Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Tháng Tư Gợi Nhớ Bài Thơ Cũ

22/04/201700:01:00(Xem: 4458)

THÁNG TƯ GỢI NHỚ BÀI THƠ CŨ


Trong số khoảng 100 dịch giả nổi tiếng nhất suốt 5, 6 thế kỷ qua, kể từ nhà tiên tri Nostradamus (1503-1566) cho đến giữa đường thế kỷ 18, 19 như thi hào Charles Baudelaire (1821-1867) và bước sang thời hiện đại như văn hào Samuel Beckett (1906-1989) hoặc còn sống sờ sờ như nhà văn Nobel Cao Hành Kiện, lãnh tụ Hồi giáo Ali Khameinei, nhà văn Nhật Bản Haruki Murakami… thì dịch không chỉ là chuyển ngữ mà dịch là “viết lại bằng một ngôn ngữ khác”!

Với 100 dịch giả nổi tiếng có tên tuổi đã được ghi vào văn khố đó, thì đã có hơn 90 vị đã làm công việc dịch thuật trong lĩnh vực tương ứng của mình. Nghĩa là thi sĩ thì dịch thơ, nhà văn thì dịch văn và học giả thì dịch sách vở trong phạm vi nghiên cứu, tham khảo của mình. Nếu không phải là những thi tài như Đoàn Thị Điểm hay Phan Huy Ích thì ai mà dịch tới mức… siêu quần bạt tụy đọc muốn lạnh người như những câu thơ từ Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn nguyên tác bằng chữ Hán từ đầu cho đến cuối như :


Thiên địa phong trần

Hồng nhan đa truân,

Du du bỉ thương hề thùy tạo nhân…


mà lại dịch tung hoành như sấm dậy – hay tuyệt vời mà không mất ý – thế nầy:

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi

Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên

Xanh kia thăm thẳm từng trên

Vì ai gây dựng cho nên nỗi này…


Dịch như thế nầy thì không phải là “viết lại bằng một ngôn ngữ khác”mà lại là tái sáng tạo: giữ nguyên được cảm xúc của ý, hương vị của lời và lưu được bầu khí sống động của ngữ cảnh.  

Thế giới gồm nhiều giống dân, nhiều nền văn hóa và hơn 3 nghìn ngôn ngữ,. Mỗi dân tộc đều có ngữ âm, ngữ cảnh và phương ngữ khác nhau nên rất đa đoan cho sự trao đổi, thông tin, liên lạc. Tuy nhiên, vấn đề càng khó thì sức bật của con người càng lên cao khi nhu cầu thông tin liên lạc trở thành điều kiện ắt có và đủ cho cuộc sống thể chất và tinh thần.

Hơn bốn mươi lăm năm trước, từ giã những ngày học chữ Nôm, chữ Hán với mấy cụ ở làng, với Văn khoa và Sư phạm, tôi càng có cơ hội làm quen với hệ thống ngôn ngữ phương Tây mà đặc biệt là tiếng Anh và mom mem tiếng Pháp mới hiểu và học hỏi thêm vì sao các bậc tiền bối đã cho rằng “Traduttore, traditore” - Dịch là phản (Traduire, c’est trahir – translator, traitor). Và, đâu cũng mươi lăm năm về trước, được gặp Giáo sư – nhà thơ J. Balaban, người đã có nhiệt tình dịch thơ Hồ Xuân Hương ra tiếng Anh. Tôi đã nói với Balaban rằng, có những phạm trù thi ca ở mức độ tinh diệu của ngôn ngữ như cách nói lái, chơi chữ, nhập âm, biến âm, đảo ngữ, tục thanh, đối ngẫu thì không nên đụng vào. Về nghệ thuật chơi chữ xuất quỷ nhập thần như thơ Hồ Xuân Hương thì giới nghệ sĩ và dịch giả đã cho rằng: khi gặp những bản văn không thể dịch được (untranslatable version/terminology) thì đừng cố gắng dịch vì trong trường hợp đó thì “dịch là diệt”! Cầm bản dịch thơ Hồ Xuân Hương của Balaban lên đọc, tôi đã phát biểu có thể làm mất lòng dịch giả, rằng: “Ôi! Anh bạn mình đã biến Disneyland muôn màu muôn vẻ thành Vườn Bách Thú bình thường rồi!”

Nhân cảm hứng nói về khuynh hướng dịch - chuyển ngữ như một nhu cầu thiết thân và thường xuyên nhất của người Việt tha hương từ 30-4-1975 trong cuộc hành trình đầy bi tráng mà sử sách chưa ráo mực, tôi có tham gia đóng góp một số ý kiến trong những cuộc hội luận của các bạn già có, trẻ có được tổ chức nhiều nơi liên quan đến việc dịch thuật. Qua nhiều ý kiến của các dịch giả tài năng và với một chút xíu sự trải nghiệm của riêng mình, tôi nhận thấy ngoài 3 yếu tố là khả năng ngôn ngữ, kiến thức chuyên môn và mối đồng cảm giữa tác giả và dịch giả thì có 3 yếu tố khác không kém phần quan trọng là tuổi tác, hoàn cảnh xuất thân và môi trường văn hóa sẽ góp phần trực tiếp cho chất lượng của dịch phẩm. Như trường hợp khi được đọc Chiến Tranh và Hòa Bình của Leon Tolstoi qua bản dịch của Nguyễn Hiến Lê trước năm 1975 và bản dịch của Cao Xuân Hạo sau năm 1975, tôi mới cảm nhận thấm thía cái “chất dịch thuật” thấm đậm trong “chất nguyên tác” qua hai dịch giả tài năng trong hai bối cảnh và trải nghiệm khác nhau.

Hay tạm vái chào thế giới trời biển của chữ nghĩa nhân gian về dịch thuật, để tạm lấy một ví dụ rất nhỏ của một bài thơ để minh họa cho quan điểm tuổi tác, hoàn cảnh và con người trong phiên dịch mà tôi vừa nếm trải là đọc lại hai bản dịch ra tiếng Anh cho một bài thơ nhỏ bằng tiếng Việt của mình. Đó là khi bài thơ Anh Về Đây đã được hai người dịch.


Nguyên tác bài thơ tiếng Việt:


ANH VỀ ĐÂY                           

 

Anh đã về                                                       
Sau hơn ba mươi năm xa quê                     
Mẹ vắng bóng, con đường xưa mất hút      
Cô bé xóm Kên                                          

Mắt mờ tóc bạc                                          

Chuyện chúng mình                                   
Nhớ nhớ quên quên                                    

Anh đã về                                                   
Con đường cũ thay tên                               
Cầm tay em                                                
Như ngày xưa hò hẹn                                 
Bàn tay run                                                 
Thuở ấy vì tình bây giờ vì lạnh                  
Nắng hoàng hôn không ấm nỗi sương chiều

 

Quê hương mình                                        
Mẹ và em                                                       
Đều thay đổi quá nhiều                             

Duy chỉ có                                                  
Chiếc loa đầu đường                                  
Thì vẫn thế                                           

Sau gần bốn mươi năm                               
Loa loa loa; mồm loa mép dãi                   

Vẫn phát hoài                                             
Tiếng nói Việt Nam                                   

Dân chủ, Tự do                                           
Chỉ nói không làm                                      


` Anh đã về                                                   
Như cây gỗ gió xoang trầm                        
Chút võ vẽ những mảnh trời khai phóng    
Em nghe anh…                                           
Mỉm cười trông ngóng:                              
Làm được gì ngoài bán mộng tay không   

 

Dân chủ - Tự do                                         
Đả đảo hoan hô                                            
Hàng quốc cấm                                          

Chỉ được nhìn ngắm                                  

Không được sờ, không được đụng            

Giở nón chào ca tụng bâng quơ                

Muốn độc lập                                             

Phải có tự do                                               
Muốn tự do                                                 
Phải có dân chủ                                          
Muốn dân chủ                                             
Phải hóa sinh thân xác cũ                            
Chờ bao năm                                              
Xác ướp có linh hồn                                   

Anh về đây em                                           
Đường tự tình quê hương yêu dấu             
Chí lớn mang về chẳng từ Mỹ từ Âu         

Trong tim em                                              

Khát vọng dấy từ lâu                                 

Như giông bão                                           

Đang nằm sâu trong đất                               


Chờ đợi bao năm nên em cúi mặt                
Ngước lên nhìn!                                         

Triệu ánh mắt:                                           

Tìm nhau                                                   

Đừng đợi mãi bên cầu                               

 

              TRẦN KIÊM ĐOÀN



Bản dịch tiếng Anh của Thanh Thanh Lê Xuân Nhuận

Lê Xuân Nhuận là một tác giả có bề dày trong cả hai ngôn ngữ Việt và Anh.

Anh sinh năm 1930 và vẫn là một cây bút năng nỗ và sống động trong suốt 60 năm qua và ở tuổi đời 87 hiện tại với nhiều tác phẩm thơ, văn, kịch, chính luận, biên khảo, dịch thuật. Anh có tác phẩm trong 40 tập thơ tiếng Anh đã xuất bản tại Mỹ. Đồng thời anh cũng là một nhân vật đã giữ nhiều đặc vụ và trọng trách thời Việt Nam Cộng Hòa.

Ghi lại đôi giòng tiểu sử của anh như một sự minh họa về thân thế và sự nghiệp của một dịch giả thế hệ đàn anh đã trải nghiệm về những giá trị hiện thực của cuộc đời, sự nghiệp và nghệ thuật.


blank



HERE I HAVE COME BACK

 

Back here I have come     
After over thirty years home away from.
Mom absent, the old way lost in the whirl.
The once Ken Hamlet girl

With dim eyes and grey hair,

About her personal affair
Remembered and forgot in confusion.

Back here I have come. No illusion.
The former street has changed its name.
I held your hands all the same
Like I did those days we were on a date;
Your hands shook blate
In the past by love but now by cold, true,
The setting sun couldn’t warm the dusk dew.

 

Our fatherland land:
Have had too many changes to stand   
Mother and sister.

Except that the blister
The street corner’s loud speaker 
Is the same as always a squeaker.

After nearly forty years
Garrulous, loquacious, verbose to all ears,

Still broadcast forever, never calm,
The Voice of Vietnam.

Democracy, Liberty: none!
Only said never done.


I have come back to make good.
As an old tree catching wind of agarwood 
Dabbling a little in bits of liberated life 
You listened to me while evil is rife
Smiled, looking forward with a gleam…
Empty-handed to act: to sell one’s dream!

 

Democracy! Liberty!  (blah)
Down with! Long live! Hurrah! 
Forbidden merchandise

Only to look, contemplate, for one’s eyes

Not allowed to touch let alone to hold.

Hats off for a salutation vague and cold.

Independent to be
You must be free.
To be free (not hypocrisy)
There must be democracy.
To be democrat
You must renovate the old life flat. 
How many years to expect in whole
For a mummified body to have a soul?

Back here I have come
With deep feelings for our country glum.
Just cause is not from US or Europe smart,

But it does exist in your very heart.

Aspiration so far arisen urging to perform

Like a storm

Has been lying in the earth profound.


So long in wait to stoop you were bound. 
Now, raise your head, look up to see

Millions of eyes in glee

Are seeking one another in a world wider:

Start off! No longer remain an outsider!

 

Translation by THANH-THANH


**

*


Bản dịch của Trần Thị Kiêm Nguyên


Bé Na là con gái út dịch thơ Bố già. Mẹ có bầu bé Na tại Việt Nam, sinh tại Hồng Kông (1982). Bé Na lớn lên tại Mỹ, hiện làm bác sĩ Nhãn khoa và cũng thích viết lách, thơ thẩn như Bố già 71 tuổi. Cũng xin ghi lại đôi dòng riêng tư về bé Na để minh họa cho một lối dịch của thế hệ đàn em – hàng con cháu – trong sinh hoạt văn bút hiện nay của người Việt ở nước ngoài.



blank


I HAVE COME BACK HOME


I have come home

After being away for over 30 years.

Mom is gone, along with the names of familiar roads.

The young girl from Hamlet Ken

Now has dim eyes and grey hair.

Her personal affairs befuddled

Wavering between remembering and forgetting.


I have come home

To old streets with new names.

I hold your hands

Like when we used to date.

Your hands shook

In the past from love, but now from the cold

The setting sun fails to warm the chill at dusk.


Our fatherland

And our mothers and sisters

Have gone thru too many changes

Yet what remains

Is the street corner’s loud speakers

With the same commotion

After nearly forty years

Blaring, blaring, blaring, boisterous messages,

Continually delivering broadcasts.

The Voice of Vietnam.

Democracy, Liberty!

But these are words, with no action.


I have come home.

As the old agarwood, absorbing passively.

Dabbling a bit in the life of liberation

You have listened to me

With a gleaming smile

Unable to do anything except sell fruitless dreams.


Democracy! Liberty!  


Down with! Long live! Hurrah!

Forbidden merchandise

Only to look at and admire

Not to touch, let alone hold.

Hats off for an empty salutation

To salute, but praising nothing.

To be independent

There must be freedom

To be free

There must be democracy

To be a democrat

There must be reform of the past

How many years of waiting

Until a mummy gains a soul?


I have come home

On an emotional road for our beloved country.

With strong will not born from America or Europe

But existent in the heart’s core

Inspiring a call for action.

The strong desire arising from a long dormancy

Like a storm

That lies deep within the earth.


From many years of waiting, your head cowers.

But rise up to witness

The glistening eyes of millions.

Find each other!

Rather than waiting, undecided, on the other side.


Translation by: TRAN THI KIEM NGUYEN


Khi người sáng tác, người dịch và người đọc có mối đồng cảm về nội dung nói lên được điều muốn nói, ngôn từ diễn cảm được điều đang nói và khung cảnh ghi dấu được bóng dáng của thế giới nhỏ trong bài thơ là bài dịch qua tới được “bờ bên kia” của một công trình dịch thuật.


Sacramento, giữa mùa tháng Tư 2017

Trần Kiêm Đoàn




Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
“Ngày 11/07/1995: Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton và Thủ tướng Việt Nam Võ Văn Kiệt thông báo quyết định bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa 2 nước.” Với quyết định lịch sử này, Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng sản đã ghi dấu “gác lại qúa khứ, hướng tới tương lai” được 25 năm vào ngày 11/07/2020. Nhưng thời gian ¼ Thế kỷ bang giao Mỹ-Việt đã đem lại những bài học nào cho hai nước cựu thù, hay Mỹ và Việt Nam Cộng sản vẫn còn những cách biệt không hàn gắn được ?
Trước 1975, ở bùng binh ngã Sáu (kế góc đường Gia Long và Lê Văn Duyệt) có cái biển nhỏ xíu xiu: Sài Gòn – Nam Vang 280 KM. Mỗi lần đi ngang qua đây, tôi đều nhớ đến cái câu ca dao mà mình được nghe từ thưở ấu thơ: Nam Vang đi dễ khó về… Bây giờ thì đi hay về từ Cambodia đều dễ ợt nhưng gần như không còn ma nào muốn hẻo lánh tới cái Xứ Chùa Tháp nghèo nàn này nữa. Cũng nhếch nhác ngột ngạt thấy bà luôn, ai mà tới đó làm chi… cho má nó khi. Thời buổi này phải đi Sing mới đã, dù qua đây rất khó và về thì cũng vậy – cũng chả dễ dàng gì.
Càng gần ngày tranh cử, càng nhiều người biểu lộ yêu mến Tổng thống Donald Trump và ngược lại cũng lắm người bày tỏ chán ghét ông Trump. Có những người ghét ông chỉ vì họ yêu chủ nghĩa xã hội, yêu chủ nghĩa vô chính phủ, lợi dụng cơ hội ông George Floyd bị cảnh sát đè cổ chết đã chiếm khu Capitol Hill, nội đô Seattle, tiểu bang Washington, trong suốt ba tuần trước khi bị giải tán. Nhân 244 năm người Mỹ giành được độc lập từ Anh Quốc, và sau biến cố George Floyd, thử xem nền dân chủ và chính trị Hoa Kỳ sẽ chuyển đổi ra sao?
Tôi có dịp sống qua nhiều nơi và nhận thấy là không nơi đâu mà những từ ngữ “tổ quốc,” “quê hương,” “dân tộc” … được nhắc đến thường xuyên – như ở xứ sở của mình: tổ quốc trên hết, tổ quốc muôn năm, tổ quốc anh hùng, tổ quốc thiêng liêng, tổ quốc bất diệt, tổ quốc muôn đời, tổ quốc thân yêu, tổ quốc trong tim … “Quê hương” và “dân tộc” cũng thế, cũng: vùng dậy, quật khởi, anh dũng, kiên cường, bất khuất, thiêng liêng, hùng tráng, yêu dấu, mến thương …
Nhà xuất bản sách của Bolton, chắc sẽ nhận được khoản thu nhập lớn. Riêng Bolton, chưa chắc đã giữ được hai triệu đô la nhuận bút, nếu bị thua kiện vì đã không tôn trọng một số hạn chế trong quy định dành cho viên chức chính quyền viết sách sau khi rời chức vụ. Điều này đã có nhiều tiền lệ. Là một luật gia, chắc chắn Bolton phải biết. Quyết định làm một việc hệ trọng, có ảnh hưởng tới đại sự, mà không nắm chắc về kết quả tài chính, không phải là người hành động vì tiền. Hơn nữa, nếu hồi ký của Bolton có thể giúp nhiều người tỉnh ngộ, nhìn ra sự thật trước tình hình đất nước nhiễu nhương, thì cũng có thể coi việc làm của ông là thái độ can đảm, được thúc đẩy bởi lòng yêu nước. Không nên vội vàng lên án Bolton, khi ông từ chối ra làm chứng trước Hạ Viện, nếu không bị bắt buộc. Nếu có lệnh triệu tập, ông đã tuân theo. Không có lệnh, ông không ra, vì thừa biết, với thành phần nghị sĩ Cộng Hòa hiện tại, dù ra làm chứng, ông cũng chẳng thay đổi được gì. Dân Biểu Schiff nói: “John Bolton,
Thưở sinh thời – khi vui miệng – có lần soạn giả Nguyễn Phương đã kể lại lúc đưa đám cô Năm Phỉ, và chuyện ông Chín Trích đập vỡ cây đàn: “Ngày cô Năm Phỉ mất, người đến viếng tang nghe nhạc sĩ Chín Trích đàn ròng rã mấy ngày liên tiếp bên quan tài… Ông vừa đờn vừa khóc. Đến lúc động quan, trước khi đạo tỳ đến làm lễ di quan, nhạc sĩ Chín Trích đến lậy lần chót, ông khóc lớn:’ Cô Năm đã mất rồi, từ nay Chín Trích sẽ không còn đờn cho ai ca nữa…’ Nói xong ông đập vỡ cây đờn trước quan tài người quá cố. “Việc xảy quá đột ngột và trong hoàn cảnh bi thương của kẻ còn đang khóc thương người mất, mọi người im lặng chia sẻ nỗi đau của gia đình người quá cố và của nhạc sĩ Chín Trích. Khi hạ huyệt thì người nhà của cô Năm Phỉ chôn luôn cây đàn gãy của nhạc sĩ Chín Trích xuống mộ phần của cô Năm Phỉ.” (Thời Báo USA, số 321, 18/02/2011, trang 67)
Đai sứ Mỹ, Daniel Krintenbrink, phát biểu chiều ngày 2/7 tại Hà Nội, nhân kỷ niệm 25 năm binh thường hóa quan hệ ngoại giao Việt-Mỹ: “Washington sẽ triển khai các hoạt động ngoại giao, hàng hải, và quân sự để bảo đảm hòa bình, ổn định Biển Đông”. Đại Sứ Kritenbrink cho hay, Mỹ sẽ triển khai các hoạt động theo 3 hướng: 1- Tăng hoạt động ngoại giao với các nước trong khu vực, trong đó có ASEAN. 2- Hỗ trợ các nước tăng cường hàng hải, để bảo vệ lợi ích của mình. 3- Phát triển năng lực quân sự Mỹ, trong đó có các hoạt động bảo vệ hàng hải.
Theo các hãng thông tấn và truyền hình lớn của Hoa Kỳ, vào ngày 27/6/2020, Đảng Dân Chủ Quận Hạt Orange đã thông qua nghị quyết khẩn cấp yêu cầu Ban Giám Sát Quận Hạt đổi tên Phi Trường John Wayne (tài tử đóng phim cao-bồi Miền Tây) vì ông này theo chủ nghĩa Da Trắng Là Thượng Đẳng và những tuyên bố mù quáng (bigot). Sự kiện gây ngạc nhiên cho không ít người. Bởi vì đối với các kịch sĩ, ca sĩ, nhạc sĩ, văn-thi-sĩ, họa sĩ, nhất là các tài tử điện ảnh…họ đều có cuộc sống cởi mở, đôi khi phóng túng, buông thả và ít liên hệ tới chính trị. Và nếu có bộc lộ khuynh hướng chính trị thì thường là cấp tiến (Liberal). Vậy tại sao John Wayne lại “dính” vào một vụ tai tiếng như thế này?
Hơn 10 năm trước, chính xác là vào hôm 28 tháng 6 năm 2009, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều có tâm sự (đôi điều) nghe hơi buồn bã: “Khi tiếp xúc với những người nông dân, tôi thường xuyên hỏi về tổng thu nhập mỗi tháng của một khẩu trong một gia đình họ là bao nhiêu. Dù rằng tôi biết họ đang sống một cuộc sống vô cùng vất vả nhưng tôi vẫn kinh ngạc khi nghe một con số cụ thể: ‘Tổng thu nhập một tháng trên một khẩu của chúng tôi là 40.000 đồng.’ Bạn có choáng váng khi mỗi tháng, một người trong mỗi gia đình nông dân chỉ có 40.000 đồng để chi tiêu tất cả những gì họ cần không?
“Lợi ích nhóm”, hay “nhóm lợi ích” là những tổ chức cán bộ, đảng viên có chức, có quyền trong đảng Cộng sản Việt Nam đã chia bè, kết phái để cướp cơm dân và bảo vệ độc quyền cai trị cho đảng. Chúng sinh ra và lớn lên từ Thôn, rồi leo lên Xã trước khi ngoai qua Huyện, ngóc đầu lên Tỉnh để ngênh ngang bước vào Trung ương. Lộ trình quan lộ của “lợi ích nhóm” công khai từ dưới lên trên, từ trung ương xuống cơ sở và từ nhà nước vào doanh nhân, xí nghiệp. Khối Doanh nghiệp nhà nước là ổ tham nhũng phá hoại đất nước và phản bội sức lao động của dân lớn nhất nhưng không bị trừng phạt mà còn được bảo vệ bởi các “Nhóm lợi ích” trong cơ quan đảng và bộ ngành nhà nước.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Hôm thứ Hai (06/07/2020), chính quyền Mỹ thông báo sinh viên quốc tế sẽ không được phép ở lại nếu trường chỉ tổ chức học online vào học kỳ mùa thu.
Đeo khẩu trang đã trở thành một vấn đề đặc biệt nóng bỏng ở Mỹ, nơi mà cuộc khủng hoảng Covid-19 dường như đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Trong khi thế giới đang đổ dồn tập trung vào những căng thẳng giữa Mỹ với Trung Quốc, thì căng thẳng tại khu vực biên giới Himalaya giữa Trung Quốc và Ấn Độ vào tháng 05/2020 đã gây ra nhiều thương vong nhất trong hơn 50 năm.
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.