Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Tháng Tư Gợi Nhớ Bài Thơ Cũ

22/04/201700:01:00(Xem: 4481)

THÁNG TƯ GỢI NHỚ BÀI THƠ CŨ


Trong số khoảng 100 dịch giả nổi tiếng nhất suốt 5, 6 thế kỷ qua, kể từ nhà tiên tri Nostradamus (1503-1566) cho đến giữa đường thế kỷ 18, 19 như thi hào Charles Baudelaire (1821-1867) và bước sang thời hiện đại như văn hào Samuel Beckett (1906-1989) hoặc còn sống sờ sờ như nhà văn Nobel Cao Hành Kiện, lãnh tụ Hồi giáo Ali Khameinei, nhà văn Nhật Bản Haruki Murakami… thì dịch không chỉ là chuyển ngữ mà dịch là “viết lại bằng một ngôn ngữ khác”!

Với 100 dịch giả nổi tiếng có tên tuổi đã được ghi vào văn khố đó, thì đã có hơn 90 vị đã làm công việc dịch thuật trong lĩnh vực tương ứng của mình. Nghĩa là thi sĩ thì dịch thơ, nhà văn thì dịch văn và học giả thì dịch sách vở trong phạm vi nghiên cứu, tham khảo của mình. Nếu không phải là những thi tài như Đoàn Thị Điểm hay Phan Huy Ích thì ai mà dịch tới mức… siêu quần bạt tụy đọc muốn lạnh người như những câu thơ từ Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn nguyên tác bằng chữ Hán từ đầu cho đến cuối như :


Thiên địa phong trần

Hồng nhan đa truân,

Du du bỉ thương hề thùy tạo nhân…


mà lại dịch tung hoành như sấm dậy – hay tuyệt vời mà không mất ý – thế nầy:

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi

Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên

Xanh kia thăm thẳm từng trên

Vì ai gây dựng cho nên nỗi này…


Dịch như thế nầy thì không phải là “viết lại bằng một ngôn ngữ khác”mà lại là tái sáng tạo: giữ nguyên được cảm xúc của ý, hương vị của lời và lưu được bầu khí sống động của ngữ cảnh.  

Thế giới gồm nhiều giống dân, nhiều nền văn hóa và hơn 3 nghìn ngôn ngữ,. Mỗi dân tộc đều có ngữ âm, ngữ cảnh và phương ngữ khác nhau nên rất đa đoan cho sự trao đổi, thông tin, liên lạc. Tuy nhiên, vấn đề càng khó thì sức bật của con người càng lên cao khi nhu cầu thông tin liên lạc trở thành điều kiện ắt có và đủ cho cuộc sống thể chất và tinh thần.

Hơn bốn mươi lăm năm trước, từ giã những ngày học chữ Nôm, chữ Hán với mấy cụ ở làng, với Văn khoa và Sư phạm, tôi càng có cơ hội làm quen với hệ thống ngôn ngữ phương Tây mà đặc biệt là tiếng Anh và mom mem tiếng Pháp mới hiểu và học hỏi thêm vì sao các bậc tiền bối đã cho rằng “Traduttore, traditore” - Dịch là phản (Traduire, c’est trahir – translator, traitor). Và, đâu cũng mươi lăm năm về trước, được gặp Giáo sư – nhà thơ J. Balaban, người đã có nhiệt tình dịch thơ Hồ Xuân Hương ra tiếng Anh. Tôi đã nói với Balaban rằng, có những phạm trù thi ca ở mức độ tinh diệu của ngôn ngữ như cách nói lái, chơi chữ, nhập âm, biến âm, đảo ngữ, tục thanh, đối ngẫu thì không nên đụng vào. Về nghệ thuật chơi chữ xuất quỷ nhập thần như thơ Hồ Xuân Hương thì giới nghệ sĩ và dịch giả đã cho rằng: khi gặp những bản văn không thể dịch được (untranslatable version/terminology) thì đừng cố gắng dịch vì trong trường hợp đó thì “dịch là diệt”! Cầm bản dịch thơ Hồ Xuân Hương của Balaban lên đọc, tôi đã phát biểu có thể làm mất lòng dịch giả, rằng: “Ôi! Anh bạn mình đã biến Disneyland muôn màu muôn vẻ thành Vườn Bách Thú bình thường rồi!”

Nhân cảm hứng nói về khuynh hướng dịch - chuyển ngữ như một nhu cầu thiết thân và thường xuyên nhất của người Việt tha hương từ 30-4-1975 trong cuộc hành trình đầy bi tráng mà sử sách chưa ráo mực, tôi có tham gia đóng góp một số ý kiến trong những cuộc hội luận của các bạn già có, trẻ có được tổ chức nhiều nơi liên quan đến việc dịch thuật. Qua nhiều ý kiến của các dịch giả tài năng và với một chút xíu sự trải nghiệm của riêng mình, tôi nhận thấy ngoài 3 yếu tố là khả năng ngôn ngữ, kiến thức chuyên môn và mối đồng cảm giữa tác giả và dịch giả thì có 3 yếu tố khác không kém phần quan trọng là tuổi tác, hoàn cảnh xuất thân và môi trường văn hóa sẽ góp phần trực tiếp cho chất lượng của dịch phẩm. Như trường hợp khi được đọc Chiến Tranh và Hòa Bình của Leon Tolstoi qua bản dịch của Nguyễn Hiến Lê trước năm 1975 và bản dịch của Cao Xuân Hạo sau năm 1975, tôi mới cảm nhận thấm thía cái “chất dịch thuật” thấm đậm trong “chất nguyên tác” qua hai dịch giả tài năng trong hai bối cảnh và trải nghiệm khác nhau.

Hay tạm vái chào thế giới trời biển của chữ nghĩa nhân gian về dịch thuật, để tạm lấy một ví dụ rất nhỏ của một bài thơ để minh họa cho quan điểm tuổi tác, hoàn cảnh và con người trong phiên dịch mà tôi vừa nếm trải là đọc lại hai bản dịch ra tiếng Anh cho một bài thơ nhỏ bằng tiếng Việt của mình. Đó là khi bài thơ Anh Về Đây đã được hai người dịch.


Nguyên tác bài thơ tiếng Việt:


ANH VỀ ĐÂY                           

 

Anh đã về                                                       
Sau hơn ba mươi năm xa quê                     
Mẹ vắng bóng, con đường xưa mất hút      
Cô bé xóm Kên                                          

Mắt mờ tóc bạc                                          

Chuyện chúng mình                                   
Nhớ nhớ quên quên                                    

Anh đã về                                                   
Con đường cũ thay tên                               
Cầm tay em                                                
Như ngày xưa hò hẹn                                 
Bàn tay run                                                 
Thuở ấy vì tình bây giờ vì lạnh                  
Nắng hoàng hôn không ấm nỗi sương chiều

 

Quê hương mình                                        
Mẹ và em                                                       
Đều thay đổi quá nhiều                             

Duy chỉ có                                                  
Chiếc loa đầu đường                                  
Thì vẫn thế                                           

Sau gần bốn mươi năm                               
Loa loa loa; mồm loa mép dãi                   

Vẫn phát hoài                                             
Tiếng nói Việt Nam                                   

Dân chủ, Tự do                                           
Chỉ nói không làm                                      


` Anh đã về                                                   
Như cây gỗ gió xoang trầm                        
Chút võ vẽ những mảnh trời khai phóng    
Em nghe anh…                                           
Mỉm cười trông ngóng:                              


Làm được gì ngoài bán mộng tay không   

 

Dân chủ - Tự do                                         
Đả đảo hoan hô                                            
Hàng quốc cấm                                          

Chỉ được nhìn ngắm                                  

Không được sờ, không được đụng            

Giở nón chào ca tụng bâng quơ                

Muốn độc lập                                             

Phải có tự do                                               
Muốn tự do                                                 
Phải có dân chủ                                          
Muốn dân chủ                                             
Phải hóa sinh thân xác cũ                            
Chờ bao năm                                              
Xác ướp có linh hồn                                   

Anh về đây em                                           
Đường tự tình quê hương yêu dấu             
Chí lớn mang về chẳng từ Mỹ từ Âu         

Trong tim em                                              

Khát vọng dấy từ lâu                                 

Như giông bão                                           

Đang nằm sâu trong đất                               


Chờ đợi bao năm nên em cúi mặt                
Ngước lên nhìn!                                         

Triệu ánh mắt:                                           

Tìm nhau                                                   

Đừng đợi mãi bên cầu                               

 

              TRẦN KIÊM ĐOÀN



Bản dịch tiếng Anh của Thanh Thanh Lê Xuân Nhuận

Lê Xuân Nhuận là một tác giả có bề dày trong cả hai ngôn ngữ Việt và Anh.

Anh sinh năm 1930 và vẫn là một cây bút năng nỗ và sống động trong suốt 60 năm qua và ở tuổi đời 87 hiện tại với nhiều tác phẩm thơ, văn, kịch, chính luận, biên khảo, dịch thuật. Anh có tác phẩm trong 40 tập thơ tiếng Anh đã xuất bản tại Mỹ. Đồng thời anh cũng là một nhân vật đã giữ nhiều đặc vụ và trọng trách thời Việt Nam Cộng Hòa.

Ghi lại đôi giòng tiểu sử của anh như một sự minh họa về thân thế và sự nghiệp của một dịch giả thế hệ đàn anh đã trải nghiệm về những giá trị hiện thực của cuộc đời, sự nghiệp và nghệ thuật.


blank



HERE I HAVE COME BACK

 

Back here I have come     
After over thirty years home away from.
Mom absent, the old way lost in the whirl.
The once Ken Hamlet girl

With dim eyes and grey hair,

About her personal affair
Remembered and forgot in confusion.

Back here I have come. No illusion.
The former street has changed its name.
I held your hands all the same
Like I did those days we were on a date;
Your hands shook blate
In the past by love but now by cold, true,
The setting sun couldn’t warm the dusk dew.

 

Our fatherland land:
Have had too many changes to stand   
Mother and sister.

Except that the blister
The street corner’s loud speaker 
Is the same as always a squeaker.

After nearly forty years
Garrulous, loquacious, verbose to all ears,

Still broadcast forever, never calm,
The Voice of Vietnam.

Democracy, Liberty: none!
Only said never done.


I have come back to make good.
As an old tree catching wind of agarwood 
Dabbling a little in bits of liberated life 
You listened to me while evil is rife
Smiled, looking forward with a gleam…
Empty-handed to act: to sell one’s dream!

 

Democracy! Liberty!  (blah)
Down with! Long live! Hurrah! 
Forbidden merchandise

Only to look, contemplate, for one’s eyes

Not allowed to touch let alone to hold.

Hats off for a salutation vague and cold.

Independent to be
You must be free.
To be free (not hypocrisy)
There must be democracy.
To be democrat
You must renovate the old life flat. 
How many years to expect in whole
For a mummified body to have a soul?

Back here I have come
With deep feelings for our country glum.
Just cause is not from US or Europe smart,

But it does exist in your very heart.

Aspiration so far arisen urging to perform

Like a storm

Has been lying in the earth profound.


So long in wait to stoop you were bound. 
Now, raise your head, look up to see

Millions of eyes in glee

Are seeking one another in a world wider:

Start off! No longer remain an outsider!

 

Translation by THANH-THANH


**

*


Bản dịch của Trần Thị Kiêm Nguyên


Bé Na là con gái út dịch thơ Bố già. Mẹ có bầu bé Na tại Việt Nam, sinh tại Hồng Kông (1982). Bé Na lớn lên tại Mỹ, hiện làm bác sĩ Nhãn khoa và cũng thích viết lách, thơ thẩn như Bố già 71 tuổi. Cũng xin ghi lại đôi dòng riêng tư về bé Na để minh họa cho một lối dịch của thế hệ đàn em – hàng con cháu – trong sinh hoạt văn bút hiện nay của người Việt ở nước ngoài.



blank


I HAVE COME BACK HOME


I have come home

After being away for over 30 years.

Mom is gone, along with the names of familiar roads.

The young girl from Hamlet Ken

Now has dim eyes and grey hair.

Her personal affairs befuddled

Wavering between remembering and forgetting.


I have come home

To old streets with new names.

I hold your hands

Like when we used to date.

Your hands shook

In the past from love, but now from the cold

The setting sun fails to warm the chill at dusk.


Our fatherland

And our mothers and sisters

Have gone thru too many changes

Yet what remains

Is the street corner’s loud speakers

With the same commotion

After nearly forty years

Blaring, blaring, blaring, boisterous messages,

Continually delivering broadcasts.

The Voice of Vietnam.

Democracy, Liberty!

But these are words, with no action.


I have come home.

As the old agarwood, absorbing passively.

Dabbling a bit in the life of liberation

You have listened to me

With a gleaming smile

Unable to do anything except sell fruitless dreams.


Democracy! Liberty!  


Down with! Long live! Hurrah!

Forbidden merchandise

Only to look at and admire

Not to touch, let alone hold.

Hats off for an empty salutation

To salute, but praising nothing.

To be independent

There must be freedom

To be free

There must be democracy

To be a democrat

There must be reform of the past

How many years of waiting

Until a mummy gains a soul?


I have come home

On an emotional road for our beloved country.

With strong will not born from America or Europe

But existent in the heart’s core

Inspiring a call for action.

The strong desire arising from a long dormancy

Like a storm

That lies deep within the earth.


From many years of waiting, your head cowers.

But rise up to witness

The glistening eyes of millions.

Find each other!

Rather than waiting, undecided, on the other side.


Translation by: TRAN THI KIEM NGUYEN


Khi người sáng tác, người dịch và người đọc có mối đồng cảm về nội dung nói lên được điều muốn nói, ngôn từ diễn cảm được điều đang nói và khung cảnh ghi dấu được bóng dáng của thế giới nhỏ trong bài thơ là bài dịch qua tới được “bờ bên kia” của một công trình dịch thuật.


Sacramento, giữa mùa tháng Tư 2017

Trần Kiêm Đoàn




Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Các hãng thăm dò ỳ dân đã thống nhất kết luận hầu hết ý kiến cho rằng Tổng thống Trump không có khả năng đối phó với cuộc khủng hoảng kỳ thị mầu da, dịch Covid 19 và tình trạng kinh tế suy sụp do nạn dịch gây ra. Đa số người được hỏi ý kiến cũng đồng ý, chính quyền Trump rất ít có khả năng làm cho tình hình sáng sủa hơn trước ngày bầu cử 3/11/2020. Nếu đúng như thế thì cán cân sẽ nghiêng về phía liên danh Joe Biden-Kamala Harris.
Tiến Sĩ Sanjay Gupta là bác sĩ giải phẫu thần kinh ở Grady Memorial Hospital (Atlanta, GA). Ông cũng là giáo sư ở Emory University School of Medicine, và là Chief Medical Correspondent của CNN. Nhân mùa tựu trường thời đại dịch, ông chia sẻ ý kiến, và tham khảo của ông với tư cách là một người cha về quyết định có cho con mình trở lại trường học hay không?
Người xưa thường nói «Chồng già vợ trẻ là tiên, Vợ già chồng trẻ là duyên 3 đơi» . Nhưng trong trường hợp cặp uyên ương Marc Lavoine và Line Papin, tưởng nên nói lại «Chồng già vợ trẻ là duyên 3 đời» mới hợp.
Chiều thứ Ba ngày 11 tháng 8, cựu Phó tổng thống Joe Biden đã chính thức thông báo nữ Thượng Nghị Sĩ Kamala Harris của tiểu bang California đã được ông mời chọn làm ứng viên phó tổng thống, đứng chung vào liên danh trong cuộc tranh cử tổng thống 2020. Trong thư gởi đến cử tri ủng hộ, ông viết rằng, "Tôi đã quyết định rằng Kamala Harris là người tốt nhất để giúp tôi tranh cử cùng Donald Trump và Mike Pence, để rồi dẫn dắt quốc gia từ tháng Một năm 2021. Tôi cần một người tài trí, cứng rắn và sẳn sàng dẫn dắt quốc gia sát cánh cùng tôi. Kamala là mẫu người đó"
Chỉ còn ba tháng nữa là đến ngày bầu cử tổng thống 2020 và một số các chức vụ dân cử khác, nước Mỹ đang bị phân rẽ hơn bao giờ hết kể từ cuộc chiến Việt Nam lồng trong bối cảnh của Chiến tranh Lạnh.
Mà nào có riêng chi thân phận của 41 sinh linh lớn bé mang dòng máu Việt. Biển Hồ cạn nước, tình hữu nghị Việt/Miên cũng đang cạn dần theo. Rồi ra, trong số 750.000 kiều bào ở Cambodia thì ít nhất cũng phải có đến hơn nửa sẽ phải tìm đường trở về cố quốc. Chứ còn nơi nao để mà dung thân nữa?
Phe Biden sẽ dựa vào ngoại giao, thương thuyết và liên minh (alliance) thay vì đánh bài thấu cáy như Trump. Ngược lại cánh diều hâu cho rằng Mỹ thương thuyết bị gạt từ 30 năm nay trong lúc liên minh kiểu ASEAN đã bị Bắc Kinh bẻ gãy. Mỹ không dễ dàng trở lại TPP khi bị cả hai cánh tả Bernie Sander lẫn hữu chống đối. Phần Trump chẳng nhờ cậy nước nào mà lại dấu kín lá bài tủ nên không ai biết Mỹ sẽ giải quyết căng thẳng với Trung Quốc như thế nào, thế giới lo sợ trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết.
Ngày xửa ngày xưa, dưới chân Hy Mã Lạp Sơn có một vương quốc trù phú tên gọi Thắng Man. Dù là một vương quốc giàu mạnh nhưng lòng người ở đây không thành thật, sống trên những giá trị giả dối, phù phiếm. Tại ngôi chợ bên ngoài hoàng thành có một người đàn ông sống bằng nghề bán mũ. Mũ của anh chàng này rất đẹp nhưng không hiểu sao hàng ế ẩm nên anh chàng toan tính bỏ nghề, tìm nghề khác sinh sống.
Theo dõi các cuộc tranh luận cộng đồng trên các trang mạng xã hội, có lẽ cũng dễ dàng nhận ra một điều rằng: cộng đồng mạng của người Việt khá bạo lực. Một dạng bạo lực tâm lý, từ trong tâm tưởng và thể hiện qua những mẩu viết, lời bình trên Facebook hay dưới các bài báo. Đặc biệt khi liên quan đến các vấn đề chính trị xã hội, như về chính trường Hoa Kỳ hiện nay chẳng hạn.
Hôm nay, 6 tháng 8 năm 2020, thế giới kỷ niệm lần thứ 75 ngày hai quả bom nguyên tử được ném xuống hai thành phố lớn của Nhật bản: Hiroshima và Nagasaki. Tưởng không cần phải nhắc lại những thiệt hại về người, của và tinh thần người dân Nhật Bản và những hệ quả tai hại khôn lường từ 75 năm qua. Điều cần nói đến là sự quên lãng của nhân lọai về một tai họa nhãn tiền, một tai họa đã xẩy ra cách đây 75 năm, nhưng cũng có thể xẩy ra lần nữa vào bất cứ lúc nào và ở bất cứ nơi đâu.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Hôm thứ Hai (06/07/2020), chính quyền Mỹ thông báo sinh viên quốc tế sẽ không được phép ở lại nếu trường chỉ tổ chức học online vào học kỳ mùa thu.
Đeo khẩu trang đã trở thành một vấn đề đặc biệt nóng bỏng ở Mỹ, nơi mà cuộc khủng hoảng Covid-19 dường như đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Trong khi thế giới đang đổ dồn tập trung vào những căng thẳng giữa Mỹ với Trung Quốc, thì căng thẳng tại khu vực biên giới Himalaya giữa Trung Quốc và Ấn Độ vào tháng 05/2020 đã gây ra nhiều thương vong nhất trong hơn 50 năm.
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.