Hôm nay,  
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật
Việt Báo Văn Học Nghệ Thuật

Nhiệt Hoá Toàn Cầu

21/02/200700:00:00(Xem: 4613)

...khí nóng bị giam hãm trong tầng khí quyển thì chuyện ấy đã có và có từ thời thượng cổ...

Mở đầu cho một năm mới, Diễn đàn Kinh tế đài RFA sẽ tìm hiểu về một trào lưu đang ảnh hưởng rất mạnh đến các quốc gia trên thế giới, đó là những vận động để giới hạn hiện tượng gọi là "nhiệt hoá địa cầu" vì khí thải do con người gây ra. Cuộc trao đổi sau đây cùng kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa sẽ do Nguyễn An thực hiện hầu quý thính giả.

Hỏi: Thưa ông Nguyễn Xuân Nghĩa, như chúng tôi vừa giới thiệu, trong chương trình kinh tế đầu tiên của năm Đinh Hợi, chúng tôi xin đề nghị ta sẽ tìm hiểu hiện tượng gọi là hâm nóng trái đất hay nhiệt hoá địa cầu và những cuộc vận động nhằm giới hạn hiện tượng đó, với những hậu quả kinh tế xảy ra cho các nước. Ông có đồng ý như vậy chăng"

Thưa vào dịp đầu năm mà mình mở hồ sơ này ra thì có thể làm thính giả nhức đầu suốt năm vì đây là loại vấn đề mà ai cũng có thể một số cảm quan ấn tượng - là những hiểu biết chung chung với rất nhiều chủ quan - nhưng thực chất lại phức tạp và liên hệ đến rất nhiều lãnh vực trong đời sống và trong quan hệ giữa các nước với nhau.

Tôi xin đề nghị là chúng ta nên tìm hiểu về khái niệm chung và từ đó suy ra những gì cần biết rõ hơn hầu có được một quan điểm đúng đắn và chính xác. Trên đại thể thì nó chẳng khác gì nhiều phản ứng tâm lý có thể thấy của quảng đại quần chúng trong thị trường chứng khoán và lối tính toán, suy luận hay vận động của các chính trị gia hay nhà nước.

Hỏi: Thưa vâng, để bắt đầu thì ta hãy nói sơ qua về hiện tượng nhiệt hoá địa cầu đang gây sôi nổi trong dư luận.

Tự thân thì việc dư luận thấy sôi nổi cũng đã là một vấn đề mà chúng ta nên tìm hiểu, đứng từ giác độ của truyền thông, là lãnh vực hoạt động của chúng ta. Hiện tượng nhiệt hóa xuất phát từ một nhận định được quảng bá trong mấy năm trở lại đây, theo đó trái đất đang trở thành nóng hơn xưa. Một nguyên nhân chính được đưa ra để giải thích là do hoạt động công nghiệp của con người, với những khí thải mình gây ra lại không tan loãng trong vũ trụ mà bị vây trong bầu khí quyển. Tầng khí quyển ấy mới giam hãm tia nóng của mặt trời tương tự như trong một nhà kính ươm cây. Vì vậy, người ta cũng gọi hậu quả của hiện tượng "nhiệt hoá" là "hiệu ứng lồng kính". Sự thật không đơn giản như thế.

Hỏi: Ông nói ra một điều có vẻ nghịch nhĩ, khi bảo rằng sự thật lại không đơn giản như thế. Chúng tôi xin hỏi lại cho chắc chắn là thứ nhất, trái đất có bị hâm nóng hay không" Và thứ hai, hiện tượng nhiệt hoá có do con người ta gây ra hay không" Các nhà khoa học cho biết những gì về hai vấn đề này"

Các nhà khoa học có hiểu biết về khí hậu địa cầu thì chưa thống nhất quan điểm về cả hai vấn đề nói trên. Đa số trong thành phần này thì còn hoài nghi, nghĩa là thứ nhất, không tin là có hiện tượng nhiệt hoá địa cầu một cách đột ngột và nguy hiểm, thứ hai là hiện tượng ấy có lẽ không do con người gây ra. Nhưng, những người ồn ào nhất, có khi ít hiểu biết nhất, thì lại tạo ra rất nhiều nhiễu âm, nhiễu xạ, về hiện tượng này. Chính vì thế mà truyền thông chúng ta càng phải chú ý và tường thuật cho rõ ràng.

Trước hết, về hiện tượng "lồng kính" tức là khí nóng bị giam hãm trong tầng khí quyển thì chuyện ấy đã có và có từ thời thượng cổ đến nay, nếu không thì phân nửa trái đất chìm trong bóng đêm tất phải bị lạnh buốt vì thiếu ánh nắng mặt trời. Nhưng, thứ hai, bảo rằng đó là do con người làm ra thì lại là một kết luận chưa được mọi người đồng ý.

Điều đáng đồng ý là con người có gây ô nhiễm nhiều mặt cho thiên nhiên và tai hại cho môi trường sinh sống, nhưng đề tài ấy lại hết ăn khách, không còn là đề tài được mùa. Vì vậy, tôi thiển nghĩ là ta nên thận trọng trong nhận thức và nhất là phải chú ý đến những lý luận theo mùa có vẻ hợp lý mà chưa chắc đã phù hợp với thực tế của khoa học.

Hỏi: Ông thường hay nói đến những chuyện nghịch lý, nhưng thế nào là lý luận theo mùa" Dường như ông muốn nói đến những trào lưu có vẻ thời thượng, như một cái "mốt" mà thiên hạ nhắm mắt nghe theo, dù thực tế lại chẳng như vậy...

Thưa đúng như thế. Nhìn trong lịch sử lâu dài, ta có thấy loài người khi thì hốt hoảng là trái đất đang bị lạnh, vì hiện tượng đóng băng do khí hậu địa cầu thay đổi. Hơn ngàn năm sau thì lại sợ là trái đất bị hâm nóng làm băng tan và gây bão lụt. Nhìn trong khung cảnh hiện đại thì 35 năm về trước, một nhóm chính khách và gọi là khoa học gia trong Câu lạc bộ Roma, Club de Rome, đã hâm nóng lý luận của nhà nhân khẩu học là mục sư Robert Malthus, để báo động là loài người phải kiềm chế đà tăng trưởng vì trái đất không nuôi nổi ngần ấy miệng ăn. Lời báo động ấy sai bét nếu ta nhìn lại sức tăng trưởng rất mạnh của thế giới, và của các nước nghèo mà đông dân, kể từ năm 1972 khi Club de Rome đưa ra báo cáo tào lao này.

Hỏi: Nhưng, giới khoa học dù sao cũng có những hiểu biết chính xác hơn quần chúng và họ nói sao về những hiện tượng trên"

Chúng ta không nên quên rằng đã có một thời mà chủ nghĩa Marx còn được tôn vinh là "xã hội chủ nghĩa khoa học", hoặc nông nghiệp của Liên bang Xô viết đã là nạn nhân của hiện tượng khoa học nửa mùa với những phát minh lếu láo mà được tôn vinh là chân lý nhà nước của ông Lysenko. Giới khoa học đích thực có thể biết là quần chúng hiểu lầm, nhưng đôi khi họ không quan tâm đến việc quảng bá sự thật ra ngoài phòng thí nghiệm, nhất là khi sự thật ấy lại không hợp khẩu vị của lãnh đạo hay đám đông.

Hỏi: Xin hỏi ông một câu ngắn về nhân vật Lysenko này trước khi ta nói tiếp về đề tài. Ông ta là ai, làm gì mà ngày nay ta nên chú ý"

Ông Trofim Lysenko này là con nhà nông dân, thuộc thành phần "giai cấp" của đảng Cộng sản và xưng là phát minh ra kỹ thuật ghép giống để tăng gia năng suất nông sản. Các nhà khoa học về nông phẩm và di truyền học bị trù rập, bị cải tạo về tội đề cao khoa học tư sản hay phát xít vì đưa ra những luận cứ khác với Lysenko, khi ấy được lãnh đạo coi là một nhà khoa học nắm vững chân lý hợp tác hoá nông nghiệp của nhà nước. Hậu quả là dân Nga chết đói hàng triệu, sau đó tới dân Trung Hoa khi chủ thuyết Lysenko được xuất khẩu qua Tầu! Ta sở dĩ nhắc đến Lysenko vì có thể cũng chứng kiến sự tái diễn của hiện tượng khoa học giả trá ấy, dĩ nhiên ở một góc độ khác trong hoàn cảnh mới.

Hỏi: Trở lại đề tài kỳ này, ông có vẻ không tin là địa cầu đang bị hiện tượng nhiệt hoá"

Không hẳn như vậy, tôi chỉ muốn nói là đa số các nhà khoa học về khí hậu chưa đồng ý với kết luận ấy và một đa số còn lớn hơn lại không tin rằng con người ta là thủ phạm của hiện tượng đó. Nhưng, quan điểm phổ biến một cách ồn ào ngày nay, với sự hỗ trợ của phim ảnh Hollywood và những tài tử diễn viên nổi tiếng mà thiếu hiểu biết, là loài người có tội nên phải làm gì đó để cứu vãn trái đất. Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là ta cần tìm hiểu nội vụ cho rõ thay vì hùa theo đám đông ồn ào. Hiện tượng bong bóng không chỉ có trong thị trường chứng khoán mà thôi.

Hỏi: Nếu vậy, ông giải thích thế nào về Nghị định thư Kyoto và việc Hoa Kỳ bị công kích là không chấp hành Nghị định thư này khi văn kiện ấy đề nghị các nước tiết giảm dần lượng khí thải được thổi vào không gian"

Nói cho ngắn gọn và có vẻ cực đoan, Nghị định thư ấy là một văn kiện chết và sẽ phải được thảo luận và soạn thảo lại vì nó không được các nước ký kết chấp hành trong thực tế. Nội dung Nghị định thư do 70 nước ký kết năm 1997 yêu cầu các nước tự nguyện sẽ giảm dần lượng khí thải, cụ thể là tới năm 2012 thì chỉ còn bằng 95% lượng khí thải của năm 1990, tức là giảm 5%. Hoa Kỳ có ký Nghị định thư ấy dưới thời Chính quyền Bill Clinton với cam kết sẽ giảm 7%; Nhật thì hứa giảm 6% và Liên hiệp Âu châu hứa giảm 8% so với năm 1990. Cho đến nay, những cam kết ấy vẫn chưa thành hình!

Hỏi: Nhưng quan điểm của Hoa Kỳ về Nghị định thư Kyoto này là gì"

Sau khi ký, ông Clinton không đưa ra cho Quốc hội phê chuẩn vì thấy ra những nhược điểm của Nghị định thư. Dù vậy Thượng viện Mỹ vẫn đem văn kiện ra thảo luận và bỏ phiếu bác, với một tỷ số không thể nào lớn hơn, là 99 phiếu chống và không một phiếu thuận trong số 100 Nghị sĩ của Mỹ. Đấy là một quyết định của cả hai đảng Dân chủ và Cộng hoà, không phải của ông Bush, khi đó còn làm Thống đốc Texas, chưa lên lãnh đạo.

Lý do Hoa Kỳ đưa ra là, thứ nhất, hoài nghi cơ sở khoa học của những nhận định về nguyên nhân nhiệt hoá từ con người; thứ hai, rất nhiều nước đang phát triển cũng đã gây ra khí thải, như Trung Quốc hay Ấn Độ, mà với tỷ lệ cao hơn vì hiệu năng kỹ thuật kém, nhưng lại không bị ràng buộc bởi Nghị định thư. Vì vậy, Nghị định thư Kyoto gây thiệt hại oan uổng cho nền kinh tế Mỹ mà chưa chắc đã là giải pháp công hiệu.

Hỏi: Thế Chính quyền của Tổng thống Bush có lập trường gì về vấn đề ấy"

Ngay sau khi lên lãnh đạo nước Mỹ năm 2001, ông Bush cũng cho biết là Hoa Kỳ không đồng ý với Nghị định thư và sẽ rút phái đoàn về để khỏi đàm phán tiếp. Tuy nhiên, Hoa Kỳ lại mở ra những đợt đàm phán riêng với Trung Quốc và Úc Đại Lợi, tức là Australia, để ba nước cùng tiết giảm khí thải tính trên cơ sở của Tổng sản lượng nội địa GDP thay vì tính một cách bổ đồng ở cấp quốc gia. Sau khi kéo Trung Quốc vào việc thương thảo, Hoa Kỳ cũng khiến nhiều nước khác tham gia, như Nhật Bản và các nước Á châu khác.

Tại thượng đỉnh của nhóm G-8 năm 2005, tám nước công nghiệp hàng đầu thế giới đã đồng ý là từng nước sẽ tìm giải pháp khác để giảm bớt lượng khí thải. Liên hiệp Âu châu thường đả kích Chính quyền Bush về việc không tham gia vào Nghị định thư Kyoto, chứ thật ra Hoa Kỳ đang muốn kéo các nước mới phát triển vào một nỗ lực chung.

Nhìn như vậy, ta cần thấy rằng đằng sau những đả kích ồn ào, tình hình không đơn giản là Hoa Kỳ hay tư bản Mỹ tham lam hay vô trách nhiệm không muốn làm gì để bảo vệ môi sinh còn các nước kia thì tử tế và tự chế hơn Mỹ. Nhiều nước Âu châu còn viện dẫn tốc độ tăng trưởng kinh tế quá cao trong thập niên 90 để có thể đạt được những cam kết đã có. Phức tạp hơn thế, ta còn có cuộc tranh luận về năng lượng, về dầu khí tại Trung Đông, về sự an toàn chiến lược đối với nguồn cung cấp dầu thô, một cuộc tranh luận đang làm xứ Canada lên cơn sốt vì là nước bán dầu nhiều nhất cho Mỹ và bị khủng bố al-Qaeda đe dọa cũng vì cái tội ấy.

Hỏi: Có lẽ vì vậy, dư luận Mỹ mới nói nhiều đến việc gìn giữ cho không khí trong lành và việc Hoa Kỳ phải ít lệ thuộc vào dầu thô nhập khẩu từ Trung Đông, là những vấn đề tưởng chừng xa rời mà lại liên hệ với nhau khá chặt chẽ. Trong một kỳ đầu, chúng ta khó nói nhiều hơn về đề tài phức tạp này, nên xin đề nghị ông nêu một kết luận để kết thúc.

Ta sẽ còn phải trở lại đề tài này trong năm nay, tuy nhiên, xuyên qua hiện tượng mà tôi xin gọi là "truyền thông" này, ta có thể rút tỉa một bài học về việc tác động vào dư luận.

Khởi đầu là một số cá nhân có thể thấy ra những bất toàn của hiện tại và muốn có thay đổi. Một số người quyết liệt hay triệt để nhất thì bung ra vận động trong tinh thần có thể gọi là cán bộ đấu tranh, nhưng sẽ chỉ có ảnh hưởng nếu thuyết phục được đa số quần chúng, trước tiên là giới khoa học khả tín, để trình bày thực trạng cho đúng và giải pháp cho mạch lạc. Khi ấy, phải có tranh luận công khai minh bạch và được truyền thông tự do loan tải và phê phán. Chính là những đợt thảo luận và tìm hiểu này sẽ khiến giới chính trị phải quan tâm và tìm ra giải pháp dung hoà cho quần chúng chọn lựa. Lúc ấy, giải pháp mới trở thành luật lệ.

Nếu truyền thông yếu kém vì không có tự do hay khả năng suy xét độc lập thì quần chúng sẽ bị mê hoặc hoặc trở thành mê muội mà tin vào những lập luận sai quấy của giới chính trị. Cuộc tranh luận về môi sinh trong lành tại Hoa Kỳ đang cho thấy điều ấy, khi các chính trị gia và nhóm áp lực - như doanh nghiệp hay công đoàn - tác động thẳng vào dư luận mà bất chấp sự thật khách quan của khoa học và truyền thông lại không hướng dẫn mà chỉ chạy theo đám đông ồn ào để gây thêm hiểu lầm cho nội vụ.

Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
Bao lâu nữa thì hệ thống môi sinh nơi quê hương tôi sẽ bị hủy hoại, đến độ không sinh vật nào có thể sống được ở nơi này? Khi cái vòng sống liên tục vô thủy vô chung đó có một mắt xích bị hỏng, khi môi trường sinh thái ở một nơi nào đó bị mất quân bằng, có bao nhiêu sinh vật sẽ bị ảnh hưởng – và bị ảnh hưởng tận cùng rốt ráo ra sao?
Tôi đã phỏng vấn các nhà tư tưởng hàng đầu về 101 đề tài riêng biệt – từ tiền bạc tới nợ nần, các hệ thống cung cấp tới mậu dịch, việc làm tới máy robots, báo chí tới chính trị, nước tới thực phẩm, biến đổi khí hậu tới nhân quyền, thương mại điện tử tới an ninh mạng, tuyệt vọng tới tinh thần lành mạnh, giới tính tới kỳ thị chủng tộc, nghệ thuật tới văn học, và ngay cả hy vọng và hạnh phúc.Những người tôi phỏng vấn gồm chủ tịch của Viện Khoa Học Quốc Gia Hoa Kỳ, cựu giám đốc CIA, cựu tư lệnh đồng minh tối cao NATO, cựu thủ tướng Ý và nhà thiên văn học hoàng gia Anh. Tôi đã “Zoom” – chữ này đã trở nên một động từ chỉ sau một đêm – với Kishore Mahbubani tại Singapore, Yolanda Kakabadse tại Quito, Judith Butler tại Berkeley, California, Alice Ruhweza tại Nairobi và Jeremy Corbyn tại London. Đối với tập mới nhất của chúng tôi, cựu Tổng Thư Ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki-moon từ Hán Thành. Đối với tôi, đó thật sự là lý do của điều tôi học được. Trong số những thứ khác, nó giúp tôi hiểu tại sao
Nước Mỹ đang phải đối diện với những thử thách nghiêm trọng, kể từ khi người biểu tình ủng hộ Tổng thống Donald Trump tràn vào chiếm toà nhà quốc hội ở Thủ đô Washington chiều ngày 6/1 vừa qua. Trong bốn tiếng đồng hồ bị chiếm đóng, các dân cử có lúc đã phải nằm xuống ghế, chui xuống bàn để tránh bị thương do bạo loạn, trước khi được sơ tán đến một nơi an toàn. Vụ bạo loạn hôm 6/1 làm cho 5 người chết trong đó có một cảnh sát, mấy chục người bị thương gồm hơn chục nhân viên an ninh tại quốc hội. Lịch sử đã lập lại, sau hơn hai trăm năm. Năm 1814 quân lính Anh tấn công và đốt phá nhiều nơi kể cả toà nhà quốc hội đang được xây dựng. Đó là lúc có cuộc chiến tranh mang tên “1812 War”.
Mọi người ai cũng hi vọng qua năm mới 2021 Huê kỳ thoát ra khỏi một năm đen tối : có hơn 300 000 người chết vì corona vũ hán, kinh tế khủng hoảng do đại dịch nghiêm trọng không thua hồi năm 1929 tác hại, dân da đen bị kích động vấn đề chủng tộc, cận ngày bầu cử, nổi loạn ở nhiều Tiểu bang, biến Huê kỳ trở thành một nước khủng hoảng và chia rẽ.
Hãy hỏi những người đã mang Cờ Vàng-3 sọc đỏ đi tham gia biểu tình bạo động có biết nhiều người Mỹ và báo chí Mỹ đã cáo buộc những người tấn công vào điện Capitol là “quân khủng bố nội địa” (Domestic Terrorists), hay những kẻ phá hoại (Rioters)? Vì vậy thật khó biết, khi hình ảnh một người leo lên sân thượng của Capitol phất cờ Việt Nam Cộng hòa chiều tối ngày 6/01/2021 được truyền đi khắp Thế giới, trong khi những người biểu tình khác đập phá bên trong, có khiến ai chua xót và đau lòng vì là cờ đã bị xúc phạm ?
Sửa chữa các thiệt hại này trong một sớm một chiều sẽ là chuyện rất khó, nếu không muốn nói là không thể. Trump sẽ không còn là tổng thống nữa, nhưng Trump sẽ vẫn có ảnh hưởng trong đảng Cộng hòa và đất nước. Trong khi thế giới đang ngày càng rối ren và ảnh hưởng của Hoa Kỳ đã suy giảm, Trump đã thúc đẩy đáng kể cả hai xu hướng. Điểm mấu chốt là Trump đang để lại một đất nước và một thế giới trong tình trạng tồi tệ hơn nhiều so với những gì mà Trump được thừa hưởng. Đó là di sản đau buồn của Trump.
Nước Mỹ đang lâm vào Nội Chiến -Civil War-đó là thông điệp mà người Mỹ tìm thấy trên áo của đám người bạo loạn tấn công đập phá điện US Capitol hôm 6-1-2021. Bộ trưởng lâm thời về Nội An của Mỹ vừa từ chúc hôm 9/1, FBI liền cảnh cáo Trump sẽ xách động những cuộc bạo loạn vũ trang trên khắp 50 State Capitols từ ngày 16-1 đến 20-1, US Capitol kể từ ngày 17 đến 20-1, Acting DHS Secy resigns as FBI warns of “Armed Protests” at all 50 State Capitols from Jan-16-20, US Capitol from Jan 17-20.
Bạn đã đến Washington D.C. để tham gia cuộc bạo loạn tại Quốc Hội, đã xông vào tòa quốc hội hay chỉ đơn giản là vượt qua các rào chắn không được phép bước sang hay leo lên bậc thềm tòa quốc hội, nay có thể đang ở nhà và nghĩ rằng mình đã thoát tội. Có phải vậy không?
Nhưng chúng ta không nên có ảo tưởng về những gì mà Tổng thống đắc cử Joe Biden sẽ phải đối mặt khi nhậm chức. Trong nhiệm kỳ tổng thống và một trận đại dịch mà chính quyền sắp mãn nhiệm đã làm rất ít để chống chọi, Trump để lại những vết hằn sâu thẳm. Những tổn thương kinh tế sẽ không thể hàn gắn trong một sớm một chiều, và nếu không có sự hỗ trợ toàn diện vào thời điểm cần thiết quan trọng này – bao gồm hỗ trợ cho các chính quyền địa phương và tiểu bang thiếu ngân khoản – thì nỗi đau sẽ còn kéo dài. Tất nhiên, các đồng minh lâu đời của Mỹ sẽ hoan nghênh sự trở lại thế giới nơi Hoa Kỳ đứng lên đấu tranh cho dân chủ và nhân quyền, đồng thời hợp tác quốc tế để giải quyết các vấn đề toàn cầu như đại dịch và biến đổi khí hậu. Nhưng, lại một lần nữa, sẽ là ngu ngốc nếu cho rằng thế giới không thay đổi một cách triệt để. Xét cho cùng, Mỹ đã cho thấy mình là một đồng minh không đáng tin cậy. Đúng như vậy, Hiến pháp Hoa Kỳ và 50 tiểu bang đã tồn tại và bảo vệ nền dân chủ thoát ra kh
Một ngày sau khi tạm đóng danh khoản của tổng thống Donald Trump trong 12 tiếng, Twitter đã ra thông báo chính thức đóng vĩnh viễn danh khoản này vì đã tiếp tục tái phạm các quy định và chính sách sử dụng của Twitter sau khi được phép hoạt động lại. Twitter viện dẫn lý do là các tin nhắn ẩn chứa "nguy cơ tiếp tục xách động bạo lực" (risk of further incitement of violence) và "những tái phạm nghiêm trọng" (repeated and severe violations).
TIN TỨC
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.
Người Việt Phone
Trung tâm thủ đô Washington bị phong tỏa sau vụ bạo loạn ở Quốc hội và nguy cơ bạo lực gia tăng tại lễ nhậm chức của ông Biden.
Tổng thống đắc cử Joe Biden dự kiến sẽ công bố đề xuất gói kích thích 1.900 tỷ USD nhằm khôi phục kinh tế Mỹ, tăng tốc phản ứng với đại dịch
Theo thông báo mới của Intel, CEO Bob Swan sẽ từ chức vào ngày 15/02/2021 và được thay thế bởi Pat Gelsinger, CEO đương nhiệm của VMWare.
Thành phố New York sẽ chấm dứt tất cả hợp đồng trị giá 17 triệu USD một năm với Tập đoàn Trump (Trump Organization) vì cuộc bạo loạn ngày 06/01/2021.
Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí y khoa The Lancet, nghiên cứu trên bệnh nhân nhập viện vì Covid-19 ở Vũ Hán cho thấy họ vẫn xuất hiện triệu chứng như mệt mỏi hay khó ngủ sau 6 tháng.