thể biết chi tiết cụ thể về từ mà ta muốn nói, chẳng hạn như những từ khác có nghĩa tương tự hoặc có thể là chữ cái hoặc âm đầu tiên của từ đó. Khi có đủ thời gian, từ mà ta muốn nói có thể hiện lên trong đầu.
 
Những hiện tượng kẹt ở đầu lưỡi này là một phần bình thường với trải nghiệm ngôn ngữ của chúng ta trong suốt cuộc đời, và sẽ tăng lên khi chúng ta già đi. Một lý do được đưa ra là do tuổi tác có thể làm gián đoạn khả năng bật ra âm thanh phù hợp cần thiết để nói từ đã chọn.
 
Tuy nhiên, đối với một số người, hiện tượng kẹt ở đầu lưỡi và các lỗi phát âm khác có thể gây ảnh hưởng khá xấu. Điều này thường thấy ở chứng mất ngôn ngữ (aphasia), một chứng rối loạn ngôn ngữ thường xảy ra sau khi trung tâm chịu trách nhiệm về ngôn ngữ của não bị tổn thương, chẳng hạn do đột quỵ hoặc suy thoái thần kinh như chứng mất trí nhớ. Những người mắc chứng mất ngôn ngữ thường gặp khó khăn trong việc nhớ lại các từ ngữ.
 
May mắn thay, có những phương pháp điều trị có thể giúp cải thiện khả năng truy tìm từ ngữ. Thí dụ, phân tích đặc điểm ngữ nghĩa tập sẽ trung tăng cường mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ. Ngoài ra còn có các phương pháp điều trị như “phonomotor treatment”, tập trung tăng cường việc lựa chọn và tạo ra những câu nói cần thiết cho việc sử dụng từ ngữ. Thậm chí có những ứng dụng trên điện thoại hoặc máy tính giúp truy xuất từ ngữ.
 
Sắp tới khi quý vị trò chuyện với ai đó, hãy thử suy ngẫm lý do tại sao quý vị lại chọn những từ đó để nói. Hãy nhớ rằng những từ quý vị sử dụng và ‘cuốn từ điển’ trong đầu của quý vị là một phần khiến cho quý vị và tiếng nói của quý vị trở nên độc đáo.
 
Nguyên Hòa biên dịch

Nguồn: “Your mental dictionary is part of what makes you unique − here’s how your brain stores and retrieves words” của Nichol Castro, được đăng trên trang TheConversation.com.
 

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
)
Nhiều phụ nữ không nhận ra rằng những ly rượu, ly bia mà họ thường uống cùng bạn bè, hoặc để thư giãn trong “giờ nhậu của mẹ” (wine mom moment, một số bà mẹ thích nhâm nhi vài ly rượu hoặc lon bia để thư giãn sau khi bận rộn chăm sóc con cái và gia đình) có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư vú. Tuy điều này có vẻ không vui, nhưng lại là sự thật: Rượu, bia thực sự có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư vú.
Cảm giác từ việc bẻ các khớp ngón tay cho kêu rôm rốp có thể rất khác nhau tùy theo từng người. Có người thấy rất ‘đã,’ thậm chí là bị ghiền, cũng có người thấy khó chịu hoặc sợ hãi. Dù việc bẻ khớp thường được nhiều người coi là một thói quen không tốt, nhưng nếu có thể hiểu được cơ chế hoạt động đằng sau việc bẻ khớp, ta sẽ hiểu tại sao lại có nhiều người ‘ghiền’ đến vậy.
Cael là một thiếu niên 15 tuổi bình thường – cho đến khi cậu được phát hiện có cột sống bị cong vẹo bất thường. “Em cảm thấy mình giống như Thằng Gù ở Nhà thờ Đức Bà vậy đó,” Cael nói với CBC News, nhớ lại quãng thời gian hai năm chờ đợi để được phẫu thuật cột sống, đầy cảm xúc và khốc liệt, và trong thời gian đó, đường cong cột sống của cậu đã phát triển lên tới 108 độ.
Vào những năm 1990, sau khi tốt nghiệp trung học ở Bồ Đào Nha, công việc đầu tiên của Ricardo Da Costa là vận động viên ba môn phối hợp (triathlete) chuyên nghiệp – bao gồm bơi lội, đạp xe, và điền kinh. Trong quá trình tham gia các cuộc thi, một trong những vấn đề lớn nhất mà anh và các vận động viên khác phải đối mặt là các vấn đề về tiêu hóa, nhưng không có ai để tâm hoặc tìm cách giải quyết vấn đề này.
Aspirin nổi tiếng với khả năng giảm đau từ các cơn đau cơ và đau đầu; giúp giảm sốt; và liều lượng thấp có thể làm loãng máu, giảm nguy cơ đông máu gây đột quỵ và đau tim. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới phát hiện ra rằng Aspirin cũng có thể giúp ngăn chặn sự phát triển của ung thư ruột kết
Tháng 4 năm 2024, một phụ nữ ở Sacramento, California, Mỹ bị ngộ độc chì nghiêm trọng và tử vong sau khi sử dụng thuốc mỡ trị trĩ của Việt Nam có tên “Cao Bôi Trĩ Cây Thầu Dầu”. Thử nghiệm thuốc mỡ bôi trĩ này cho thấy nó chứa 4% chì (cứ 100 gram thuốc thì có 4 gram chì), đây là lượng rất nguy hiểm. Chì là một chất kim loại nặng độc hại cho cơ thể. Tiếp xúc với bất kỳ lượng chì nào cũng có thể gây hại cho sức khỏe.
Rụng tóc (alopecia) thường xảy ra trên da đầu, nhưng cũng có thể xảy ra ở bất kỳ nơi nào trên cơ thể. Rụng tóc là một tình trạng phổ biến và không phải là vấn đề đáng lo ngại. Ở Úc, khoảng một nửa đàn ông ở độ tuổi 50 thường có dấu hiệu hói đầu, và hơn 1/4 phụ nữ trong cùng độ tuổi cho biết tóc họ bị thưa đi. Thường thì vấn đề này là do di truyền. Nếu thấy mình đang bị rụng tóc và đang lo lắng về điều đó, quý vị nên đi khám hoặc hỏi ý kiến bác sĩ để được chẩn đoán trước khi thử bất kỳ phương pháp điều trị nào. Rất nhiều sản phẩm được quảng cáo là có khả năng đảo ngược tình trạng rụng tóc, nhưng lại có rất ít sản phẩm đã được kiểm nghiệm khoa học về hiệu quả.
Hàm răng của bệnh nhân có vẻ như được chăm sóc khá tốt, nhưng nha sĩ James Mancini, giám đốc lâm sàng của Trung Tâm Nha Khoa Meadville ở Pennsylvania, cảm thấy phần nướu có vấn đề. Tình cờ, Mancini có quen biết với bác sĩ của bệnh nhân đó nên đã liên lạc để chia sẻ sự lo ngại – và rồi họ ‘lần’ ra bệnh thật! Mancini cho biết: “Thực ra, Bob mắc bệnh ung thư bạch cầu (leukemia). Dù ông ấy không thấy mệt mỏi hay có các triệu chứng khác, nhưng vấn đề xuất hiện ở phần răng miệng. Khi bác sĩ của Bob biết được tình trạng, Bob đã được điều trị ngay lập tức.”
Thời nay, nhiều người thường bị đau cổ vai gáy, lại còn kèm theo cả đau đầu. Nỗi đau này có thể gây ra thêm nỗi đau khác, không chỉ về mặt vật lý mà còn về mặt tâm sinh lý. Xét về mặt sinh lý, ngày càng có nhiều nghiên cứu chứng minh rằng những cơn đau ở cổ thường khiến cho người ta bị thêm chứng đau đầu. Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí The Journal of Headache and Pain là nghiên cứu đầu tiên cung cấp những dấu hiệu khách quan về sự liên quan của cơ bắp với tình trạng đau nhức đầu.
Một nghiên cứu mới cho thấy thiếu ngủ không chỉ ảnh hưởng đến tâm trạng và hiệu suất làm việc trong ngày, mà còn có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường loại 2. Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí JAMA Network Open, so với những người ngủ từ 7 đến 8 tiếng mỗi ngày, những người ngủ ít hơn 6 tiếng/ngày có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường type 2 cao hơn khi về già.
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.