Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Xưng hô trong gia đình Việt nam

11/12/201408:11:00(Xem: 9358)

 

Xưng hô trong gia đình Việt nam
 
Nguyễn Đăng Trúc
Reichstett, Pháp

 

 

 

1-      Cách xưng hô trong khuôn khổ cá biệt của tiếng nói Việt nam

 

So với một số tiếng nói đang phổ biến trên thế giới, lối nói của người Việt chúng ta trong cách xưng hô có những nét hết sức cá biệt. Chúng ta hầu như không dùng đại-danh-từ để nói chuyện với nhau, nhưng dùng trực tiếp danh-từ để xưng hô.

 

              Chẳng hạn trong tiếng Pháp " je te dis ceci ". Hai chữ "je"" te" là đại-danh-từ. Nếu dịch ra Việt ngữ theo lối nói ngọng của một số người mới bập bẹ tiếng Việt thì  chúng ta có thể nói : tôi nói với mầy cái nầy. Tôi (tao, tau, tớ) với mầy (mày, mi)  là hai đại-danh-từ có trong tiếng Việt, nhưng không mấy khi dùng đến trong lối xưng hô thực tế và linh động của chúng ta. Hay đúng hơn, Tôi[1][1] được dùng một cách tổng quát đối với một cử tọa hoặc độc giả, hay trong bài viết hay với một người xa lạ đồng hàng. Tao, tau, tớ và mầy, mày, mi chỉ được sử dụng hoặc giữa bạn hữu bằng tuổi và rất thân, hoặc khi người ta tỏ thái độ giận dữ hay miệt thị. Tùy hoàn cảnh, chúng ta nói: Con thưa ba việc nầy, chú nhắn cháu điều nầy... Các chữ con, ba, chú, cháu là danh từ được dùng như đại danh từ.

 

Qua lối xưng hô đặc biệt đó, nhiều nhà nghiên cứu đã minh giải để đưa ra một số nhận xét:

 

-          Tiếng Việt ưu tiên sử dụng những lối nói trực tiếp linh động trong từng hoàn cảnh cá biệt, thay vì ý-niệm-hóa thành các đại-danh-từ phổ quát hơn và trừu tượng hơn.

-          Xét về mặt nguyên nhân có tính cách văn hóa, có thể cộng đồng người Việt phân biệt rõ hai cảnh vực khác nhau: một mặt cảnh vực tương quan giữa con người với nhau, hoặc con người với Thần linh và mặt khác là mối tương quan dựa trên hiểu biết khách quan, trừu tượng liên hệ đến sinh hoạt và lối tiếp cận với đồ vật. Tương quan rất phong phú giữa người với người trong  tiếng nói của chúng ta  phản ảnh một sự nhìn nhận phẩm giá và vị trí cá biệt của mỗi người. Trong tương quan gặp gỡ "cha và con" chẳng hạn, chúng ta thấy hai bên nhìn nhận và cần có nhau. Hẳn nhiên xét theo sự hiểu biết sự vật theo thước đo của thời gian khách quan, thì trước khi có người con bấy giờ  người cha đã là một ông A, ông B nào đó. Nhưng trong giây phút tiếp cận giữa hai người qua lời nói, người cha và người con đang cùng nhau hiện hữu và cần có nhau để thể hiện  phẩm giá làm người của mình trong một vị thế và tương giao cụ thể không thể thay thế. Trái lại, khi nói : tôi ăn củ khoai, tôi đánh răng, tôi làm bài toán, tôi thấy một ngôi sao, thì các chữ tôi đại-danh-từ nầy là chủ từ  của bất cứ một sự hiểu biết nào, một hành động nào trong một mối tương quan giữa con người với một đối vật nào đó. Nếu chúng ta chuyển qua ngôn ngữ triết học, thì tương giao linh hoạt giữa cha con chẳng hạn, chúng ta gọi là chiều kích hay cảnh vực con người (cõi người ta ), còn mối tương quan thứ hai giữa người và đối vật (đối tượng nầy có thể là con người nhưng con người nơi đây đã từng chuyển vào khung tương giao đối vật), chúng ta gọi  là chiều kích đất.

-          Cách xưng hô tiếng Việt khi tiếp xúc với bất cứ ai trong xã hội mà mình gặp  bằng những danh từ dùng để chỉ người thân trong gia đình  (như : thưa ông , thưa bà, bác, chú, anh, chị, cô gì, mợ...) cho thấy người Việt lấy gia đình làm nơi khởi phát cho cộng đồng xã hội. Mặt khác sự kiện đó chứng minh hùng hồn và cụ thể  tình huynh đệ nhân loại (tứ hải giai huynh đệ) trong cách cư xữ hằng ngày.

-          Về hậu quả, cách xưng hô trong tiếng nói Việt nam có thể phản ảnh một cộng đồng con người biết trên dưới trật tự, phát huy dễ dàng những mối tình cảm thân thiết và cách cư xử lễ nghĩa linh động, gây ý thức về các đạo làm người trong nhiều mối tương giao riêng (đạo hiếu, đạo vợ-chồng, cha mẹ-con cái, đạo thầy-trò, đạo bằng hữu...) .

 

Nhưng hai khuyết điểm sau đây có thể nêu lên :

 

- Trước hết là tương giao xã hội có trật tự trên-dưới được tôn vinh quá mức  mà quên lãng chiều kích trời và đất. Đúng vậy, tương quan giữa người và người trong cuộc sống lễ nghĩa chưa đủ để chi phối hết ý nghĩa và phẩm giá nhân vị. Có những tương quan sâu hơn nữa, người ta gọi là tiếng nói của Trời mà tương quan giữa người với nhau phải lưu ý. Chẳng hạn không thể nhân danh tương quan cha-con, thầy-trò để bất chấp đạo lý của lương tâm (nghĩa là tiếng của Trời nói riêng với mình). Và điểm tiêu cực dễ nhận ra cả đó là việc tuyệt đối hóa các vị trí trên dưới, các lối biểu lộ tương quan cá biệt trong cách xưng hô thành một xã hội khép kín, mặc cảm tự ti, rụt rè không dám nói thật; và đó là một trong những nguyên nhân hạn chế việc phát huy kiến thức khoa học trừu tượng, tinh thần dân chủ và bình đẳng; nhất là một lối nhẫn nhục đến như khiếp nhược của giới trẻ và phụ nữ trong sinh hoạt cộng đồng bên cạnh một phong cách kẻ cả, cố chấp  và lắm lúc vô tâm của các bậc bề trên.

-          Về mặt kỹ thuật sử dụng tiếng nói Việt nam, thì ngay cả đối với người Việt bình thường cách xưng hô của chúng ta quả là tế nhị khó khăn. Không phải chỉ dựa trên tương quan trên dưới, liên hệ huyết tộc, hoàn cành xã hội, mà còn tùy thuộc tâm tình lúc vui, lúc giận lúc buồn, lúc cay co châm biếm, lúc nài nỉ..., chưa kể đến các lối xưng hô tùy vùng địa lý và dựa trên những cách đánh giá ưu tiên theo giá trị chọn lựa. Chẳng hạn người Bắc thì gọi chị của mẹ là bác, chồng em gái của mẹ là chú, người Trung và người Nam thì chị hay em gái của mẹ đều gọi là dì và hễ chồng của dì hay của cô đều gọi là dượng (trượng). Một điểm đặc biệt hơn nữa là không những  phần lớn trong cách xưng hô  của người Việt các danh từ cụ thể được dùng chứ không phải là đại-danh-từ, mà nhiều khi người ta cũng không dùng đến các danh từ nữa. Chẳng hạn: thay vì nói "con lấy giùm mẹ ly nước" thì  chỉ nói " lấy giùm ly nước ". Trừ ra quá khách sáo hoặc ông Tây bà Đầm mới học tiếng Việt thôi, còn người Việt chúng ta thông thường bỏ hẳn hai chữ con và mẹ trong câu nói nầy. Xưng hô như vậy hẳn máy điện toán khó mà thay thế cho lời nói linh hoạt và đầy nghệ thuật của con người !

 

 

2-      Danh xưng và cách xưng hô trong gia đình Việt nam

 

A/ Bậc bề trên trên cấp cha mẹ

 

  - Bậc bề trên trên cha mẹ nói chung :                 ông bà tổ tiên

  - Theo thứ tự thời gian    :            ông-bà-cố-tổ, tằng tổ, cao tổ

  - Cha mẹ của cha hoặc của mẹ  :       ông bà  (nội hoặc ngoại)                                  

  - Anh chị em của ông-bà-cố-tổ: xem danh xưng C/ liên quan đến anh chị em của cha mẹ và đặt ở đằng sau tên ông-bà-cố-tổ; chẳng hạn                           ông chú ngoại, bà cô nội...

   - Xưng hô với các bậc nầy thì dùng chữ                          cháu

   - Ở ngôi thứ ba, tương quan với bậc từ cố trở lên thì gọi là

                                                                                        chắt

   - Ở một vài tỉnh miền Trung  ông bà được gọi là  "ôông" mệ

 

B/ Cha mẹ con cái, anh chị em

 

   -      Cha :  Cả 3 miền Bắc Trung Nam : cha, ba  (trong văn chương và ngôi thứ ba thì   còn gọi thân phụ, ông thân sinh , trong thân mật ở ngôi thứ ba thì gọi là ông già); Bắc: bố, thầy, cậu (ngôi thứ ba ông cụ nhà tôi); Nam : tía ; Trung : một vài nơi gọi cha bằng chú.

    -        Mẹ :  Cả 3 miền : mẹ  (... thân mẫu, bà thân sinh... bà già);  Bắc : me, má, u, bu, đẻ, cái, mợ,  Nam : ; Trung: mạ . Trước đây trong chế độ đa thê, người con ruột gọi mẹ mình bằng chị , nhưng gọi bà vợ chính của cha mình bằng mẹ.

     -     Anh :  Cả 3 miền  : anh (tiếng văn chương ở ngôi thứ ba là bào huynh); Trung : một vài nơi gọi là eng. Người anh đầu người Bắc gọi là anh cả, người Nam gọi là anh hai. Ở ngôi thứ ba, danh từ kép anh-em được người miền Trung gọi la eng-tam.

     -      Chị :  Cả 3 miền : chị, ( bào tỷ). Trung: một vài vùng gọi là . (Xem trên ...chị cả...  chị hai)

     -      Em trai, em gái :  Cả 3 miền : em (bào đệ, bào muội) ; Trung : út  . Nếu người Trung gọi em là út, thì chữ út nầy được người Nam và người Bắc hiểu là người em cuối trong gia đình. Người Trung dùng chữ tui ( là chữ tôi nhưng âm hưởng là em ) để xưng hô với anh chị mình.

-          Chồng chị và chồng em gái gọi là anh rểem rể. Vợ anh và vợ em trai gọi là chị dâuem dâu.

-          Vợ con trai mình gọi là con dâu, chồng con gái mình gọi là con rể.

-          Cha, mẹ, anh, chị, em ( của ) chồng gọi là cha chồng, mẹ chồng, chị chồng, anh chồng, em chồng. Cha, mẹ, anh , chị, em (của) vợ gọi là cha vợ, mẹ vợ, anh vợ, chị vợ, em vợ.

NB:  Khi xưng hô với nhau giữa hai người thì các chữ rể, dâu, chồng, vợ sẽ mất đi (Ví dụ con dâu nói với mẹ chồng :" Con xin phép mẹ "- hoặc cha vợ nói với con rễ:" cha nhờ con việc nầy") - Khi nói với người thứ ba thì thêm rể...tôi: con rể tôi, con dâu tôi, cha chồng (vợ) tôi, mẹ chồng (vợ)  tôi.

-          Cha mẹ gọi con ruột mình là con. Nhưng người Bắc thường xưng hô với con trai và con gái đã lớn tuổi của mình bằng anh.

-          Chồng gọi vợ là em, mình; vợ gọi chồng bằng anh, mình. Khi mới quen còn ngượng ngùng thì gọi nhau là đằng ấy. Nhưng khi đã có con cái thì có lúc gọi nhau là ba hay mẹ. Tại một vài nơi ở miền Trung người ta gọi cha hoặc mạ và thêm tên đứa con đầu : chẳng hạn đứa con đầu tên Long thì vợ gọi chồng là cha thằng Long, chồng gọi vợ là mạ thằng Long, và người ngoài xung hô là ôông Long, mụ Long chứ không gọi tên thật ( còn gọi là tên tục ). Người vợ hoặc người chồng nói về  người phối ngẫu của mình với người thứ ba bằng nhà tôi.

-          Chồng của mẹ (mà không phải cha ruột mình) gọi là dượng, người Trung còn gọi là trượng.

-          Vợ của cha (mà không phải mẹ ruột mình) gọi là dì ghẻ (nếu là vợ chính của cha, trong chế độ gia đình xưa thì gọi là mẹ).

 

C/ Anh chị em của cha mẹ, anh chị em họ

 

-          Anh của cha   :      Cả 3 miền :  bác   (tiếng tàu bá phụ)

-          Vợ của anh cha :           Cả 3 miền:           bác (bá mẫu)

-          Em trai của cha :           Cả 3 miền:         c (thúc phụ)

-          Vợ em trai của cha :      Cả 3 miền :     thím (thúc mẫu)

-          Chị của cha :             Bắc:  bác,  Trung, Nam : cô ( o)

-          Chồng chị của cha :   Bắc :bác; Trung, Nam:     dượng

                                                                                 (trượng)

-          Em gái của cha :               Bắc, Nam : cô;    Trung : o

-          Chồng em gái của cha : Bắc : chú ; Nam , Trung :   dượng( trượng )

-    Anh trai của mẹ   Bắc : bác  ; Nam, Trung: cậu (người       Trung còn gọi cụ)

-   Vợ anh trai của mẹ   :                                       Bắc : bác ;

                   Trung , Nam : mợï (người Trung còn gọi là mự )

-          Em trai của mẹ   :                                  Cả 3 miền : cậu

                                                  (người Trung còn gọi là cụ)

-          Vợ em trai của mẹ                                Cả 3 miền : mợ

                                                 (người trung còn gọi là mự)

-          Chị của mẹ :               Bắc : bác ;        Trung, Nam : dì

-          Chồng chị của mẹ : Bắc : Bác; ;             Trung , Nam:

                                                                    dượng (trượng ) 

-     Em gái của mẹ :                        Cả ba miền  :          

-          Chồng em gái của mẹ :       Bắc : chú  ; Trung, Nam :

                                                                     dượng ( trượng)

-          Anh chị em họ : cả 3 miền : vẫn gọi là anh, chị , em như anh chị em ruột. Nhưng cấp bậc anh chị họ có nơi dựa trên tuổi tác cá nhân, có nơi ( đặc biệt ở miền Trung ) thì tùy vị thế trên dưới của các bậc cha mẹ. Chẳng hạn người con của chú mình dầu lớn hơn mình cả 20 tuổi nhưng vẫn gọi mình bằng anh và mình gọi lại bằng chú (tức là chú em).

-          Bác, chú cô dì ... gọi các con anh em mình bằng cháu

Trong cách xưng hô với anh chị em của cha mẹ, người Bắc ưu tiên tuổi tác khi gọi anh, chị cha và mẹ là bác , và cấp nhỏ là chú cậu cô mợ và không dùng chữ dượng.

Người Nam và Trung  ưu tiên về nội ngoại, thân sơ. Dì thì luôn bên ngoại dù tuổi cao hay thấp, cô (hoặc o) thì luôn bên nội dù là chị hay em của cha. Chú thì chỉ dùng cho em cha, thuộc bên nội thôi. Người không thuộc dòng máu cha mẹ thi  gọi là dượng hay trượng, mợ, thím để phân biệt với bác trai, chú, cô, cậu là anh em ruột thịt. Chỉ có cách gọi bác gái (vợ anh trai của cha) là một ngoại lệ.

 

 



[1][1] Chữ tôi, tớ ở đây là đại-danh-từ, nhưng có nguồn gốc phát sinh là chữ tôi, tớ  ( danh từ: có nghĩa là ngừi bên dưới, người giúp việc trong nhà)

 


[2][1] Chữ tôi, tớ ở đây là đại-danh-từ, nhưng có nguồn gốc phát sinh là chữ tôi, tớ  ( danh từ: có nghĩa là ngừi bên dưới, người giúp việc trong nhà)

 


.
,

Ý kiến bạn đọc
13/12/201404:33:52
Khách
Xin hỏi:
1. Sự khác nhau giửa "tao" và "tau".
2.Em trai của mẹ là cậu. Người ta vẫn gọi nhau là cậu giữa nam với nam, nữ với nữ hoặc nam với nữ là cậu. Tại sao ?
3. Chiều kích là gì? (Gặp lần thứ 2)
Xin cám ơn tác giả và độc giả.
12/12/201416:00:43
Khách
Từ khi Nguyễn Hoàng đem quân tiến chiếm miền Trung của Chiêm Thành và miền Nam của Chân Lạp thì người miền Bắc vào tràn vào sinh sống . Người dân đã bị ảnh hưởng bởi giọng nói và tiếng nói của Chiêm Thành và Chân Lạp nên đã tạo ra giọng miền Trung và giọng miền Nam cùng những từ ngữ , cách xưng hô thay đổi .Ngày nay các trẻ em ở Mỹ cũng vậy.
Người Bắc gọi chị của mẹ là Bá chứ không phải là Bác.
12/12/201404:02:36
Khách
Người miền Bắc gọi Chị của Mẹ gọi là Bá chứ không phải là Bác.
Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Trước khi hạ cánh an toàn, Bộ Trưởng Quốc Phòng Phùng Quang Thanh đã không quên bầy tỏ sự quan ngại sâu sắc về cái mối tình hữu nghị (rất) mong manh giữa nước ta và nước bạn: “Tôi thấy lo lắng lắm, không biết tuyên truyền thế nào, chứ từ trẻ con đến người già có xu thế ghét Trung Quốc.”
Hôm nay tôi và quý vị là người được đón nhận ngày lễ quốc gia đầu tiên để ghi nhớ ngày Juneteenth. Chúng ta hãy cùng nhau đi vào lịch sử để ôn và tìm hiểu thêm về ngày này và hi vọng từ đó chúng ta sẽ có những bài học sẽ làm cho cuộc sống ta thêm phần ý nghĩa về tình người cũng như đạo đức.
Cuộc họp thượng đỉnh giữa hai tổng thống Biden và Putin được báo chí quốc tế quan tâm và tin tức về cuộc họp này được loan tải rộng rãi. Phần tóm lược sau dựa vào các bản tin và bình luận của các cơ quan truyên thông Anh, Pháp, Nga và Trung Quốc về cuộc họp này.
Một tiểu tiết khá thú vị được ghi nhận trong cuộc gặp gỡ này là TT Biden đã đến biệt thự Villa La Grande, nơi tổ chức cuộc họp sau Putin. Theo bản tin của VOA Anh ngữ, dù Putin đã đến khá đúng giờ, nhưng đây là sắp xếp chu đáo của các nhân viên Bạch Ốc nhằm ngừa sự tái diễn như TT Donald Trump đã bị Putin cho đợi đến 30 phút trong cuộc họp thượng đỉnh tại Helsinki vào năm 2018, dù trước đó Trump đã đến muộn khi đến họp với NATO hay yết kiến Nữ Hoàng Anh.
Nền âm nhạc Việt Nam đã mất đi những khuôn mặt tài hoa, nhân cách… nhưng, rất may đã gởi lại những ca khúc bất tử. Nhạc sĩ tài hoa của nhân loại Johann Sebastian Bach (1865-1750) cho rằng “Âm nhạc có thể giúp tinh thần rũ sạch mọi bụi trần của cuộc sống thường ngày” nên khi “đầu óc vẩn đục” hãy lắng nghe ca khúc của tác giả đã quý mến để rũ sạch bụi trần.
Tôi đã được đọc rất nhiều bài trong “Hoa Cỏ Bên Đường” trước khi chúng được chọn cho vào tuyển tập này. Mấy năm nay, cô Kiều Mỹ Duyên luôn dành cho Bút Tre hân hạnh đăng những bài viết ngắn của cô. Bài nào cũng được độc giả khen tặng, đặc biệt bài “Cho Nhau Thì Giờ” gây tác động sâu sắc đến người đọc.
Dưới thời Việt Nam Cộng hòa ở trong Nam, chuyện tranh luận giữa Chính quyền và người dân về những ưu, khuyết điểm của chế độ chính trị là việc bình thường. Các Dân biểu và Nghị sỹ tại lưỡng viện Quốc hội có quyền chất vấn Thủ tướng và các Bộ trưởng Chính phủ bất kỳ lúc nào thấy cần. Nhưng ở Việt Nam Dân chủ Công hòa miền Bắc trước năm 1975 thì khác. Phê bình đảng cầm quyền là tự mở cửa vào tù. Đại biểu Quốc hội và các Hội đồng Nhân dân các cấp chỉ biết làm việc theo lệnh của Bộ Chính trị và cấp trên.
Nước Úc đã bước vào tiết Thu, khí trời lạnh, những chiếc lá đang đổi sang màu, cơn mưa đầu mùa làm lòng người se lại. Nhận tin báo từ quê nhà Thầy đã viên tịch, lòng con đau nhói vì không về được để đảnh lễ Kim Quan nhục thân Thầy, thọ tang Ân Sư Giáo Dưỡng. Nơi phương trời viễn xứ, con hướng về ngôi Chùa Bình An, Giác Linh Đài tâm tang thọ phục.
Tôi tin vào những điều không thể. Tưởng tượng bạn đang rất căm ghét một con người hay một con vật nào đó. Rồi bỗng dưng một ngày bạn thấy họ là chính mình. Bạn có cảm giác mình biết về họ rõ như biết về những đường chỉ trên bàn tay của mình. Thậm chí, bạn cảm được cái khát khao và thương nó như thương nỗi khát khao của mình ngày nào - đó là cái tình cảm lạ lùng mà tôi dành cho con chuột của con trai tôi.
Nước tìm chỗ trũng thì tiền cũng biết chạy vòng quanh thế giới kiếm lời. Thị trường nhà đất ở Nhật bị sụp vào đầu thập niên 1990 nên tiền chạy sang Đông Nam Á và Đông Âu tìm các con rồng sắp cất cánh. Khi Đông Á và Đông Âu bị khủng hoảng vào cuối thập niên 1990 tiền lại đổ vào Mỹ và Nam Âu bơm thành hai bong bóng địa ốc rồi vỡ tung năm 2007 (Mỹ) và 2010 (Nam Âu).
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.