Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Bước Đường Của Cải Lương: Dò Tìm Một Thời Âm Nhạc

28/06/201400:00:00(Xem: 3425)
Tôi biết gì về cải lương? Thiệt sự, không bao nhiêu hết. Đó là lời rất mực chân thật.

Nhưng tôi còn biết một điều nữa: những người như tôi, những người sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn trong hai thập niên trước 1975, đều có cơ duyên tắm người trong dòng sông cải lương, không dám nói là tinh tuyền nhất nhưng hẳn là cả mọi tầng bậc của âm thanh này. Do vậy, khi cầm lên cuốn sách “Bước Đường của Cải Lương” của tác giả Nguyễn Tuấn Khanh, với tấm hình bìa của một dàn nhạc kiểu như đờn ca tài tử chụp ở Sài Gòn năm 1916, tôi cảm thấy rất mực thân thiết như có hình ảnh mình đang ngồi khề khà uống rượu và nghe những tiếng đờn kìm một thời, dù bản thân mình chỉ là một kẻ ngoại đạo với làng âm nhạc.

*

Đó là hình ảnh ở một tiệm hớt tóc phía sau ga Hòa Hưng, nơi lối vào xóm Chuồng Bò với hai bên là các ao rau muống, mỗi chiêù đều có tiếng đờn, tiếng ca vọng cổ vọng ra từ chiếc la-dô (radio)... trong khi mâý bác lớn tuổi ngồi đánh cờ tướng với nhau. Tiếng radio này thường vẫn có nhạc buồn như thế, và chỉ sôi nổi khi Huyền Vũ tường thuật những trận túc cầu...

Thế đó, tôi đã đọc cuốn “Bước Đường của Cải Lương” trong tâm thức của một cậu bé bước lại xóm cũ, nơi có tiệm hớt tóc và các bác đánh cờ tướng giữa tiếng nhạc cải lương...

Khi cầm lên sách này, tôi lập tức nhớ ngay ký ức thời thơ ấu, có một giọng ca nữ thổn thức trong hồn:

Ngày mai đám cưới người ta

Vì sao sơn nữ Phà Ca lại buồn...

Không, tôi không thấy 2 dòng lục bát trong ký ức thời thơ ấu đó trong sách của Nguyễn Tuấn Khanh. Hiển nhiên là tác phẩm do Viện Việt Học xuất bản này không có ý kể lại những tác phẩm cải lương – đúng ra chỉ một phần những tác phẩm liên hệ tới mục tiêu dò lại bước đường hình thành cải lương.

Và tôi khám phá ra một điều, một mạng lưới chằng chịt do tác giả Nguyễn Tuấn Khanh đưa ra về cải lương: cuốn sách viết y hệt như một cuốn phim trinh thám. Đó là những gì rất mực dị thường đối với một tôi, một người hít thở với dòng nhạc cải lương nhưng không hề hiểu gì về âm nhạc.

*

Những khám phá trong sách này cực kỳ là mới đối với tôi.

Giáo sư Nguyễn Văn Sâm trong Lời Giới Thiệu cho sách này, đã viết rằng tác giả Nguyễn Tuấn Khanh đưa ra hai điều Giáo sư thấy là quan trọng:

“1. Cải lương hình thành từ Ca Ra Bộ, mà Ca Ra Bộ là biến thể của Ca Thay Phiên, mà Ca Thay Phiên là từ Đờn Ca Tài Tử...”

Và điều thứ nhì là: bộ môn cải lương xuất phát từ 1919, 1920... dựa vào các chứng cớ cụ thể do Nguyễn Tuấn Khanh tìm ra, chớ không phảỉ là nghe kể.

Thực ra, những năm 1919 hay 1920 không đánh thức gì trong bộ nhớ của một cậu bé Sài Gòn như tôi. Nhưng chính chặng đường tác giả đưa tới các kết luận trên mới là dị thường: cuốn “Bước Đường của Cải Lương” là một cuốn phim trinh thám kiểu Mỹ (rất là kiểu phim trinh thám Hoa Kỳ), trong đó nhân vật chính là Nguyễn Tuấn Khanh trở ngược vào quá khứ, dò tìm nơi này, nơi kia, xem những âm thanh cải lương xuất phát từ đâu, từ tiếng đờn của ai, từ dòng thơ ban đâù phổ nhạc nơi nào... tất cả được ráp trở lại để thành cuốn sách 332 trang.

Và vì viết như một cuốn phim trinh thám Hoa Kỳ, bnhững bước đi dò tìm quá khứ trở thành sinh động, không chỉ là chữ viết, mà là các hành động và diễn tiến cụ thể hiện ra trước mắt người đọc. Và trong sách là những thông tin rất mực là mới đối với tôi. Nghĩa là, một kho tàng quá khứ của cải lương được mở ra từng lớp màn sân khấu... Sách đọc thích thú là như vậy.

*

Ngược đường vào quá khứ... Độc giả sẽ nhận ra một không khí nghệ thuật kịch nói được gọi là Ca Ra Bộ của năm 1917, tại nhà của Tống Hữu Định ở Vũng Liêm, bài ca Tứ Đại “Bùi Kiệm - Nguyệt Nga” được ba người trìnhd iễn bằng hình thức vừa ca, vừa ra bô: Cô Ba Định thủ vai Nguyệt Nga, ông giáo Du vai Bùi Ông, ông giáo Diệp Minh Ký vai Bùi Kiệm.

blank
Bìa sách “Bước Đường của Cải Lương”.

Trích ở trang 106 (dĩ nhiên, chỉ ghi lời, trên giấy không ghi được nhạc):

“Bùi Kiệm:

Đêm khuya lúc canh ba
Kiệm trong phòng đương ca
Bỗng trên lầu than thở,
Kiệm muốn tường duyên cớ
Bước lên xảy thấy,
Một cô má đào
Biếng lược dắt, trâm cài,
Song le nhan sắc ai tày?
Kiệm làm màu giả ho.”(hết trích)

Ngôn ngữ tất nhiên rất mực Nam kỳ Lục tỉnh. Độc giả như bị kéó vào một không gian khác của Miền Nam, một thời rất xa xưa, trong vở tuồng có một nhan sắc ai tày và một thanh niên “làm màu giả ho.”

Không, không phải chuyện tình tác giả Nguyễn Tuấn Khanh muốn kể, nhưng chỉ là một góc đường tác giả dẫn chúng ta tới, để chỉ rằng Ca Ra Bộ khai sinh nơi đây, ở Vũng Liêm năm 1917.

*

Hay là như dò tìm bước đường của bài Dạ Cổ Hoài Lang.

Nguyễn Tuấn Khanh dò ngược các ca từ và thanh nhạc qua từng thời kỳ, để ghi các chặng đường biến đổi, dòng chú thích ở trang 198:

“- Dạ Cổ Hoài Lang: tên dùng từ lúc ban đầu (nhịp đôi năm 1919).

- Vọng Cổ Hoài Lang: tên dùng từ năm 1923 lúc vẫn còn nhịp đôi cho tới hết thời kỳ nhịp tư (khoảng năm 1930).

- Vọng Cổ: tên dùng từ thời kỳ nhịp tám đến bây giờ (khoảng năm 1930).”

Ghi nhận rằng, năm 1919, bài Dạ Cổ Hoài Lan do Cao Văn Lầu sáng tác, và bài này khi phổ biến đã thay địa vị của bài Tứ Đại.

Và rồi, Ca từ và Thanh nhạc của bài Dạ Cổ Hoàì Lang biến đổi với rất nhiều dị bản qua cả một thế kỷ, thế là việc phục hồi nguyên bản gần như là bất khả. Ngay cả khi ông Cao Văn Lầu vẫn còn sống, và ông không thể nhớ chính xác những gì ông đã viết.

Nguyễn Tuấn Khanh ghi laị lời bình của soạn giả Trần Ngọc Thanh sau 18 năm nghiên cứu về nhạc Tài Tử, rằng “... hầu hết các Bài Bản đều có điểm dị biệt và chỉ giống nhau ở chỗ: Không có Bản nào hoàn toàn đúng với nguyên bản.”

Và đó là hiện tượng Tam sao Thất bổn của cải lương.

*

Tam sao Thất bổn, thế là chúng ta chạy rượt theo một dấu vết, và rồi tới ngã sáu, ngã bảy... không biết nên rượt theo lối nào. Nơi đây, tài năng nhà biên khảo Nguyễn Tuấn Khanh lộ ra.

Những phức tạp chằng chịt của quá khứ được Nguyễn Tuấn Khanh dò tìm -- một cách gian nan và lý thú.

Thí dụ, lý do Cao Văn Lầu (1892-1976) rời lục tỉnh để lên Sài Gòn cũng đầy bí ẩn.

Tác giả Đắc Nhẫn trong một cuốn xuât bản năm 1987, được Nguyễn Tuấn Khanh dẫn ra là cậu Cao Văn Lầu từ gia đình bần nông ở Long An bị bóc lột nên tha phương cầu thực, và bài Dạ Cổ Hoài Lan sáng tác năm 26 tuổi có “nỗi đau vì thế sự đaỏ điên”

Nhưng nghệ sĩ Ba du kể lại (và do Đắc Nhẫn ghi) rằng Sáu Lầu được nhóm nghệ sĩ lục tỉnh phân công làm 1 bản nhạc để đáp lễ nghệ sĩ Miền Trung tới thăm. Bài Dạ Cổ Hoài Lan ra đời như thế, và là ghi lại hình ảnh “người thiếu phụ có chồng đi lính phương xa,” lúc đó Sáu Lầu làm chạy giấy cho Tòa Sứ Bạc Liêu, trong một đêm gác Tòa Sứ, kế bên nhà tù, dòng nhạc miên man chạy ra từ tâm thức.

Tiến sĩ Nguyễn Thuyết Phong trong một tác phẩm xuất bản năm 1989 ở California cũng nói tương tự, nhưng không dẫn nguồn.

Tác giả Trung Tín trong một bài viết kể rằng Sáu Lầu lên Sài Gòn, ngụ ở nhà Hai Ngưu năm 1978, có kể cho Hai Ngưu nguyên nhân ông làm bài Dạ Cổ Hoài Lang là buồn chuyện gia đình mà sáng tác Dạ Cổ Hoài Lang. Và Bách Khoa Tự Điển Mở trích dẫn lời Trung Tín như nguồn chính xác.

Cuốn “Bước Đường của Cải Lương” chứng minh rằng lời Trung Tín không đúng (và Wikipedia cũng trật) vì cụ Cao Văn Lầu từ trần năm 1976.

Tác giả Nguyễn Q. Thắng trong “Tự Điển Nhân Vật Lịch Sử Việt Nam” đã viết về Cao Văn Lầu là “suốt cuộc đời, ông thà chịu nghèo không phuc vụ quân cướp nước và các thế lực vọng ngoại,” nhưng cuốn “Bước Đường của Cải Lương” của Nguyễn Tuấn Khanh chứng minh ngược lại rằng Cao Văn Lầu từng làm việc ở Tòa Sứ (theo Đắc Nhẫn), từng làm việc ở Tòa Bố (theo Tiến sĩ Nguyễn Thuyết Phong) làm ở Nhà Đèn (theo Trung Tín)... Nghĩa là, làm cho Tây.

Tương tự, Nguyễn Tuấn Khanh dò tìm để trả lời những câu hỏi về năm sáng tác, về nguyên nhân sáng tác Dạ Cổ Hoaì Lang, về Ca Từ (nghi vấn là thơ của nhà sư trụ trì Chùa Vĩnh Phước An hay dựa trên bài Nam Ai Tô Huệ Chức Cẩm Hồi Văn...).

Trong sách có nhiều tài liệu, hình ảnh khó tìm. Sách này là một cuốn phim trinh thám rất khoa học.

Khi tôi gấp sách lại, cảm giác bay bổng y hệt như vừa mới xem phim truyền hình trinh thám với nhân vật chính là Adrian Monk hay Ben Matlock -- rất nhiều những gì mình tưởng là đã biết đều bị lật ngược hay lại dẫn tới ngõ đường khác với các chứng cớ mới.

Sách đề giá 20 đôla. Đôc giả muốn tìm mua sách nàỳ, xin liên lạc:

Nguyễn Tuấn Khanh

Kn95131@yahoo.com
.
.

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Người Việt ở nước ngoài đi biểu tình thì may mắn là không ai bị trọng thương hoặc tử thương gì sất. Tuy thế, những lời lẽ nẩy lửa – hay cay độc – mà họ dùng để mạt sát nhau (trong lúc tranh cãi để bênh vực quan điểm chính trị của mình) thì có thể làm cho tha nhân bị tổn thương cho đến khi nhắm mắt!
Ngày 6 tháng 1 năm 2021 một cuộc nổi dậy đã xảy ra tại Thủ Đô Hoa Thịnh Đốn khi hàng trăm người bạo loạn tràn vào Tòa Nhà Quốc Hội Hoa Kỳ khiến cho 5 người chết. Trong khi nhiều người tại Thủ Đô Washington, bề ngoài đi biểu tình chống lại điều mà họ thấy sai lầm rằng cuộc bầu cử bị đánh cắp, sự có mặt của họ -- và các hành động của họ -- phản ảnh một loạt mục tiêu lớn hơn mà các dân quân người Mỹ đang hy vọng đạt được để có thêm hành động cực đoan hơn. Nhiều bài viết bởi các học giả chuyên về phong trào cực đoan bạo động, thượng đẳng da trắng và dân quân giải thích con đường đi xuống mà những người bạo loạn và nổi dậy này tìm cách chiếm lấy nước Mỹ. Báo The Conversation U.S. đã biên soạn các trích đoạn của 5 trong số những bài viết đó, tìm cách giải thích sự rạn nứt đã lan rộng trong xã hội Mỹ. “Những người theo QAnon, Proud Boys và các nhóm cực hữu và cực hữu và dân tộc da trắng kết nối lỏng lẻo khác tập họp tại Washington tưởng rằng họ đang sống trong ý tưởng rất ư kỳ quặc
Với bối cảnh này, Tổng thống Biden thừa nhận ông sẽ phải đối phó với một nước Mỹ phân hóa trầm trọng hơn bao giờ hết, cộng thêm với nạn dịch Thế kỷ và một nền Kinh tế suy thoái với 6.7% người Mỹ thất nghiệp. Con số này tương đương với khoảng 40 triệu người cần được trợ giúp khẩn cấp. Tổng thống Biden nói với nhân dân Mỹ rằng ông biết rất rõ phải làm gì trong cương vị Tổng thống để hàn gắn vết thương chia rẽ do các khuynh hướng bạo lực và cường quyền gây ra, nhanh chóng ngăn chặn dịch Covid 19 và phục hồi kinh tế.
Một nền dân chủ lâu đời, bén rễ hơn ba trăm năm qua của một cường quốc hàng đầu thế giới bỗng dưng trở thành nền “cộng hòa chuối” (banana republic)[1] qua cuộc bầu cử tổng thống 2020, với tố cáo gian lận, kiện tụng rồi trở thành bạo loạn sau đó, tưởng như chỉ có thể xảy ra ở một nước độc tài kém phát triển nào đó ở Nam Mỹ hay mãi tận châu Phi xa xôi. Tại sao lại có thể xảy ra những chuyện kỳ lạ như thế với một nền dân chủ được xem như mẫu mực để thế giới noi theo?
Khi Facebook và Twitter quyết định đóng cửa vĩnh viễn tài khoản của Tổng thống Trump, sau nhiều lần cảnh cáo, dư luận bùng lên tranh luận về quyền tự do phát biểu và Tu chính án Số 1 trong Hiến pháp Hoa Kỳ. Từ ngày lên làm lãnh đạo, ông Trump đã dùng tài khoản twitter để nói chuyện thẳng với những ai có kết nối với tài khoản của ông. Twitter của tổng thống có 80 triệu người theo dõi và ông đã dùng nó như là phương tiện phát ngôn chính, vào bất cứ khi nào ông thấy cần, kể cả lúc đêm khuya hay khi trời còn tờ mờ sáng. Ông viết vài hàng về những gì ông suy nghĩ mà chẳng cần tham khảo ý kiến với cố vấn hay những người làm chính sách trong nội các. Ông bốp chát, khinh miệt những người không đồng ý hay chê bai ông. Nhiều lần Twitter và Facebook đã dán lời cảnh báo trước những phát tán của ông, khi cho rằng tổng thống không nói đúng sự thật. Cho tới khi biến cố 6/1 xảy ra, là sự việc nhiều người ủng hộ Tổng thống Trump tràn vào trụ sở Quốc Hội làm loạn,
Chiến tranh ở Việt Nam sôi động nhất là vào thập niên 70. Nam ký giả nhà binh thì nhiều, nhưng nữ ký giả chỉ có Phan Trần Mai, thuộc binh chủng Nhảy Dù, sau khi giải ngũ về làm cho nhật báo Trắng Đen. Chúng tôi gặp nhau vào mùa hè đỏ lửa, lúc ở địa đầu giới tuyến, tỉnh Quảng Trị.
Hôm nay công sở và trường học cùng một số hãng xưởng đã được nghỉ lễ ngày Martin Luther King Jr. Day để đón mừng sinh nhật và tưởng niệm ông. MLK sinh ngày 15 tháng Một năm 1929 nhưng ngày MLK Day được chọn là ngày thứ Hai thứ ba trong tháng Một hàng năm, tức hôm nay. Ngoại trừ sinh nhật tổng thống George Washington và Abraham Lincoln được kết hợp và đón chào như một ngày lễ liên bang qua Ngày Tổng Thống - President Day, ông là công dân Hoa Kỳ duy nhất có ngày sinh đã được Quốc Hội chuẩn thuận và tổng thống Ronald Reagan thông qua vào năm 1983, trở thành ngày lễ liên bang chính thức, nhằm tưởng niệm và vinh danh một nhân vật lịch sử vĩ đại của nước Mỹ. Người mà cái tên hầu như hiện diện khắp nước Mỹ qua những bảng tên đường, các trung tâm, tổ chức, phong trào xã hội dân sự.
Bạn tôi, tất cả, phần lớn đều là lính ráo. Chúng tôi không chỉ có chung những năm cầm súng, và một quãng đời tù, mà còn chia chung rất nhiều … cố tật! Hễ gặp nhau là uống, và câu chuyện trên bàn rượu trước sau gì rồi cũng xoay quanh kỷ niệm về đám chiến hữu hồi còn chinh chiến: những thằng đã chết, những đứa đang vất vưởng ở quê nhà, hay lưu lạc (đâu đó) nơi đất lạ xứ người.
Đọc các bản tin về ngày lễ nhậm chức của Tổng Thống tân cử Joe Biden cùng Phó TT Kamala Harris với chủ đề Nước Mỹ Đoàn Kết (America United), bên cạnh những thông tin áp đảo về vấn đề an ninh, có thể nhiều người còn thấy con số 191,500 lá cờ đủ kích cỡ tượng trưng cho người dân không thể đến tham dự cùng 56 bệ đèn được cắm và dựng quanh khu vực tổ chức.
Kết quả bầu cử tại Georgia cho thấy quyền lực chính trị ở Mỹ thay đổi chỉ vỏn vẹn 10 ngàn lá phiếu nhất là đến từ dân thiểu số. Cho nên đảng Dân Chủ dưới thời Biden sẽ gấp rút đẩy mạnh các chính sách nhập cư và an sinh xã hội nhằm biến đỏ thành xanh ở các tiểu bang như Arizona, Georgia hay ngay cả Florida và Texas vốn là những thành trì của đảng Cộng Hòa cho đến nay.
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Một đám cháy đã bùng phát tại Viện Huyết thanh ở bang Maharashtra, Ấn Độ, nơi đang sản xuất hàng triệu liều vaccine Covid-19.
Tiến sĩ Anthony Fauci, cố vấn y tế của Tổng thống Mỹ Joe Biden, đã lên tiếng cảm ơn WHO vì dẫn dắt nỗ lực ứng phó Covid-19, trái ngược với chỉ trích thời ông Trump.
Loạt sắc lệnh được ký nhanh chóng ngay trong ngày làm việc đầu tiên của tân Tổng thống Mỹ Joe Biden tại Nhà Trắng nhằm thực hiện những lời hứa tranh cử của ông.
Ông Joe Biden chính thức trở thành tổng thống thứ 46 của Hoa Kỳ và cũng là tổng thống lớn tuổi nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.
Giá dầu thế giới tăng cùng với thị trường chứng khoán Mỹ trong phiên giao dịch hôm thứ Ba (19/01/2021), một ngày trước lễ nhậm chức của Tổng thống đắc cử Joe Biden,