Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Tuồng Phụng Kiều Lý Đán: Giới thiệu cảnh một

30/05/201722:19:00(Xem: 3753)
Tuồng Phụng Kiều Lý Đán
Giới thiệu cảnh một.
  
Nguyễn Văn Sâm

  

Tuồng Phụng Kiều - Lý Đán 鳯嬌李旦 in ra lưu thế đã được 115 năm rồi. Thời gian được viết ra phải là trước nữa. Hơn một thế kỷ, bao nhiêu biến thiên của cuộc đời, bao nhiêu thay đổi trong văn chương, bao nhiêu là quan cảm mới trong sự thưởng ngoạn. Nhân vật hoàng tử đã đi ra ngoài câu chuyện, thế vào là một người bình thường nào đó lắm khi còn không cần cả một cái tên. Vị quan to, ông vua già, cái ngai vàng mục nát cũng đã đi ra khỏi bối cảnh của những gì nhà văn viết ra cả hơn nửa thế kỷ nay rồi. Sự tranh chấp về quyền lực dưới danh nghĩa chánh thống và tiếm quyền của hai dòng họ, cũng là những điều gì xa lạ với quần chúng – ngoài các tuồng cải lương hay những bộ phim tràng giang đại hải du nhập từ phương Bắc. Càng xa lạ hơn nữa là cách nói nửa Hán nửa Việt trong tuồng. Càng gây ngạc nhiên là nhân vật nói về mình, than vãn hay diễn tả một điều về cảm xúc, về nội tâm lại được nói ra bằng những câu thuần Hán. Tác giả tuồng không viết về hành động, không mô tả cử chỉ của bất cứ nhân vật nào mà gói ghém hành động và cử chỉ bằng lời nói của chính nhơn vật đó hay một nhân vật khác. Tuồng là như vậy. Đó là sản phẩm của thời đại nó ra đời, thời đại đó tuồng đã làm vui thính chúng và khán giả lúc đó. Tuồng nói chung đã cung cấp cho họ khoái cảm thưởng ngoạn nghệ thuật để làm tròn vai trò văn hóa của mình. Ta lạ lẫm với tuồng vì thời gian xa cách giữa ta và tuồng quá lớn, và vì như đã nói, tuồng đã xong vai trò và bây giờ nó đang tan biến dầu bất cứ sự cố gắng vực dậy nào. Cũng vậy, những điều nhà văn viết hôm nay thế kỷ sau người đọc sẽ thấy có rất nhiều điều xa lạ. Tuy nhiên lẫn trong những lạ lẫm đó có một cái không đổi là tâm hồn của con người hay là tâm hồn chung của nhân loại mà thời nào cũng có. Đọc tác phẩm của văn hào Geoffrey Chaucer, Câu Chuyện Khi Đi Đến Thành Canterbury, Canterbury Tales, viết cách nay hơn sáu trăm năm ở nước Anh xa xôi ta vẫn thấy hình ảnh con người với những ham muốn, lừa đảo, ngoại tình, thái độ của vợ đối với chồng, không khác với bất kỳ xã hội nào hiện giờ. Cũng vậy, tuồng có biết bao nhiêu là điều giống ta hôm nay. Đừng chú ý đến hình ảnh hay danh xưng ông vua, vị hoàng tử, cô công chúa, bà hoàng hậu, bà thứ phi, nàng quận chúa, ông thừa tướng, ngài quan văn, bậc quan võ, viên thái giám, nàng cung nữ… mà cứ coi đó là những người bình thường như chúng ta trong xã hội nầy ta sẽ thấy được cái tâm lý hằng cữu của con người qua họ. Những ham muốn, đố kỵ, tính toán, tranh danh đoạt lợi, ghét ghen, thương cảm, yêu đương, tình bạn hữu, tình cha con, nghĩa vợ chồng… không thiếu gì hết.
 

CẢNH MỘT

(Hoàng tử Lý Đán lánh nạn vào giúp việc nhà Hồ Phát)

 

 

Lý Đán:

(PKLĐ_1b) Hà thủy long trình bát quái,

Lạc tân quy hiến cửu trù.

Thạnh đền Nam chúa sánh Đường Ngu,

An cõi Bắc, tôi phen Y, Doãn[1].

Đường triều hoàng tử,

Lý Đán là danh.

Từ lánh nàn phản tặc Vũ Băng,

Nên Mã Ẩn trá xưng danh hiệu[2].

Lại nói:

Ờ! Cảm thương bấy vận thời điên đảo,

Khá tiếc thay Từ thị đệ huynh.

Mới một phen đoạt khởi quân thanh,

Phân hai ngả mất còn nào biết.

Bốn phía đoái lòng thêm thảm thiết[3],

Còn một mình[4] đà không chốn ỷ đầu[5].

blank

Nhìn giang san mãn mục lưu châu,

Tưởng sự nghiệp hỗn thân lệ võ.

Như tôi giờ, đã hết tưởng lầu son trướng đỏ,

Mình lại lâm vận bạc tuần đen.

Sờ lưng hành lý tiêu nhiên,

Giờ thời phải, tìm thôn dã ngõ đi hành khất xong[6].

Hát nam:

Hành khất theo thời bĩ cực,

Nước non này trời đất có hay.

Bơ vơ chiếc nhạn lạc bầy,

Thảm sầu mấy đoạn lấp đầy nương long.

Tán:

Thời, ta nghĩ lại thân ta mần ri (PKLĐ_2a) lại cho bằng Tích nhựt Việt[7] vương Câu Tiễn, nhân binh chi bại, cầu thành ư Ngô, Ngô vương mới khiến: thời phù thoát quan, nhi thê noa thoát trâm nhi tì. Đến sau Phạm Lãi mới đồ lý ứng ngoại hiệp chi kế, cử nhi diệt Ngô thôn Tề thay! Như ta giờ, bĩ cực phải nương theo bĩ cực, gian nan phải làm việc gian nan. Gắng gượng kíp lên đàng. Thân chi nài mỏi mệt[8].

Hát nam:

Mỏi mệt nương theo ngày tháng,

Phật xưa còn tám nạn ba tai.

Nhớ thôi thời vận than dài,

Tới cơn bĩ cực bia bài sấm tan.

Căm hờn Vũ thị tôi gian,

Soán ngôi càn ngũ, bạo tàn dân đen[9].

Hồ Phát:

Thông Châu thành bản quán,

Hồ Phát thiệt tên ta.

Trong nhà vốn đã vinh hoa,

Ngoài quận thảy đều xưng phú quý[10].

Như ta,

Ngặt nỗi không trai kế hậu,

May sanh chút gái má đào.

Như con gái ta,

Cầm kỳ thi họa chuốt trau,

Thêu tỉu vá may biết cả[11].

Mã Ẩn:

Dạ!

Đình tiền bái hạ,

Môn ngoại cung thân.

Xin đem lòng thương kẻ bần nhơn,

Ngõ tế cấp gạo tiền nhiều ít a! (PKLĐ_2b).

Hồ Phát:

Tốt a thôi!

Mãn diện thanh do thu nguyệt,

Lưỡng thần xích tự châu sa.

Ngôn từ khí tượng ôn hòa,

Tiến thoái khoan dung cử chỉ[12].

Nọ gã kia! Vậy chớ,

Nễ hà phương nhân thị,

Nhữ tánh thậm danh thùy?

Nhân việc chi thậm chí giản nguy,

Mà lại có nhai thuyền cầu khất mần rứa[13]?

Mã Ẩn:

Vưng lời bày thiệt,

Đâu dám sai ngoa.

Trường An ấy quê nhà,

Tôi danh xưng Mã Ẩn.

Vì bởi Trường An binh đại chấn,

Thung huyên huynh đệ tận giai vong.

Tôi bèn lạc đến thôn trung,

Thân đói khổ, không nơi thác tích chớ![14]

Hồ Phát:

Nếu vậy,

Chỉ thị Trường An chi khách,

Hữu kỳ sở nghệ chi năng.

Khá bày hết kẽ răng,

Cho ta tường chơn tóc thử nào[15]!

Mã Ẩn:

Dám thưa người! Như tôi,

Xưa từng học Y nho toán bốc,

Bé hằng quen thi họa cầm kỳ.

Ai ngờ thời vận khiến chia ly,

Nên nỗi phiêu lưu ư dị địa chớ[16]!

Hồ Phát:

Giờ ta phân cùng ngươi lời này. Như ta:

Nhà thiếu người giúp sức,

Không ai rành toán hóa tài.

Giờ thôi thời,

Ngươi ở đây toán lý hôm mai,

Lòng (PKLĐ_3a) ưng chẳng xin bày tình thiệt đi[17]?

Mã Ẩn:

Thưa!

Dạ ngươi đà chí thiết,

Lòng tôi dám trở đương!

Miễn là cho tế khẩu khắc trường,

Chi nài lao thân tiêu tứ[18].

Hồ Phát:

Vậy thời:

Nễ an như thử,

Thính ngã trần ngôn.

Nễ tánh nãi chí tôn,

Giờ ta, đặt Tiến Hưng mỹ hiệu.

Ấy! Nghe ta dặn:

Tua khá giữ coi trọn đạo,

Trà bôi sái tảo ân cần.

Khá theo mỗ dời chơn,

Ra mắt cùng hiền phụ[19].

Lại nói:

Mụ!

Ta kiếm đặng một tên học đủ,

Cầm kỳ bút toán giai thông.

Để giúp thửa gia trung,

Kẻo không người liệu lý đó mụ[20]!

Điêu Thị:

Á thôi!

Khéo làm điều hao phí,

Nghe nói bỗng trái tai!

Nghĩ trong nhà đà vắng vẻ không ai hay mần răng,

Cho nên ra ngoài chợ rước về cho đông mặt?

Hay là cơm thiu đà đổ chật,

Mắm thúi lại để đầy.

Đó phải nên mới đem về[21] kẻ ăn mày,

Đặng ăn chơi kẻo uổng đó thê[22]!

Hồ Phát:

Bảo chớ nói ngang nói chướng,

Mựa đừng chận gót chận đầu.

Chữ nhứt mộc nan cầu[23],

Câu hiền nhơn nan đắc.

Thôi, mụ lui vào mật thất, (PKLĐ_3a)

Ta  trở lại thư phòng.

Tiến Hưng!

Tiến Hưng con chớ khá phiền lòng,

Ra hậu viện nghỉ an thân thể[24].



[1] Bốn câu ca tụng đời thái bình, điều phải có như sự bắt buộc không thành văn về những câu đầu trong một hồi hát bội. Đó cũng là lời chào của đoàn hát đối với các quan viên xem hát.

[2] Nhơn vật tự giới thiệu mình.  Trong tuồng hát bội luôn luôn nhân vật lần xuất hiện trên sân khấu đều phải tự giới thiệu, nói những ý muốn của mình. Điều nầy vô lý đối với văn chương ngày nay nhưng đây là cách duy nhứt để khán giả  hiểu ngay những gì nhân vật đó sẽ hành động.

[3] Hoàng tử Lý Đán nói về hoàn cảnh của mình.

[4] Bản Nôm thừa chữ nơi chỗ này.

[5] Ỷ đầu: nương nhờ.

[6] Cho biêt tình trạng bi đát của mình tới nỗi phải đi ăn xin. Xưa trong tuồng, trong truyện, trong truyện thơ… để diễn tả sự cực kỳ nghèo khó người ta thường cho nhân vật đi ăn xin.

[7] Bản Nôm viết là Hạ, nhà Hạ.

[8] Cho biêt mình sẽ cố gắng để bước qua cảnh nghặt nghèo.

[9] Giới thiệu xong về nhân vật hoàng tử Lý Đán bây giờ vì hoàn cảnh phải đổi tên là Mã Ẩn.

[10] Nhân vật Hồ Phát tự giới thiệu mình, một người nhà giàu.

[11] Nói mình chỉ có con gái, rất giỏi cầm kỳ thi họa.

[12] Thấy nhân vật mà mình cần để lo cho công việc của mình.

[13] Đến hỏi chuyện Mã Ẩn.

[14] Mã Ẩn nói dối rằng mình ở kinh đô Trường an loạn lạc nên mình trôi dạt đến đây, chỉ có một thân một mình, cha mẹ anh em đều mất.

[15] Hỏi rằng là người Trường An vậy ngươi có nghề gì hay thì nói ra ta nghe.

[16] Mã Ẩn nói rằng mình bi ết Nho Y, Lý, Số và có chơi qua cầm kỳ thi họa.

[17] Vậy ta mướn ngươi làm sổ sách vì ta cần người  cho công việc đó.

[18] Tôi xin đồng ý để được no bụng thôi.

[19] Vậy ta sẽ dùng ngươi , ta đổi tên ngươi là Tiến Hưng, Làm việc nhà thì phải cho tròn đạo: pha trà, quét tước… bây giờ thì ra mắt phu nhơn ta.

[20] Giới thiệu và ca tụng người mình chọn với vợ.

[21] Chữ về bản Nôm viết lộn thành thuật.

[22] Điêu Thị vốn người hà tiện, khắc bạc nên tru tréo về việc có người mới trong nhà. Bà sợ tổn phí nên nạt nộ chồng… Đó là bổn tánh muôn đời của phụ nữ.

[23] Chữ cầu, bản Nôm khắc lầm thành mộc.

[24] Hồ Phát không phải là phường râu quặp nên nạt lại vợ, nói rằng người hay khó gặp, tôi đem nó vào để giúp việc cho gia đình mình. Ông an ủi Tiến Hưng chớ phiền lòng, cứ tự nhiên…



Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Theo như công bố từ Tổng Thống Donald Trump vào cuối tuần qua, nữ thẩm phán Amy Coney Barrett đã chính thức được đề cử vào Tối Cao Pháp Viện và sẽ đệ trình lên Thượng Viện Hoa Kỳ để bắt đầu quá trình chuẩn thuận
Nhà văn Võ Hồng ví von: “Bụng to như bụng xe đò.” Nhận xét của ông, rõ ràng (và hoàn toàn) không… trật! Xe đò thường đầy khách mới chịu rời bến nhưng trên đường đi tài xế vẫn luôn dừng bánh “hốt” thêm mấy con nhạn là đà để kiếm thêm chút đỉnh. Khách lên sau thì ngồi ghế súp.
Cuộc Họp Thường Niên lần thứ 75 của Liên Hiêp Quốc năm nay diễn ra trong hoàn cảnh chưa từng thấy trong lich sử do tác động của đại dịch Covid-19. Các hội trường, các cơ sở của LHQ ở New York vắng hoe ngay trong thời điểm diễn ra buổi họp khoáng đại thường niên kể từ ngày 21-9-đến ngày 02-10-2020.
Chủ Nhật, 27 tháng 9, năm 2020 – Gần 200 người Mỹ gốc Việt và đồng minh đủ mọi lứa tuổi đã tổ chức trên mạng một buổi họp rầm rộ để vận động cho cuộc bầu cử có khả năng quyết định đường hướng tương lai của Hoa Kỳ.
Việc qua đời của Thẩm Phán Ruth Ginsberg và Tổng Thống Donald Trump đề cử Tân Thẩm Phán Amy Coney để được Thượng Nghị Viện (với đa số thuộc đảng Cộng Hòa) gấp rút thông qua không đầy 40 ngày trước bầu cử đã khiến báo chí và dư luận nổi lên làn sóng tranh luận gay gắt gọi đây là cuộc chiến văn hóa sống còn trong nước Mỹ. CNN hôm 09/26/2020 chạy hàng đầu bài bình luận rằng đây là cuộc đão chánh do phe bảo thủ chuẩn bị từ nửa thế kỷ nay [1]. Bài viết này sẽ tìm hiểu giữa Tòa Án Tối Cao lại có liên hệ gì đến cuộc chiến văn hóa vốn âm ỷ trong suốt 50 năm nhưng nay bùng nổ làm rạn nứt xã hội Hoa Kỳ, không kém gì cuộc Cách Mạng Văn Hóa tại Trung Quốc vào thập niên 70. Nhưng trước cả cuộc chiến văn hóa của thập niên 60 còn có cuộc chiến kinh tế từ thập niên 30. Sau Đại Khủng Hoảng 1929 Tổng Thống Franklin Roosevelt đưa ra chương New Deal bảo vệ công đoàn và quyền lợi người lao động theo mô hình Dân Chủ Xã Hội do John M. Keynes đề xướng. Ngược lại không ít dân Mỹ chủ trương tiếp tục tư bản
Ở Việt Nam, một tờ báo được cung cấp 3 thẻ phóng viên quân đội. Cục An Ninh Quân Đội điều tra rất cẩn thận, từ cá nhân ký giả, cha mẹ, ông nội bà nội, có ai vào theo Việt Cộng không? Có ông bà, cha mẹ đi vào rừng với Mặt Trận giải phóng miền Nam hay không?
Hơn hai phần ba thế kỷ qua, chế độ toàn trị và bạo ngược hiện hành ở Việt Nam chưa hề mang lại an bình hay phúc lợi cho bất cứ ai (ngoài đám lãnh đạo) nên cứ “yên tâm đi” và “đừng lo lắng quá” e không phải là thái độ tương thích để có thể sống với cái nhà nước tráo trở này.
Năm nay, 2020, cháy rừng không những tại California mà còn bùng phát tại cả chục tiểu bang ở Miền Tây nước Mỹ làm hàng triệu mẫu tây đất rừng bị thiêu rụi. Tình trạng cháy rừng ngày càng trầm trọng. Trong cuộc họp với Tổng Thống Donald Trump hôm 14 tháng 9 năm 2020, Thống Đốc California Gavin Newsom và nhiều lãnh đạo Miền Tây khác đều nói rằng cháy rừng sở dĩ ngày càng dữ dội là do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Trong khi đó TT Trump cho rằng các tiểu bang Miền Tây đã không dọn sạch bụi cây và gỗ mục để cho cây cỏ dễ cháy chất đống trong rừng. “Khi cây ngã xuống sau một thời gian ngắn, khoảng 18 tháng, chúng sẽ biến thành cây rất khô. Chúng trở thành những que diêm… các bạn biết đó, không có nước đổ xuống và chúng trở nên rất, rất – chúng dễ bị cháy,” theo Trump phát biểu tại California hôm 14 tháng 9. Phụ Tá Giáo Sư dạy về Lịch Sử tại Đại Học Oregon là Steven C. Beda, cũng là sử gia về môi trường đã nghiên cứu về các khu rừng tại Bở Biển Thái Bình Dương cho biết
Trước tình trạng dịch Vũ Hán lây lan mạnh trở lại, riêng ở Pháp trong vài ngày qua, cứ mỗi 24 giờ, có tới trên dưới 10000 trường hợp bị nhiễm, tuy chánh quyền chưa chánh thức thừa nhận đợt 2 dẫng tới, bổng xuất hiện «phong trào chống mang mặt-nạ» phòng bịnh, chống đóng cửa.
Tại Thượng Viện, được xem là tay chiến lược gia lão luyện của phe Cộng Hòa, McConnell được bầu làm lãnh đạo khối thiểu số khi Thượng Viện rơi vào tay Đảng Dân Chủ năm 2006 rồi trở thành lãnh đạo khối đa số tại Thượng Viện trong sáu năm qua, khi đảng Cộng Hòa giành lại phần thắng vào năm 2014.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Hôm thứ Hai (06/07/2020), chính quyền Mỹ thông báo sinh viên quốc tế sẽ không được phép ở lại nếu trường chỉ tổ chức học online vào học kỳ mùa thu.
Đeo khẩu trang đã trở thành một vấn đề đặc biệt nóng bỏng ở Mỹ, nơi mà cuộc khủng hoảng Covid-19 dường như đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Trong khi thế giới đang đổ dồn tập trung vào những căng thẳng giữa Mỹ với Trung Quốc, thì căng thẳng tại khu vực biên giới Himalaya giữa Trung Quốc và Ấn Độ vào tháng 05/2020 đã gây ra nhiều thương vong nhất trong hơn 50 năm.
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.