Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Xin Chớ Tiếng Bấc Tiếng Chì Đối Với Bạn Ta

21/04/201100:00:00(Xem: 4600)

Bùi Tín Viết Riêng Cho VOA, Thứ Ba,19 Tháng 4 Năm 2011: Xin Chớ Tiếng Bấc Tiếng Chì Đối Với Bạn Ta

Bùi Tín
Cư dân internet và blog cùng một số chiến sỹ dân chủ trong và ngoài nước vừa có cuộc trao đổi sôi nổi về một số bài viết về phiên tòa xử luật sư Cù Huy Hà Vũ, đặc biệt là về bài viết của nhà toán học Ngô Bảo Châu và những bài nhận xét phê phán bài viết này.
Góp ý, nhận xét, phê phán những bài viết công khai là quyền tự do của mọi người, nhất là của anh chị em dân chủ luôn có tinh thần xây dựng cho nhau; đó cũng là chuyện bình thường trong một xã hội phát triển, tự do. Các cuộc trao đổi tập trung vào bài viết của giáo sư Ngô Bảo Châu, bài phản biện của em Huỳnh Thục Vy, sinh viên luật ở Tam Kỳ; bài nhận xét của cô Nguyễn Tường An sống tại Pháp; và bài của nhà báo tự do Trương Duy Nhất sống ở Đà Nẵng trên mạng của ông mạng tên «Góc nhìn khác».
Theo thiển ý của tôi, bài của giáo sư Ngô Bảo Châu hay, tốt, khá độc đáo, bổ ích cho phong trào dân chủ; tấm lòng dấn thân cho giáo dục, cho tự do dân chủ của ông là rõ ràng. Ông được đào tạo tại trường lớp thực nghiệm, nơi khuyến khích tư duy mở, chủ động sáng tạo của người học, từng du học ở Pháp và Hoa Kỳ, lập kỳ công trong nghiên cứu toán học cao cấp.
Theo tôi, không nên lên án ông đã nhận nhà của nhà nước là sai, rồi suy luận là do hàm ơn nên không dám mạnh dạn phê bình chính quyền, phải loanh quanh, gượng nhẹ khi phát biểu. Nói vậy là suy diễn chủ quan, không công bằng, khách quan. Việc nhận nhà là quyền tự do của ông, cả gia đình ông đã nói rõ coi đây là tài sản của nhân dân, của xã hội, ông nhận sử dụng để cuộc sống riêng thuận lợi, việc nghiên cứu khoa học, tiếp bạn bè, đồng nghiệp, sinh viên, học sinh, bạn ngành toán quốc tế thuận lợi, không phải do hưởng lạc cá nhân.
Sau khi nhận nhà của nhà nước để ở và làm việc nghiên cứu, ông vẫn kiên trì công khai yêu cầu phải chấm dứt ngay việc khai thác bauxite trên địa bàn chiến lược Tây Nguyên, ông vẫn biểu lộ lập trường vững vàng hết lòng ủng hộ Ls Cù Huy Hà Vũ và đã phát biểu ngay sau khi phiên tòa xử xong một cách «cẩu thả». Tôi cho rằng chữ «cẩu thả» của ông khá đắt, độc đáo, hóm hỉnh, lại mỉa mai nữa. Tòa án là nơi nghiêm trang, đàng hoàng, mọi sự phải chặt chẽ theo quy định nghiêm cách của từng điều luật, với quy trình xử theo lớp lang chính quy, từ khi khai mạc đến khi tuyên án và bế mạc. Vậy mà việc xử đã sơ sài, tùy tiện, không theo trình tự luật định, không công bố 10 tài liệu chứng cứ, không có biện hộ, cũng không có tranh biện, phớt lờ luật pháp một cách ngang nhiên, thế là «cẩu thả» như trò đùa. Cái ngụ ý sâu sắc như thế, sao lại cho là nhẹ, là không dám lên án mạnh, vì sợ mở miệng mắc quai.
Khi giáo sư Ngô Bảo Châu cho rằng quan tòa đã «sợ hãi», không dám trưng ra chứng cứ, không dám cho bị cáo trình bày, không để các luật sư biện hộ, không dám cho báo chí tham dự…đều là vì sợ, và sợ đủ thứ, sợ bị cáo, sợ luật sư, sợ công luận, sợ công khai, sợ thế giới. Mũi lên án này rất sâu. Vì thường tòa án là nơi đàng hoàng, nghiêm cách, đầy uy quyền và uy lực, có vành móng ngựa, có quan tòa đằng đằng quyền uy, áo đen áo đỏ, quân lính, súng ống ra oai, canh gác chặt chẽ, có toàn quyền sinh quyền sát dựa theo luật trong tay, thường chỉ làm cho bị cáo và người dân sợ. Thế mà ở đây quan tòa, bộ máy xét xử lại sợ hãi. Thế có ngược đời, có hiếm hoi, có độc đáo, có thú vị không.
Nhiều người cho rằng tại sao ông Ngô Bảo Châu không nói rõ nỗi sợ của lãnh đạo đảng và nhà nước, của Bộ Chính trị, những người chỉ đạo vụ xử án phi lý này. Tôi cho rằng không nhất thiết phải nói rõ, nói rõ được là càng tốt, nhưng ông có thể không nói ra, ông chỉ nói trong khuôn khổ phiên tòa. Ai cũng biết là phiên tòa được dàn dựng trước, với chỉ thị, nghị quyết bỏ sẵn trong túi áo theo kiểu tiền chế, «cái cẩu thả» coi thường luật pháp, coi thường công luận là căn bệnh từ trên cao nhất truyền xuống, không nói rõ thì ai cũng nhìn ra. Ý tại ngôn ngoại là thế. Mỗi người có cách nói cách viết theo phong cách riêng. Không nên buộc ai cũng phải viết đầy đủ ý, y như mình mong muốn. Có người viết xúc tích, gợi ý cho bạn đọc ngẫm nghĩ. Xin chớ vội nói thế là sai lầm, là do bệnh sợ hãi cường quyền, là yếu ớt, rồi phủ định cả bài viết có giá trị. Thế là vội, là không công bằng, là chủ quan, rơi vào cực đoan.
Nếu sợ cường quyền, giáo sư Châu đã không thể nói: «không gì có thể làm mất thanh danh, mất danh dự của đất nước, của dân tộc hơn là một phiên tòa như thế».
Cô Nguyễn Tường An, mới mào đầu bài «Ai sợ hãi" ông quan tòa hay giáo sư Ngô Bảo Châu"» đã cho rằng giáo sư Ngô Bảo Châu rất «ngây thơ về chính trị». Sao lại nói nặng thế!
Sau đó cô lại nói rằng giáo sư sợ hãi, «tá hỏa vì thấy dư luận thất vọng, phẫn nộ, coi thường ông» khi ông nhận nhà của nhà nước. Sao cô dùng chữ nặng nề đến thế" Giáo sư tỏ ra «sợ hãi,tá hỏa» ra sao" Ông vẫn bình tĩnh, chững chạc đấy chứ. Không nên nhận xét chủ quan, thiếu cơ sở, không công bằng với một trí thức dấn thân, có lập trường dân chủ rõ ràng. Xin nhớ giáo sư Châu đã nhận xét việc nhà nước cộng sản buộc báo chí phải nhất loạt đi bên lề phải rằng: «đi bên lề là thân phận của đàn cừu»! Một cách nói sâu sắc có hình ảnh cho cả người chủ trương cấm tự do báo chí và những người thực hiện, chấp hành.
Việc giáo sư nói: «Tôi vốn không đặc biệt hâm mộ… lý lẽ ông không có tính thuyết phục đặc biệt», rồi nói tiếp: «nhưng gần đây, ông tỏ ra là không tầm thường», rồi ca ngợi Ls Cù Huy Hà Vũ như Hector trong chuyện cổ Hy Lạp và Kinh Kha trong truyện cổ Trung Hoa. Thế là ca ngợi đến tuyệt đỉnh rồi còn gì.
Tôi nghĩ giáo sư Châu đã rất thành thật với chính mình. Vì về lý lẽ, ông Cù Huy Hà Vũ đã có chung lý lẽ với hàng ngàn vạn trí thức và các nhà dân chủ khác, giáo sư cũng hâm mộ, cũng được thuyết phục nhưng sự hâm mộ không có gì đặc biệt. «Nhưng », quan trọng là chữ «nhưng» này, «nhưng gần đây», với những sự kiện mới, qua vụ án, Luật sư Cù Huy Hà Vũ đã tỏ rõ bản lĩnh, nhân cách, dũng khí mà giáo sư nhận ra là cao quý đặc biệt, để ví như anh hùng cổ Hector, như tráng sỹ «một đi không quay về..hề …Kinh Kha». Có sự khen ngợi nào hay, độc đáo, tuyệt đỉnh, «đặc biệt» đến vậy.
Tôi nghĩ với những đối tượng đấu tranh của mình, các chiến sỹ dân chủ vẫn cần giữ thái độ khách quan, công bằng, không suy luận theo cảm tính, càng không tùy tiện chụp mũ, vô tình mang tội vu cáo. Với các bạn dân chủ đồng hành, lại càng thận trọng, tránh phát biểu dễ dãi, tiếng bấc tiếng chì, dễ dãi tùy tiện, vô tình gây rối cho hàng ngũ mình, làm chính quyền độc đảng thích thú.
Riêng về bài viết «Ngô Bảo Châu và sự sợ hãi» của ông Trương Duy Nhất, tôi rất băn khoăn, không rõ ông là người có chính kiến ra sao, đứng trên lập trường nào, có xu hướng dân chủ rõ ràng không"
Ông từng là nhà báo, làm báo địa phương Quảng Nam - Đà Nẵng thì phải, nay làm Blog riêng, mang tên «Góc nhìn khác». Ông thóa mạ các nhà dân chủ, gọi mỉa là «các nhà dân chửi», ông nhận xét trong hàng ngũ dân chủ, không một ai có tư duy đúng, cũng không ai có dũng khí cả. Trong khi có biết bao anh chị em dân chủ đáng quý trọng. Thế có là cực đoan không" Tuy ông nói là quý trọng giáo sư Ngô Bảo Châu, nhưng lại đưa tin là giáo sư là kẻ sợ hãi do bị lên án tới tấp bởi các nhà dân chủ, rằng cái blog «Người yêu toán» của giáo sư Châu chịu cả «núi mắng chửi» «rủa vả», «tràn ngập comment khủng, giận dữ», bị hàng «núi danh từ tục tĩu, hằn học», hàng núi bài trên mạng (!) từ các nhà dân chủ «sủi bọt mép»… Tất cả đều là nói quá, thêu dệt, không có thật.
Chưa hết, ông Trương Duy Nhất còn mỉa mai rằng phong trào dân chủ ở Việt Nam là không có triển vọng gì, người ta mong một kiểu cách mạng Hoa Nhài nhưng sẽ «chỉ có hoa cứt lợn».(!)
Cuối cùng ông mỉa mai chua cay sư Cù Huy Hà Vũ: «tôi nghe câu nói của ông Vũ trước tòa án ‘Nhân dân và Tổ quốc sẽ phá án cho tôi’ mà không nhịn đươc cười». Nay ai cười ai đây, thưa ông!
Tất nhiên ông Trương Duy Nhất có quyền tự do nói và viết, và cười... Nhưng ít nhất cũng xin ông tôn trọng sự thật và bạn đọc trên Net. Xin cho biết «hàng núi mắng chửi, rủa vả, hàng núi comment khủng » trên mạng, hàng núi danh từ tục tĩu, hằn học gửỉ cho giáo sư Ngô Bảo Châu là ở đâu vậy" Có thật không" Ông muốn có một «Góc nhìn khác» thì xin cứ việc, nhưng xin hãy là một blog, một mạng lương thiện, trung thực, một góc nhìn tự trọng và tôn trọng người đọc.
Giáo sư Ngô Bảo Châu đã đóng Blog của mình, tạm biệt bạn bè một thời gian. Thật đáng tiếc. Rất đáng tiếc vì blog của ông đang đông khách, rất bổ ích cho việc nghiên cứu toán học, cho các bạn trẻ.
Chắc là giáo sư không muốn sa đà vào những cuộc tranh cãi phức tạp sẽ chỉ rắc rối thêm, dễ làm phiền lòng những người trung thực có thiện chí, chỉ làm cho kẻ cầm quyền thô bạo và kẻ theo đuôi họ hý hửng. Đây là tư cách đàng hoàng của kẻ sỹ, không tự ái khi bị hiểu lầm, không dính vào chuyện cá nhân bị phiền toái. Sao ông Nhất lại chụp cho giáo sư là sợ hãi. Ông bênh giáo sư hay là trên thực tế vào hùa với những kẻ dìm và bôi bác giáo sư"
Mong rằng các bạn bè dân chủ tự do của giáo sư Ngô Bảo Châu, của luật sư Cù Huy Hà Vũ qua đây rút kinh nghiệm, biết đọc và thưởng thức, đánh giá tỉnh táo, khách quan, công bằng các bài viết của nhau, không vụng dại cắt xén, bắt bẻ từng câu, từng chữ, đặt ra ngoài văn cảnh, rồi tiếng bấc tiếng chì vội vã, tùy tiện, chỉ phơi bày sơ hở cho kẻ xấu phá rối và phá hoại, vô tình tiếp sức cho nhà cầm quyền đàn áp phong trào dân chủ đang lên, không có sức gì ngăn nổi.
Bùi Tín

Ý kiến bạn đọc
22/04/201113:32:19
Khách
Mỗi người đều có cách đóng góp riêng, miễn sao đi đến kết cuộc là giải thể chế độ độc tài tại VN hiện nay. Nếu Bạn sống tại VN, Bạn phải ý thức rằng có rất nhiều khó khăn cho những người có tâm huyết, phải tuỳ cơ ứng biến và linh động, vì họ còn Bạn bè và người thân của họ, họ còn phải làm sao để không luỵ đến người khác! Phát biểu đủ, chừng mực nhưng cùng lúc của nhiều người là rất tốt, vì hợp quần gây sức mạnh. Xin đừng quên điều này.
Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Bạch Thái Bưởi, theo Wikipedia: “Là một doanh nhân người Việt đầu thế kỷ 20. Lúc sinh thời, ông được xếp vào danh sách bốn người giàu có nhất Việt Nam vào những năm đầu của thế kỷ 20 (nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Bưởi)… Xuất thân từ tầng lớp nghèo, ông luôn quan tâm đến đời sống của giới thợ thuyền. Ông dành chế độ an sinh cho các nhân viên của mình. Ông trợ cấp cho học sinh nghèo có chí du học… Năm 1921, Bạch Thái Bưởi cho ra đời tờ báo hàng ngày mang tên Khai hóa nhật báo với tôn chỉ: ‘Một là giúp đồng bào ta tự khai hoá, dạy bảo lẫn nhau... mở mang con đường thực nghiệp. Hai là giãi bày cùng Chính phủ bảo hộ những yêu cầu thiết thực, chính đáng của quốc dân. Ba là diễn giải những ý kiến, những lợi ích, tác hại của các công việc Chính phủ đang làm...’
Sự căng thẳng thẳng giữa nước Mỹ và Trung cộng mỗi ngày mỗi gia tăng. Thật vậy, kể từ ngày 25-9-2018, tổng thống Donald Trump đọc trước Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, kêu gọi các nước trên Thế giới: “Chống lại xã hội chủ nghĩa và những đau khổ do nó đã gây ra cho nhân loại.” Mời xem link: https://youtu.be/q6XXNWC5Koc?t=95. Từ đấy, khiến cho Trung cộng lo âu phập phồng vì cả Thế giới phê phán chủ nghĩa cộng sản gay gắt.
Kết quả bầu cử Thị xã vòng nhì hôm 28/6 vừa qua khoát cho nước Pháp bộ áo mới màu xanh. Bộ áo Pháp lần đầu tiên được mặc. Các Thị xã xưa nay do Thị trưởng xã hội, phe Hữu hay thuộc xu hướng khác nay phần lớn lọt vào tay đảng Xanh. Cả những Thị xã cho tới nay vẫn nằm trong tay cộng sản cũng bị đảng Xanh cướp mất. Giới chánh trị đều ngẩn ngơ trước thực tế hoàn toàn bất ngờ này. Nhiều nhà chánh trị học, nhà báo chánh trị bắt tay ngay vào việc tìm hiểu tại sao bổng nhiên xuất hiện làn sóng xanh chiếm gần hết các thành phố lớn nhỏ của Pháp? Tại sao chỉ có 4/10 người đi bầu? Vậy người được bầu thắng cử hay làn sóng cử tri vắng mặt mới thật sự thắng cử?
Những năm gần đây sự việc Trung Quốc chiếm đảo, vét cát dưới đáy biển xây dựng căn cứ quân sự, xây phi trường, đặt tên lửa tại biển Đông khiến người ta vô tâm quên mất rằng cánh tay dài của Đại Hán đã vươn qua biển thò đến tận Phnom Penh tự thuở nào. Dưới mắt nhiều quan sát viên quốc tế thì Campuchia ngày nay là một tỉnh của Trung Quốc, và Thủ tướng Hun Sen là một bí thư tỉnh ủy của Đảng Cộng sản Trung Quốc, không hơn không kém.Trung Quốc thiết lập căn cứ quân sự trên đất Campuchia là mối đe dọa nghiêm trọng cho các quốc gia khác trong vùng Đông Nam Á, và Hoa Kỳ chắc chắn không thể không nhận ra hiểm họa to lớn đó. Trong buổi tường trình lên Ủy ban Tình báo Thượng viện Hoa Kỳ hôm tháng Giêng năm 2019, Giám đốc Sở Tình báo Quốc gia, lúc đó là ông Dan Coats, đã cảnh báo rằng “Campuchia đang có nguy cơ biến thành một quốc gia độc tài, và điều đó sẽ mở đường cho Trung Quốc thiết lập các căn cứ quân sự trên miền đất ấy.”
Ngày 22 tháng 6 năm 2020, dự luật An Ninh Quốc Gia về Hồng Kông được đưa ra tại quốc hội của Đảng Cộng Sản Trung Hoa để thông qua, và đêm 30 tháng 6 rạng sáng ngày 1 tháng 7, 2020, sau một phiên họp kín của Ủy Ban Thường Vụ Đại Biểu Nhân Dân (mà thế giới gọi là quốc hội bù nhìn tại Bắc Kinh) dự luật này đã trở thành luật. Ngày mà Luật An Ninh Quốc Gia về Hồng Kông này ra đời cũng trùng ngày mà Hồng Kông được trao trả lại cho China 23 năm trước 01-07-1997 theo thể chế “một nước hai chế độ” (one country two systems). Theo đó Hồng Kông vẫn còn quyền tự trị trong 50 năm từ 1997 đến 2047, và trên lý thuyết Hồng Kông chỉ lệ thuộc vào Bắc Kinh về quân sự và ngoại giao mà thôi.
“Ngày 11/07/1995: Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton và Thủ tướng Việt Nam Võ Văn Kiệt thông báo quyết định bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa 2 nước.” Với quyết định lịch sử này, Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng sản đã ghi dấu “gác lại qúa khứ, hướng tới tương lai” được 25 năm vào ngày 11/07/2020. Nhưng thời gian ¼ Thế kỷ bang giao Mỹ-Việt đã đem lại những bài học nào cho hai nước cựu thù, hay Mỹ và Việt Nam Cộng sản vẫn còn những cách biệt không hàn gắn được ?
Trước 1975, ở bùng binh ngã Sáu (kế góc đường Gia Long và Lê Văn Duyệt) có cái biển nhỏ xíu xiu: Sài Gòn – Nam Vang 280 KM. Mỗi lần đi ngang qua đây, tôi đều nhớ đến cái câu ca dao mà mình được nghe từ thưở ấu thơ: Nam Vang đi dễ khó về… Bây giờ thì đi hay về từ Cambodia đều dễ ợt nhưng gần như không còn ma nào muốn hẻo lánh tới cái Xứ Chùa Tháp nghèo nàn này nữa. Cũng nhếch nhác ngột ngạt thấy bà luôn, ai mà tới đó làm chi… cho má nó khi. Thời buổi này phải đi Sing mới đã, dù qua đây rất khó và về thì cũng vậy – cũng chả dễ dàng gì.
Càng gần ngày tranh cử, càng nhiều người biểu lộ yêu mến Tổng thống Donald Trump và ngược lại cũng lắm người bày tỏ chán ghét ông Trump. Có những người ghét ông chỉ vì họ yêu chủ nghĩa xã hội, yêu chủ nghĩa vô chính phủ, lợi dụng cơ hội ông George Floyd bị cảnh sát đè cổ chết đã chiếm khu Capitol Hill, nội đô Seattle, tiểu bang Washington, trong suốt ba tuần trước khi bị giải tán. Nhân 244 năm người Mỹ giành được độc lập từ Anh Quốc, và sau biến cố George Floyd, thử xem nền dân chủ và chính trị Hoa Kỳ sẽ chuyển đổi ra sao?
Tôi có dịp sống qua nhiều nơi và nhận thấy là không nơi đâu mà những từ ngữ “tổ quốc,” “quê hương,” “dân tộc” … được nhắc đến thường xuyên – như ở xứ sở của mình: tổ quốc trên hết, tổ quốc muôn năm, tổ quốc anh hùng, tổ quốc thiêng liêng, tổ quốc bất diệt, tổ quốc muôn đời, tổ quốc thân yêu, tổ quốc trong tim … “Quê hương” và “dân tộc” cũng thế, cũng: vùng dậy, quật khởi, anh dũng, kiên cường, bất khuất, thiêng liêng, hùng tráng, yêu dấu, mến thương …
Nhà xuất bản sách của Bolton, chắc sẽ nhận được khoản thu nhập lớn. Riêng Bolton, chưa chắc đã giữ được hai triệu đô la nhuận bút, nếu bị thua kiện vì đã không tôn trọng một số hạn chế trong quy định dành cho viên chức chính quyền viết sách sau khi rời chức vụ. Điều này đã có nhiều tiền lệ. Là một luật gia, chắc chắn Bolton phải biết. Quyết định làm một việc hệ trọng, có ảnh hưởng tới đại sự, mà không nắm chắc về kết quả tài chính, không phải là người hành động vì tiền. Hơn nữa, nếu hồi ký của Bolton có thể giúp nhiều người tỉnh ngộ, nhìn ra sự thật trước tình hình đất nước nhiễu nhương, thì cũng có thể coi việc làm của ông là thái độ can đảm, được thúc đẩy bởi lòng yêu nước. Không nên vội vàng lên án Bolton, khi ông từ chối ra làm chứng trước Hạ Viện, nếu không bị bắt buộc. Nếu có lệnh triệu tập, ông đã tuân theo. Không có lệnh, ông không ra, vì thừa biết, với thành phần nghị sĩ Cộng Hòa hiện tại, dù ra làm chứng, ông cũng chẳng thay đổi được gì. Dân Biểu Schiff nói: “John Bolton,
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Hôm thứ Hai (06/07/2020), chính quyền Mỹ thông báo sinh viên quốc tế sẽ không được phép ở lại nếu trường chỉ tổ chức học online vào học kỳ mùa thu.
Đeo khẩu trang đã trở thành một vấn đề đặc biệt nóng bỏng ở Mỹ, nơi mà cuộc khủng hoảng Covid-19 dường như đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Trong khi thế giới đang đổ dồn tập trung vào những căng thẳng giữa Mỹ với Trung Quốc, thì căng thẳng tại khu vực biên giới Himalaya giữa Trung Quốc và Ấn Độ vào tháng 05/2020 đã gây ra nhiều thương vong nhất trong hơn 50 năm.
Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ cho biết các CEO của 4 tập đoàn công nghệ lớn Amazon, Apple, Facebook và Google đã đồng ý trả lời chất vấn từ các nghị sĩ Quốc hội về vấn đề cạnh tranh trong ngành công nghệ.