Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Trang Đất Việt: Tỉnh Phú Yên

19/12/201300:00:00(Xem: 1985)
TỈNH PHÚ YÊN

Tỉnh Phú Yên, diện tích 5.060 km vuông. Dân số năm 2011 là 871.900 người, mật độ 172 người/ km vuông. Sắc dân: Kinh, Ê Đê, Ba Na, Chăm, Ba Na, Hoa... Tỉnh Phú Yên gồm có: Thành phố Tuy Hoà, thị xã Sông Cầu và 7 huyện: Tây Hoà, Tuy An, Đông Hoà, Phú Hoà, Đồng Xuân, Sơn Hoà, Sông Hinh. Tỉnh lỵ ở thành phố Tuy Hoà. Phú Yên thuộc miền trung Việt Nam, Phú Yên cách Hà Nội 1.160 km, cách thành phố Sài Gòn 561 km.

Tỉnh Phú Yên bắc giáp Bình Định, tây giáp Gia Lai và Đắk Lắk, nam giáp Khánh Hoà, đông giáp biển Đông (dài 189 km). Nhiệt độ trung bình 26 độ C. Các sông lớn chảy qua tỉnh: Sông Đà Rằng (sông Ba), sông Kỳ Lộ, sông Bàn Thạch. Phú Yên có 3 mặt là núi, phía Bắc là đèo Cù Mông, phía Nam là Đèo Cả, phía Tây là mạn sườn Đông của dãy Trường Sơn. Đồng lúa ở huyện Tuy Hòa (cả quận Hiếu Xương cũ) là đồng lúa lớn ở miền Trung. Phú Yên kinh tế đang phát triển, phố xá mở mang, người dân chân chỉ. Tỉnh có nhiều rừng núi, biển rộng, đất đai trù phú. Nông, lâm, thủy sản đều có dồi dào; lại có nhiều suối nước khoáng: Phú Sen, Triêm Đức, Trà Ô...

Giao thông: Đường hàng không có sân bay Đông Tác đi Hà Nội, Sài Gòn. Đường sắt Bắc-Nam qua tỉnh với ga chính là Tuy Hòa. Đường bộ, quốc lộ 1A xuyên qua tỉnh, chiều dài khoảng 180 km. Quốc lộ 25 đi Gia Lai; quốc lộ 29 nối huyện Đông Hà (nơi Vũng Rô) đến thị xã Buôn Hồ (Đắk Lắk).

Lịch sử tỉnh Phú Yên: Năm 1471, vua Lê Thánh Tông chinh phạt Chiêm Thành, khi tới núi Thạch Bi Sơn (núi Đá Bia, gần Đèo Cả), vua cho khắc bia vào hòn đá to vuông vức trên đỉnh núi cao 706m: "Dĩ nam Chiêm Thành, dĩ bắc Đại Việt" để phân định lãnh thổ Việt-Chiêm, đứng xa vài trăm dặm đều trông thấy Đá Bia rõ ràng. Tuy nhiên, sau đó vua Lê, chỉ sáp nhập vùng đất từ đèo Cù Mông (phía bắc Phú Yên) trở ra vào lãnh thổ Đại Việt. Sau khi vua cho ban sư, quân Chiêm trở lại vùng đất Phú Yên. Khi xưa, nơi này người Chiêm gọi tên là Ayaru. Năm 1578, chúa Nguyễn Hoàng, cử Lương Văn Chánh đánh chiếm thành Hồ của Chiêm Thành, ở xã Hoà Định, huyện Tuy Hòa. Từ đó, chúa Nguyễn chiêu tập và đưa lưu dân từ Thanh-Nghệ, Thuận-Quảng vào đây để khẩn hoang lập ấp và lập nghiệp. Vùng đất Aryaru đổi tên là Phú Yên. Năm 1976, Phú Yên và Khánh Hoà sáp nhập thành tỉnh Phú Khánh. Ngày 1-7-1989, tỉnh Phú Yên được tái lập lại cho đến ngày nay.

Nhớ công đức vua Lê Thánh Tông, dân Phú Yên đã lập đền thờ ngài ở thôn Long Uyên, huyện Tuy An, với câu đối:

"Giang san khai thác hà niên, phụ lão tương truyền Hồng Đức sự.
Trở đậu hình hương thử địa, thanh linh trường đối Thạch Bi cao".

Nghĩa: Khai sáng sông núi, bô lão thiết tha thời Hồng Đức,
Cung kính dâng hương, đất linh huyền diệu Đá Bia cao.

Người Phú Yên gọi "nẫu" là tiếng chỉ "người ta", người nơi khác nghe lạ lẫm. Nhưng đã quen thì thấy thân thiện.

Phú Yên có nhiều chùa: Chùa Đá Trắng (Từ Quang) ở huyện Tuy An, ở trên triền đồi toàn đá trắng, được vua ban sắc tứ năm 1889, có Đại hồng chung từ kinh đô Phú Xuân đưa vào năm 1915. Chùa Bảo Tịnh ở thành phố Tuy Hoà...

Đập Đồng Cam là công trình ngăn nước dòng sông Ba (sông Đà Rằng), khởi công năm 1923, do các kỹ sư Pháp là: Fargues, Machefaux và Carrez thực hiện dự án. Đập hoàn thành năm1932. Đập Đồng Cam dài 680m, bề mặt đập rộng 2m. Nước đập chảy vào 2 mương chính, mương phía nam chảy về quận Hiếu Xương (nam Tuy Hòa) dài 36 km, kinh phí 1.107.560 đồng, mương phía bắc chảy về quận Tuy Hoà dài 32 km, kinh phí 1.384.000 đồng. Xây đập kinh phí 663.000 đồng, cộng lại là 3.650.000 đồng tiền Đông Dương. Lễ khánh thành đập ngày 7-9-1932, với sự hiện diện Toàn quyền Đông Dương là Pierre Pasquier. Đập Đồng Cam ngoài việc cung cấp nước cho ruộng đồng, còn là thắng cảnh, nước đổ ào ào, bên bờ cỏ cây tươi tốt, phong cảnh nên thơ.

Văn hoá và Lễ hội: Phú Yên có thể loại hát bài chòi, đó là loại hát dân gian phổ biến ở Phú Yên. Hội thơ đêm nguyên tiêu (rằm tháng giêng) hàng năm tổ chức tại Sân tháp Nhạn ở thành phố Tuy Hòa, điều ấy nói lên dân Phú Yên thích thú về thơ phú.

Mộ và đền chí sĩ Lê Thành Phương ở huyện Tuy An, ông chiêu mộ Nghĩa quân chống Pháp năm 1885, chiếm được Phú Yên; sau đó, ông bị Pháp bắt hành quyết năm 1887; lễ hội được tổ chức tại đền vào ngày ông mất là 28 tháng Giêng âm lịch (20-2-1887-DL), ở xã An Hiệp, Tuy An. Mộ và đền Lương Văn Chánh, ông đã hướng dẫn dân chúng khai khẩn vùng đất Phú Yên, sau khi ông mất dân chúng tôn ông là tiền hiền tỉnh Phú Yên; lễ hội tổ chức tại đền ngày ông mất là 19-9 âm lịch (1611-DL), ở xã Hòa Trị, Tuy Hòa.

Vịnh Vũng Rô, ở phía nam thành phố Tuy Hoà 25 km, thuộc xã Hòa Xuân Nam, bên cạnh Đèo Cả. Vũng Rô có diện tích 16,4 km2 mặt nước. Được 3 dãy núi cao che chắn: Bắc có Đá Bia, tây có Đèo Cả và đông có Hòn Bà, nên vịnh luôn êm ả, tàu thuỷ có thể ra vào trọng tải 10.000 tấn. Vịnh có một số bãi đẹp: Bãi Chùa, Bãi Bàng, Bãi Lau, có thể tắm và bơi lội. Phía Nam vịnh có đảo Hòn Nưa cao 105 m, như một pháo đảo, trên đảo có ngọn đèn biển lớn. Gần Vũng Rô có hòn Vọng Phu bồng con, như đứng mòn mỏi trông chồng. Vũng Rô ngày nay đang xây dựng nhà máy lọc dầu.

Phong cảnh Phú Yên: Tháp Nhạn trên đỉnh Núi Nhạn trông cao chất ngất, núi ở phía tây nam thành phố Tuy Hòa. Chân núi phía nam là bờ sông Đà Rằng, phía tây kề quốc lộ 1 đi Bắc Nam. Tháp xây khoảng thế kỷ 11, tiêu biểu nghệ thuật kiến trúc người Chăm khi xưa. Tháp cao 25m, chân tháp mỗi cạnh rộng 11m. Dưới chân núi phía tây nam có tảng đá phẳng phiu, cao 5m, rộng 5m, khắc chữ Phạn cổ. Núi Nhạn, sông Đà là biểu tượng vùng đất thơ mộng Phú Yên. Ghềnh Đá Đĩa thuộc huyện Tuy An, những tảng đá cấu trúc lạ lẫm, hình ngũ giác xếp đều đặn trên một vùng rộng lớn. Nhìn từ xa, trông giống như chồng bát đĩa đồ sộ. Phía trước ghềnh là một hang sâu và rộng chứa cả trăm người. Cầu Đà Rằng có 21 nhịp dài tít tắp, trên dòng sông lưa thưa những chiếc buồm trắng nhấp nhô trông thơ mộng. Thắng cảnh và di tích Phú Yên còn có: Mũi Điện, Núi Đá Bia. Đầm Ô Loan. Vịnh Xuân Đài... Đặc sản Phú Yên có rất nhiều, đặc biệt sò huyết đầm Ô Loan, bắt sò tươi đem nướng, hương vị ngọt ngào, ăn vào bồi bổ máu huyết rất tốt.

Sông Đà, núi Nhạn Phú Yên
Biển, đồng rộng rãi ngẫm nghiền nhớ nhung


Cảm tác: Non nước Phú Yên

Phú yên, có Núi Nhạn, Sông Đà
Giáp giới phía nam, tỉnh Khánh Hoà
Tây cận núi rừng, rừng rậm rạp
Đông liền bờ biển, biển bao la
.
Phú Yên, kinh tế nhịp nhàng tăng
Dân dã cần cù, dẫu nhọc nhằn
Biển cả, lờn vờn tôm, cá, mực
Rừng sâu, chen chúc gỗ, tre măng
.
Đập Đồng Cam, ngăn nước Đà Rằng
Dẫn thủy nhập điền, nông phẩm tăng
Ngào ngạt lúa vàng, hương phản phất
Bồng bềnh buồm trắng, sóng lăn tăn
.
Phú Yên sông suối, chảy quanh co
Đồng ruộng thênh thang, đủ lúa ngô
Đình miếu chùa chiền, hình cổ kính
Ô Loan sò huyết, vị thơm tho
.
Vũng Rô bao bọc, bởi Hòn Bà
Gần núi Vọng Phu, đứng xót xa
Nhộn nhịp tàu bè, tung toé nước
Chập chờn đàn bướm, quẩn quanh hoa
.
Biển Đông dào dạt ở phương đông
Vòi vọi Đá Bia thăm thẳm trông
Núi Nhạn, Sông Đà, nhung nhớ dạ
Phú Yên non nước, vấn vương lòng


Nguyễn Lộc Yên

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Trong cú sốc ban đầu do COVID-19 gây ra, các chính phủ và ngân hàng trung ương ứng phó bằng những đợt bơm tiền mặt khổng lồ là chuyện có thể dễ hiểu. Nhưng hiện nay, các nhà hoạch định chính sách cần lùi một bước và xem lại các hình thức kích hoạt nào thật sự cần thiết và nguy cơ nào gây nhiều hại hơn lợi. Các chính phủ trên khắp thế giới đang phản ứng mạnh mẽ với cuộc khủng hoảng COVID-19 bằng cách ứng phó kết hợp về tài chính và tiền tệ, nó đã đạt tới 10% GDP toàn cầu. Tuy nhiên, theo Cơ quan Kinh tế và Xã hội thuộc Liên Hiệp Quốc đánh giá tổng quát mới nhất, các biện pháp vực dậy này có thể không thúc đẩy cho tiêu dùng và đầu tư nhiều như các nhà hoạch định chính sách hy vọng.
Bạch Thái Bưởi, theo Wikipedia: “Là một doanh nhân người Việt đầu thế kỷ 20. Lúc sinh thời, ông được xếp vào danh sách bốn người giàu có nhất Việt Nam vào những năm đầu của thế kỷ 20 (nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Bưởi)… Xuất thân từ tầng lớp nghèo, ông luôn quan tâm đến đời sống của giới thợ thuyền. Ông dành chế độ an sinh cho các nhân viên của mình. Ông trợ cấp cho học sinh nghèo có chí du học… Năm 1921, Bạch Thái Bưởi cho ra đời tờ báo hàng ngày mang tên Khai hóa nhật báo với tôn chỉ: ‘Một là giúp đồng bào ta tự khai hoá, dạy bảo lẫn nhau... mở mang con đường thực nghiệp. Hai là giãi bày cùng Chính phủ bảo hộ những yêu cầu thiết thực, chính đáng của quốc dân. Ba là diễn giải những ý kiến, những lợi ích, tác hại của các công việc Chính phủ đang làm...’
Sự căng thẳng thẳng giữa nước Mỹ và Trung cộng mỗi ngày mỗi gia tăng. Thật vậy, kể từ ngày 25-9-2018, tổng thống Donald Trump đọc trước Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, kêu gọi các nước trên Thế giới: “Chống lại xã hội chủ nghĩa và những đau khổ do nó đã gây ra cho nhân loại.” Mời xem link: https://youtu.be/q6XXNWC5Koc?t=95. Từ đấy, khiến cho Trung cộng lo âu phập phồng vì cả Thế giới phê phán chủ nghĩa cộng sản gay gắt.
Kết quả bầu cử Thị xã vòng nhì hôm 28/6 vừa qua khoát cho nước Pháp bộ áo mới màu xanh. Bộ áo Pháp lần đầu tiên được mặc. Các Thị xã xưa nay do Thị trưởng xã hội, phe Hữu hay thuộc xu hướng khác nay phần lớn lọt vào tay đảng Xanh. Cả những Thị xã cho tới nay vẫn nằm trong tay cộng sản cũng bị đảng Xanh cướp mất. Giới chánh trị đều ngẩn ngơ trước thực tế hoàn toàn bất ngờ này. Nhiều nhà chánh trị học, nhà báo chánh trị bắt tay ngay vào việc tìm hiểu tại sao bổng nhiên xuất hiện làn sóng xanh chiếm gần hết các thành phố lớn nhỏ của Pháp? Tại sao chỉ có 4/10 người đi bầu? Vậy người được bầu thắng cử hay làn sóng cử tri vắng mặt mới thật sự thắng cử?
Những năm gần đây sự việc Trung Quốc chiếm đảo, vét cát dưới đáy biển xây dựng căn cứ quân sự, xây phi trường, đặt tên lửa tại biển Đông khiến người ta vô tâm quên mất rằng cánh tay dài của Đại Hán đã vươn qua biển thò đến tận Phnom Penh tự thuở nào. Dưới mắt nhiều quan sát viên quốc tế thì Campuchia ngày nay là một tỉnh của Trung Quốc, và Thủ tướng Hun Sen là một bí thư tỉnh ủy của Đảng Cộng sản Trung Quốc, không hơn không kém.Trung Quốc thiết lập căn cứ quân sự trên đất Campuchia là mối đe dọa nghiêm trọng cho các quốc gia khác trong vùng Đông Nam Á, và Hoa Kỳ chắc chắn không thể không nhận ra hiểm họa to lớn đó. Trong buổi tường trình lên Ủy ban Tình báo Thượng viện Hoa Kỳ hôm tháng Giêng năm 2019, Giám đốc Sở Tình báo Quốc gia, lúc đó là ông Dan Coats, đã cảnh báo rằng “Campuchia đang có nguy cơ biến thành một quốc gia độc tài, và điều đó sẽ mở đường cho Trung Quốc thiết lập các căn cứ quân sự trên miền đất ấy.”
Ngày 22 tháng 6 năm 2020, dự luật An Ninh Quốc Gia về Hồng Kông được đưa ra tại quốc hội của Đảng Cộng Sản Trung Hoa để thông qua, và đêm 30 tháng 6 rạng sáng ngày 1 tháng 7, 2020, sau một phiên họp kín của Ủy Ban Thường Vụ Đại Biểu Nhân Dân (mà thế giới gọi là quốc hội bù nhìn tại Bắc Kinh) dự luật này đã trở thành luật. Ngày mà Luật An Ninh Quốc Gia về Hồng Kông này ra đời cũng trùng ngày mà Hồng Kông được trao trả lại cho China 23 năm trước 01-07-1997 theo thể chế “một nước hai chế độ” (one country two systems). Theo đó Hồng Kông vẫn còn quyền tự trị trong 50 năm từ 1997 đến 2047, và trên lý thuyết Hồng Kông chỉ lệ thuộc vào Bắc Kinh về quân sự và ngoại giao mà thôi.
“Ngày 11/07/1995: Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton và Thủ tướng Việt Nam Võ Văn Kiệt thông báo quyết định bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa 2 nước.” Với quyết định lịch sử này, Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng sản đã ghi dấu “gác lại qúa khứ, hướng tới tương lai” được 25 năm vào ngày 11/07/2020. Nhưng thời gian ¼ Thế kỷ bang giao Mỹ-Việt đã đem lại những bài học nào cho hai nước cựu thù, hay Mỹ và Việt Nam Cộng sản vẫn còn những cách biệt không hàn gắn được ?
Trước 1975, ở bùng binh ngã Sáu (kế góc đường Gia Long và Lê Văn Duyệt) có cái biển nhỏ xíu xiu: Sài Gòn – Nam Vang 280 KM. Mỗi lần đi ngang qua đây, tôi đều nhớ đến cái câu ca dao mà mình được nghe từ thưở ấu thơ: Nam Vang đi dễ khó về… Bây giờ thì đi hay về từ Cambodia đều dễ ợt nhưng gần như không còn ma nào muốn hẻo lánh tới cái Xứ Chùa Tháp nghèo nàn này nữa. Cũng nhếch nhác ngột ngạt thấy bà luôn, ai mà tới đó làm chi… cho má nó khi. Thời buổi này phải đi Sing mới đã, dù qua đây rất khó và về thì cũng vậy – cũng chả dễ dàng gì.
Càng gần ngày tranh cử, càng nhiều người biểu lộ yêu mến Tổng thống Donald Trump và ngược lại cũng lắm người bày tỏ chán ghét ông Trump. Có những người ghét ông chỉ vì họ yêu chủ nghĩa xã hội, yêu chủ nghĩa vô chính phủ, lợi dụng cơ hội ông George Floyd bị cảnh sát đè cổ chết đã chiếm khu Capitol Hill, nội đô Seattle, tiểu bang Washington, trong suốt ba tuần trước khi bị giải tán. Nhân 244 năm người Mỹ giành được độc lập từ Anh Quốc, và sau biến cố George Floyd, thử xem nền dân chủ và chính trị Hoa Kỳ sẽ chuyển đổi ra sao?
Tôi có dịp sống qua nhiều nơi và nhận thấy là không nơi đâu mà những từ ngữ “tổ quốc,” “quê hương,” “dân tộc” … được nhắc đến thường xuyên – như ở xứ sở của mình: tổ quốc trên hết, tổ quốc muôn năm, tổ quốc anh hùng, tổ quốc thiêng liêng, tổ quốc bất diệt, tổ quốc muôn đời, tổ quốc thân yêu, tổ quốc trong tim … “Quê hương” và “dân tộc” cũng thế, cũng: vùng dậy, quật khởi, anh dũng, kiên cường, bất khuất, thiêng liêng, hùng tráng, yêu dấu, mến thương …
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Hôm thứ Hai (06/07/2020), chính quyền Mỹ thông báo sinh viên quốc tế sẽ không được phép ở lại nếu trường chỉ tổ chức học online vào học kỳ mùa thu.
Đeo khẩu trang đã trở thành một vấn đề đặc biệt nóng bỏng ở Mỹ, nơi mà cuộc khủng hoảng Covid-19 dường như đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Trong khi thế giới đang đổ dồn tập trung vào những căng thẳng giữa Mỹ với Trung Quốc, thì căng thẳng tại khu vực biên giới Himalaya giữa Trung Quốc và Ấn Độ vào tháng 05/2020 đã gây ra nhiều thương vong nhất trong hơn 50 năm.
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.