Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
EagleBrand-Vietbao-1230x152-12042022-viet

Bước Đường Của Cải Lương: Dò Tìm Một Thời Âm Nhạc

28/06/201400:00:00(Xem: 3921)
Tôi biết gì về cải lương? Thiệt sự, không bao nhiêu hết. Đó là lời rất mực chân thật.

Nhưng tôi còn biết một điều nữa: những người như tôi, những người sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn trong hai thập niên trước 1975, đều có cơ duyên tắm người trong dòng sông cải lương, không dám nói là tinh tuyền nhất nhưng hẳn là cả mọi tầng bậc của âm thanh này. Do vậy, khi cầm lên cuốn sách “Bước Đường của Cải Lương” của tác giả Nguyễn Tuấn Khanh, với tấm hình bìa của một dàn nhạc kiểu như đờn ca tài tử chụp ở Sài Gòn năm 1916, tôi cảm thấy rất mực thân thiết như có hình ảnh mình đang ngồi khề khà uống rượu và nghe những tiếng đờn kìm một thời, dù bản thân mình chỉ là một kẻ ngoại đạo với làng âm nhạc.

*

Đó là hình ảnh ở một tiệm hớt tóc phía sau ga Hòa Hưng, nơi lối vào xóm Chuồng Bò với hai bên là các ao rau muống, mỗi chiêù đều có tiếng đờn, tiếng ca vọng cổ vọng ra từ chiếc la-dô (radio)... trong khi mâý bác lớn tuổi ngồi đánh cờ tướng với nhau. Tiếng radio này thường vẫn có nhạc buồn như thế, và chỉ sôi nổi khi Huyền Vũ tường thuật những trận túc cầu...

Thế đó, tôi đã đọc cuốn “Bước Đường của Cải Lương” trong tâm thức của một cậu bé bước lại xóm cũ, nơi có tiệm hớt tóc và các bác đánh cờ tướng giữa tiếng nhạc cải lương...

Khi cầm lên sách này, tôi lập tức nhớ ngay ký ức thời thơ ấu, có một giọng ca nữ thổn thức trong hồn:

Ngày mai đám cưới người ta

Vì sao sơn nữ Phà Ca lại buồn...

Không, tôi không thấy 2 dòng lục bát trong ký ức thời thơ ấu đó trong sách của Nguyễn Tuấn Khanh. Hiển nhiên là tác phẩm do Viện Việt Học xuất bản này không có ý kể lại những tác phẩm cải lương – đúng ra chỉ một phần những tác phẩm liên hệ tới mục tiêu dò lại bước đường hình thành cải lương.

Và tôi khám phá ra một điều, một mạng lưới chằng chịt do tác giả Nguyễn Tuấn Khanh đưa ra về cải lương: cuốn sách viết y hệt như một cuốn phim trinh thám. Đó là những gì rất mực dị thường đối với một tôi, một người hít thở với dòng nhạc cải lương nhưng không hề hiểu gì về âm nhạc.

*

Những khám phá trong sách này cực kỳ là mới đối với tôi.

Giáo sư Nguyễn Văn Sâm trong Lời Giới Thiệu cho sách này, đã viết rằng tác giả Nguyễn Tuấn Khanh đưa ra hai điều Giáo sư thấy là quan trọng:

“1. Cải lương hình thành từ Ca Ra Bộ, mà Ca Ra Bộ là biến thể của Ca Thay Phiên, mà Ca Thay Phiên là từ Đờn Ca Tài Tử...”

Và điều thứ nhì là: bộ môn cải lương xuất phát từ 1919, 1920... dựa vào các chứng cớ cụ thể do Nguyễn Tuấn Khanh tìm ra, chớ không phảỉ là nghe kể.

Thực ra, những năm 1919 hay 1920 không đánh thức gì trong bộ nhớ của một cậu bé Sài Gòn như tôi. Nhưng chính chặng đường tác giả đưa tới các kết luận trên mới là dị thường: cuốn “Bước Đường của Cải Lương” là một cuốn phim trinh thám kiểu Mỹ (rất là kiểu phim trinh thám Hoa Kỳ), trong đó nhân vật chính là Nguyễn Tuấn Khanh trở ngược vào quá khứ, dò tìm nơi này, nơi kia, xem những âm thanh cải lương xuất phát từ đâu, từ tiếng đờn của ai, từ dòng thơ ban đâù phổ nhạc nơi nào... tất cả được ráp trở lại để thành cuốn sách 332 trang.

Và vì viết như một cuốn phim trinh thám Hoa Kỳ, bnhững bước đi dò tìm quá khứ trở thành sinh động, không chỉ là chữ viết, mà là các hành động và diễn tiến cụ thể hiện ra trước mắt người đọc. Và trong sách là những thông tin rất mực là mới đối với tôi. Nghĩa là, một kho tàng quá khứ của cải lương được mở ra từng lớp màn sân khấu... Sách đọc thích thú là như vậy.

*

Ngược đường vào quá khứ... Độc giả sẽ nhận ra một không khí nghệ thuật kịch nói được gọi là Ca Ra Bộ của năm 1917, tại nhà của Tống Hữu Định ở Vũng Liêm, bài ca Tứ Đại “Bùi Kiệm - Nguyệt Nga” được ba người trìnhd iễn bằng hình thức vừa ca, vừa ra bô: Cô Ba Định thủ vai Nguyệt Nga, ông giáo Du vai Bùi Ông, ông giáo Diệp Minh Ký vai Bùi Kiệm.

blank
Bìa sách “Bước Đường của Cải Lương”.

Trích ở trang 106 (dĩ nhiên, chỉ ghi lời, trên giấy không ghi được nhạc):

“Bùi Kiệm:

Đêm khuya lúc canh ba
Kiệm trong phòng đương ca
Bỗng trên lầu than thở,
Kiệm muốn tường duyên cớ
Bước lên xảy thấy,
Một cô má đào
Biếng lược dắt, trâm cài,
Song le nhan sắc ai tày?
Kiệm làm màu giả ho.”(hết trích)

Ngôn ngữ tất nhiên rất mực Nam kỳ Lục tỉnh. Độc giả như bị kéó vào một không gian khác của Miền Nam, một thời rất xa xưa, trong vở tuồng có một nhan sắc ai tày và một thanh niên “làm màu giả ho.”

Không, không phải chuyện tình tác giả Nguyễn Tuấn Khanh muốn kể, nhưng chỉ là một góc đường tác giả dẫn chúng ta tới, để chỉ rằng Ca Ra Bộ khai sinh nơi đây, ở Vũng Liêm năm 1917.

*

Hay là như dò tìm bước đường của bài Dạ Cổ Hoài Lang.

Nguyễn Tuấn Khanh dò ngược các ca từ và thanh nhạc qua từng thời kỳ, để ghi các chặng đường biến đổi, dòng chú thích ở trang 198:

“- Dạ Cổ Hoài Lang: tên dùng từ lúc ban đầu (nhịp đôi năm 1919).

- Vọng Cổ Hoài Lang: tên dùng từ năm 1923 lúc vẫn còn nhịp đôi cho tới hết thời kỳ nhịp tư (khoảng năm 1930).

- Vọng Cổ: tên dùng từ thời kỳ nhịp tám đến bây giờ (khoảng năm 1930).”

Ghi nhận rằng, năm 1919, bài Dạ Cổ Hoài Lan do Cao Văn Lầu sáng tác, và bài này khi phổ biến đã thay địa vị của bài Tứ Đại.

Và rồi, Ca từ và Thanh nhạc của bài Dạ Cổ Hoàì Lang biến đổi với rất nhiều dị bản qua cả một thế kỷ, thế là việc phục hồi nguyên bản gần như là bất khả. Ngay cả khi ông Cao Văn Lầu vẫn còn sống, và ông không thể nhớ chính xác những gì ông đã viết.

Nguyễn Tuấn Khanh ghi laị lời bình của soạn giả Trần Ngọc Thanh sau 18 năm nghiên cứu về nhạc Tài Tử, rằng “... hầu hết các Bài Bản đều có điểm dị biệt và chỉ giống nhau ở chỗ: Không có Bản nào hoàn toàn đúng với nguyên bản.”

Và đó là hiện tượng Tam sao Thất bổn của cải lương.

*

Tam sao Thất bổn, thế là chúng ta chạy rượt theo một dấu vết, và rồi tới ngã sáu, ngã bảy... không biết nên rượt theo lối nào. Nơi đây, tài năng nhà biên khảo Nguyễn Tuấn Khanh lộ ra.

Những phức tạp chằng chịt của quá khứ được Nguyễn Tuấn Khanh dò tìm -- một cách gian nan và lý thú.

Thí dụ, lý do Cao Văn Lầu (1892-1976) rời lục tỉnh để lên Sài Gòn cũng đầy bí ẩn.

Tác giả Đắc Nhẫn trong một cuốn xuât bản năm 1987, được Nguyễn Tuấn Khanh dẫn ra là cậu Cao Văn Lầu từ gia đình bần nông ở Long An bị bóc lột nên tha phương cầu thực, và bài Dạ Cổ Hoài Lan sáng tác năm 26 tuổi có “nỗi đau vì thế sự đaỏ điên”

Nhưng nghệ sĩ Ba du kể lại (và do Đắc Nhẫn ghi) rằng Sáu Lầu được nhóm nghệ sĩ lục tỉnh phân công làm 1 bản nhạc để đáp lễ nghệ sĩ Miền Trung tới thăm. Bài Dạ Cổ Hoài Lan ra đời như thế, và là ghi lại hình ảnh “người thiếu phụ có chồng đi lính phương xa,” lúc đó Sáu Lầu làm chạy giấy cho Tòa Sứ Bạc Liêu, trong một đêm gác Tòa Sứ, kế bên nhà tù, dòng nhạc miên man chạy ra từ tâm thức.

Tiến sĩ Nguyễn Thuyết Phong trong một tác phẩm xuất bản năm 1989 ở California cũng nói tương tự, nhưng không dẫn nguồn.

Tác giả Trung Tín trong một bài viết kể rằng Sáu Lầu lên Sài Gòn, ngụ ở nhà Hai Ngưu năm 1978, có kể cho Hai Ngưu nguyên nhân ông làm bài Dạ Cổ Hoài Lang là buồn chuyện gia đình mà sáng tác Dạ Cổ Hoài Lang. Và Bách Khoa Tự Điển Mở trích dẫn lời Trung Tín như nguồn chính xác.

Cuốn “Bước Đường của Cải Lương” chứng minh rằng lời Trung Tín không đúng (và Wikipedia cũng trật) vì cụ Cao Văn Lầu từ trần năm 1976.

Tác giả Nguyễn Q. Thắng trong “Tự Điển Nhân Vật Lịch Sử Việt Nam” đã viết về Cao Văn Lầu là “suốt cuộc đời, ông thà chịu nghèo không phuc vụ quân cướp nước và các thế lực vọng ngoại,” nhưng cuốn “Bước Đường của Cải Lương” của Nguyễn Tuấn Khanh chứng minh ngược lại rằng Cao Văn Lầu từng làm việc ở Tòa Sứ (theo Đắc Nhẫn), từng làm việc ở Tòa Bố (theo Tiến sĩ Nguyễn Thuyết Phong) làm ở Nhà Đèn (theo Trung Tín)... Nghĩa là, làm cho Tây.

Tương tự, Nguyễn Tuấn Khanh dò tìm để trả lời những câu hỏi về năm sáng tác, về nguyên nhân sáng tác Dạ Cổ Hoaì Lang, về Ca Từ (nghi vấn là thơ của nhà sư trụ trì Chùa Vĩnh Phước An hay dựa trên bài Nam Ai Tô Huệ Chức Cẩm Hồi Văn...).

Trong sách có nhiều tài liệu, hình ảnh khó tìm. Sách này là một cuốn phim trinh thám rất khoa học.

Khi tôi gấp sách lại, cảm giác bay bổng y hệt như vừa mới xem phim truyền hình trinh thám với nhân vật chính là Adrian Monk hay Ben Matlock -- rất nhiều những gì mình tưởng là đã biết đều bị lật ngược hay lại dẫn tới ngõ đường khác với các chứng cớ mới.

Sách đề giá 20 đôla. Đôc giả muốn tìm mua sách nàỳ, xin liên lạc:

Nguyễn Tuấn Khanh

Kn95131@yahoo.com
.
.

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Herschel Walker vừa chấm dứt hi vọng tái tranh cử tổng thống của Trump. Herschel Walker loạng choạng, lầm bầm, lóng ngóng cuối cùng đã thất bại trong cuộc đua vào Thượng viện Georgia. Nhưng trong khi Walker có thể sẽ rời khỏi chính trường và chìm vào tình trạng mờ mịt, người đàn ông đã lôi kéo ông Walker vào cuộc đua và áp đặt một ứng cử viên rõ ràng không đủ tiêu chuẩn vào Đảng Cộng Hòa Georgia, hiện đang gặp khó khăn trong việc giải quyết thiệt hại...
Theo Phật Học Từ Điển của Thiện Phúc, “Chánh Niệm (Sammasati/Phạn, Samyaksmrti/ Sankrit, Right mindfulness /Anh Ngữ ) là , ”Nhớ đúng, nghĩ đúng là giai đoạn thứ bảy trong Bát Thánh Đạo. Nhìn vào hay quán vào thân tâm để luôn tỉnh thức.
Người dân Nam Bộ thường phê bình kẻ nói một đường làm một nẻo là “xạo ke”. Sau ngày 30/04/1975, đảng Cộng sản thu đất nước về một mối, nhưng không làm như đã hứa khiến dân Nam Bộ lại phải gọi Nhà nước Xã hội Chủ nghĩa là “xạo hết chỗ nói”...
Một phong trào biểu tình chống chế độ và chống Xi, do dân chúng và phần đông giới trẻ, sinh viên các Đại học, phát động hôm 24/11/22, nhiều người cho là lớn nhứt từ 33 năm nay. Dân chúng các thành phố lớn, sinh viên từ nhiều Đại học xuống đường tố cáo biện pháp ác ôn « Zéro Covid » của Xi chống dịch Vũ Hán là giết người, trong lúc thế giới cũng chống dịch nhưng không ai làm như vậy...
Coi như là hết thuốc! Bây giờ thì tôi hiểu thế nào là một nhà tù lớn. Tuy không có chấn song nhưng kẻ ở bên trong cũng hoàn toàn bị cắt đứt mọi liên lạc với thế giới bên ngoài...
Đến hôm nay thứ sáu 2 tháng 12 giải túc cầu thế giới năm 2022 đã đi được nửa đoạn đường. Cũng như bất kỳ một cuộc tranh đua thể thao nào phải có kẻ thắng người thua. Kẻ thắng thì vui mừng hớn hở vì đã đem lại vinh quang cho xứ sở và dân tộc mình. Kẻ thua thì viện lý do nầy hay lý do khác vì mình đã bị xử ép để tránh sự chỉ trích của những người hâm mộ. Nhưng đó là những sự kiện thường tình lúc nào cũng xẩy ra.
Bài này sẽ phân tích về một số ý chỉ trong hai hội đầu trong Cư Trần Lạc Đạo Phú của Vua Trần Nhân Tông (1258-1308), người sáng lập dòng Thiền Trúc Lâm. Bài phú này có 10 phần, chữ xưa gọi là 10 hội, chỉ ra đường lối của Thiền Trúc Lâm.
Một người nghĩ rằng, người kia làm chuyện lầm lỗi, vì muốn chống đối, người này làm chuyện có lỗi để gây tiếng vang, phản đối lại sự lầm lỗi của người kia. Vậy thì ai có lỗi? Và lỗi nào nặng hơn? Có lẽ, bạn đọc nghĩ rằng, tôi đang muốn nói về chuyện luật tử hình. Lý luận này: một kẻ cố ý giết người, hoặc giết nhiều người, cần phải đền tội bằng cái chết. Mắt đền mắt. Răng đền răng. Đúng và hữu lý. Nhưng lý luận kia: Trong xã hội văn minh, trừng phạt là thứ yếu, giáo dục, cải thiện người xấu trở thành tốt mới là mục tiêu nhân bản. Người phạm tội, có quyền được hưởng, ít nhất, một cơ hội để hối lỗi, để trở thành người tốt hơn. Cả hai lý luận đều đúng. Có lý luận thứ ba: Giết người là có tội, dù là lý do gì, ngoại trừ phải tự vệ trong tình trạng khẩn cấp. Như vậy, khi tòa án kết tội tử hình, chính tòa án (luật pháp, thẩm phán, và công tố viên) đã phạm tội giết người.
Dư âm cuộc cách mạng Mùa Xuân Ả Rập năm 2010 ở Trung Đông, Bắc Phi châu và sự tan rã của Thế giới Cộng sản ở Nga năm 1992, đang là mối lo hàng đầu của đảng CSVN, sau hơn 35 năm đổi mới. Dưới lăng kính bảo vệ an ninh quốc gia, nhà nước Cộng sản Việt Nam (CSVN) coi mọi phản ứng của dân trong cuộc sống, kể cả các hoạt động đòi dân chủ, tự do và nhân quyền v.v… đều là “diễn biến hòa bình” nhằm phát triển “cách mạng mầu” để lật đổ đảng CSVN...
Cuộc chiến hiện nay tại Ukraine, chẳng cần nói nhiều, đã là một bài học rất lớn cho Hoa Kỳ, và có lẽ nó sẽ được dùng làm chuẩn mực cho những xung đột trong tương lai giữa Hoa Kỳ và các thế lực thù địch trên thế giới...
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.